Skip to main content

Full text of "व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक (Hindi-Sanskrit)"

See other formats




व्यावहारिक संस्कृत 
प्रशिक्षक 





प्रधान सम्पादक : 
डॉ. सच्चिदानन्द पाठक 


सम्पादक : 

डॉ. विजय कुमार कर्ण 
संस्कृत विभागाध्यक्ष 

विद्यान्त हिन्दू महाविद्यालय, लखनऊ 


उत्तर-प्रदेश-संस्कृत-सं स्थानम्‌ 
लखनऊ 


प्रकाशक : 
सुनीता चतुर्वेदी 
आई.ए.एस. 
निदेशक : 
उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानम्‌, लखनऊ 


प्राप्ति स्थान : 

विक्रय विभाग 

उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानम्‌ 

नया हैदराबाद, लखनऊ-२२६ ००७ 

फोन : २७८०२५१ फैक्स : २७८१३५२ 

वेबसाइट : ७/७/७.पए589 07 9$दयाशीक्षाक्ा।,06 
ई-मेल # गरंत8॥8॥8005कक9तत5क्षाआक्षाक्षा..09 


दितीय संस्करण : 

वि०्सं० २०६८ (२०११ ई) 

प्रतियाँ : ५००० 

मूल्य : रु. १५० (एक सौ पचास रुपये) 
© उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानम्‌, लखनऊ 


=-= 
मुद्रक : शिवम्‌ आर्ट्स, निशातगंज, लखनऊ । दूरभाष : २७८२१७२, २७८२३४८ 


आत्मकथ्यम्‌ 


“संस्कृतं नाम दैवी वागन्व्याख्याता महर्षिभि:” संस्कृत भाषा केवला भाषा एव 
नास्ति अपितु देव वाणी रूपेणाप्याख्याप्यते। तस्मात्‌ कारणात्‌ सज्जनाः उद्धोषयन्ति'" 
भारतस्य प्रतिष्ठे दवे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा अयं भारत देशः विश्वेऽस्मन्‌ संस्कृतभाषा तथा 
भारतीयासंस्कृतेश्च कारणात्‌ अग्रगण्यः अस्ति। 


संस्कृत भाषाद्वारैव स्वर्गस्यापवर्गस्य च प्राप्तिभवितुं शक्नोति। स्वर्गापवर्गमार्गप्ाप्ते 
विधानम्‌ संस्कृतैवनिहितमास्ति। एतदर्थं संस्कृतभाषायाः अध्ययनमावश्यकमस्ति। 
तदरथमुत्तप्रदेशसंस्कृतसंस्थानम्‌ संस्कृतभाषायाः प्रचाराय प्रसाराय च संस्कृत सम्भाषणशिविरमपि 
चालयति शिविरे संस्कृतभाषानुरागिणः संस्कृतभाषा सम्भाषणस्य अभ्यासं कुर्वन्ति। इदं 
संस्थानं सरलतम संस्कृतग्रनथानां प्रकाशनं करोति। संस्कृत भाषा कठिना चास्ति इति भावनां 
विद्रीकर्तु संस्कृत संस्थानम्‌ प्रयासरतं विद्यते। 

सम्प्रति सरलतम्‌ व्यावहरिकसम्भाषणे संस्कृतशिविरेषु संस्कृतानुरगिणः सम्मिल्य 
मासावधौ मासत्रयावधौ वा अध्ययनं कृत्वा संस्कृतसम्भाषणे दक्षाः भवन्ति। संस्कृतभाषायाः 
प्रचाराय प्रसाराय च भारतसर्वकारः प्रदेश सर्वकारश्च सततमार्थिकमनुदानं प्रददाति। 
संस्कृतं प्रति कस्यापि कोऽपि दुराव: नास्ति। 

समस्त भारतीयानामि्यधारणा अस्ति यत्‌ भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणं संस्कृतेन विना 
नैवभवितुं शक्नोति। संस्थानस्य प्रमुखमुद्देश्यं सरलतमेन माध्यमेन संस्कृतभाषायाः शिक्षणं 
स्यात्‌। शिक्षण माध्यमेन जनाः संस्कृतभाषायाः ज्ञानं प्राप्य संस्कृतभाषायाः उन्नयने उद्यताः 
भवन्तु। 

संस्कृत भाषा अत्यन्तं सरला ललिता मधुराचास्ति। भारतवर्षस्य प्रायशः सर्वभाषासु 
अशीति प्रतिशत शब्दाः संस्कृतभाषायाः एव गृहीताः सन्ति। अतः संस्कृतभाषायाः ज्ञानेन 
भारतस्य सर्वभाषाणां शिक्षणमत्यन्तम्‌ सरलं भवति। अतः संस्कृत भाषायाः सामान्यज्ञानं 
प्रत्येक भारतीय नागरिकाय आवश्यकमस्ति। 

अनेन भावेन लेखकः डॉ. सच्चिदानन्द पाठक महोदयाः इत्याख्य ग्रन्थं विलिख्य 
संस्कृतभाषां प्रति स्वयोगदानं कृतवान। अतः पाठकमहोदयाः अत्यन्तं वन्दनीयाः सन्ति। 
डॉ. विजय कर्ण महाभागेन ग्रन्थेस्मिन्‌ शब्दकोशं संस्कृतभाषाविज्ञानमित्यादि अद्यतनीं 
सामग्रीं नियोज्य सरलतममाध्यमेन संस्कृत शिक्षणस्य यत्‌ प्रयासं कृतवान एतदर्थं ते 
धन्यवादर्हाः सन्ति। मन्ये ग्रन्थोऽयं लोकोपकाराय भविष्यतीति शम्‌। 


डॉ. रेखा वाजपेई 
अक्षय तृतीया वि.स. 2068 । अध्यक्षः 
दिनांडू : 6 मई 20।। उ.प्र. संस्कृत संस्थान, लखनऊ 


प्रकाशकीय 


यस्तु प्रयुक्ते कुशलो विशेषे शब्दान्यथावदव्यवहारकाले। 
सोऽनंतमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद दुश्यति चापशब्दैः।। 
अर्थात जो बाणी का प्रयोग जानने वाला शब्दों का यथावत्‌ जान प्राप्त कर व्यवहार 
के समय (लिखने या बोलने मे) शब्दों का कुशलता पूर्वक प्रयोग करता हैं, उसको इस 
लोक ओर परलोक में सफलता मिलती है। इसके विपरीत अपशब्दों का प्रयोग करने 
वाला दोष का भागी होता हैं। 


महर्षि पतंजलि के अनुसार लोक व्यवहार में शुद्ध भाषा का प्रयोग करना चाहिए। 
संस्कत भाषा के पर्प्रिक्ष्य में यह कथन अत्यन्त सटीक है। संस्कृत भाषा के प्रयोग में 
शुद्धता एवं सरलता हो इसी उद्देश्य से इस ग्रन्थ के द्वितीय संस्करण का प्रकाशन किया 
जा रहा है। 


उ.प्र, संस्कत संस्थान द्वारा समय-समय पर व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षण केन्द्र 
चलाए जाते हैं। इस प्रशिक्षण कार्यक्रम की कड़ी के रूप में इस ग्रन्थ का प्रकाशन किया 
गया था। यह ग्रन्थ संस्कृत भाषा के प्रशिक्षुओं में अत्यन्त लोकप्रिय है। इस ग्रन्थ के 
सम्यक अध्ययन से प्रशिक्षार्थी संस्कृत भाषा में व्यवहार करने में निश्चित समर्थ हो सकेंगें 
जिससे संस्कत भाषा के प्रचार-प्रसार को एक नई दिशा मिलेगी। इस ग्रन्थ में एक ओर 
संस्कत भाषा में व्यवहार हेतु अनेक पाठ है, वहीं रस अलंकार, छन्द तथा शब्द निर्माण 
प्रक्रिया पर भी पर्याप्त सामग्री है। साथ ही वाक्‌ व्यवहार के लिए लगभग एक हजार 
संस्कृत हिन्दी-शब्द, शब्दकोश के रूप में प्रकाशित हैं। 


इस ग्रन्थ के द्वितीय संस्करण के प्रकाशन की प्रमुख प्रेरणा स्रोत संस्थान की 
अध्यक्ष मा. डॉ. रेखा बाजपेई जी का हम आभार प्रकट करते हैं। ग्रन्थ के सम्पादक 
डॉ. विजय कर्ण संस्कृत विभागाध्यक्ष, विद्यान्त हिन्दु डिग्री कालेज, लखनऊ को अत्यन्त 
साधवाद जिन्होंने ग्रन्थ को नवीन रूप प्रदान करने के लिए अथक परिश्रम किया। ग्रन्थ 
के प्रकाशन में सहयोग के लिए डॉ. चन्द्रकला शाक्य, सर्वेक्षक, उ.प्र. संस्कृत संस्थान के 
सभी कर्मचारियों तथा सुन्दर प्रकाशन के लिए शिवम्‌ आर्टस को धन्यवाद देती हूँ। ७ 


अक्षय तृतीया वि.स. 2068 सुनीता चतुर्वेदी 
6 मई 20।। निदेशक 


प्राक्कथनम्‌ 


संस्कृतं केवलं भाषैव न, अपितु भारतीय-चिन्तनस्य माध्यमम्‌। संस्कृतं समेषामपि 
भारतीयानां गौरवं वैभवज्चेत्यत्र नास्ति सन्देहावसरः। भारतीय-संस्कृतेरधारभृतं संस्कृतं 
साम्प्रतमपि सर्वत्र चकास्ति। दौरभाग्यात्‌ संस्कृतभाषायाः महत्वं गौरवञ्च विजानन्तोऽपि 
वयं भारतीयाः संस्कृतम्प्रति समुत्सुकाः न भवामः। 


मन्ये, यदि बाल्यकालादेव भारतस्य गौरव भूतस्य संस्कृतस्याध्ययनाध्यापनं सोत्साहं 
सर्वत्र यदि स्यात्‌ एतस्योपयोगिता जनाः जानीयुः। सर्वप्रथमम्‌ एतदर्थम्‌ आवश्यकं विद्यते 
यत्‌ एतादृशस्य पुस्तकस्य निर्माणं भवेत्‌ येन जनेषु भाषाशिक्षणस्य कृते 
निर्धारितानां चतुर्ण्णा श्रवण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां विकासो भवेत्‌। 

भारतस्य ज्ञान-विज्ञान-चिन्तनगौरवपरम्परादीनां स्रोतः संस्कृतवाङ्मये एव ब्तति 
नास्ति अत्र कोऽपि संशयः। एते सर्वेऽपि विषयाः संस्कृतभाषया एव प्रकटीकृताः। 
कालान्ते संस्कृत -विषये धारणा परिवर्तिता। देशस्य विभिन्नेषु भागेषु प्रवासं कृत्वा इदं 
मया अनुभूतम्‌ यत्‌ संस्कृतभाषा अतिकटिना इति भावस्य प्रचारः जातः। अस्य कटिनभावस्य 
चर्चायां प्रमुखभूताः युवानः युवतयः विद्यालये पठितार: छात्रा: सन्ति। तेषाम्‌ अस्य 
पूर्वाग्रहस्य निवारणमेव अस्य पुस्तकस्य मूले अस्ति। 

सरल-विधिना वैज्ञानिकपद्धत्या इदं पुस्तकं लिखितम्‌ अस्ति। सरलात्‌ कठिनमार्ग 
प्रति गमनस्य स्वाभाविकौ अभिरुचिः। अस्मिन्‌ पुस्तके अस्यैव मार्गस्य अनुसरणं कृतं 
विद्यते। नृतनानां भाषाप्रशिक्षुणां कृते पुस्तकमिदम्‌। तस्मात्‌ भाषायाः शिक्षणं प्रमुख, 
व्याकरणस्य तत्रैव शनैः -शनैः भाषाबलेनैव ज्ञानं कारयितुं प्रयत्नः कृतोऽस्ति। 

पुस्तकेऽस्मिन्‌ भागचतुष्ट्यं विद्यते। प्रथमः भागः सम्भाषणभागः, यस्मिन्‌ 
सरलविधिना संस्कृतसंभाषणं कर्तुम्‌ अनिवार्यविषयाणाम्‌ अध्यायाः सन्ति। द्वितीयः भागः 
अववोधनस्य अस्ति। यस्मिन्‌ संस्कृतभाषां श्रुत्वा अथवा दृष्ट्वा अर्थबोधः कथं स्यात्‌ तदर्थम्‌ 
उपायाः विवेचिताः सन्ति। तृतीयभागे शुद्धम्‌ उच्चारणं कथं करणीयं तद्‌ निमित्तं पाठाः 
सन्ति। यतो हि शुद्धम्‌ उच्चारणमेव संस्कृतस्य आधारः वर्तते। चतुर्थे भागे सम्भाषणस्य 
कृते अथवा संस्कृतलेखनाय शन्दसामर्थ्यः अपेक्षते, अत: शब्दसामर्थ्यवर्धनाय पाठाः सन्ति। 
एवम्‌ आहत्य 25 अध्यायेषु संस्कृतभाषायां प्रवेशाय सुचिरुत्पादनाय च प्रयत्नः विद्यते। 

अस्य पुस्तकस्य रचनायाः कृते येषामपि महानुभावानां विदुषां चिन्तनं, लेखनं 
सम्पादन, मार्गदर्शन प्राप्तं तेभ्यः सर्वेभ्यो महानुभावेभ्यः सादरं प्रणामाज्जलिम्‌ आभारज्च 
प्रकटयामि। विदुपां सत्परामर्शः एव मादृशस्य लेखकस्य कृते पाथेयं भविष्यति। इति। 

विजयकुमार कर्णः 

वैशाख शुक्ल अक्षय तृतीया सम्पादकः 
विक्रम सम्वत्‌ 2068 


१ 
व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


~ --~--न------------=-- 


ऋषः सं! लि  - -----न--+प-न-+-++++- न ++नननन विषय पृष्ठ संख्या 


- 


|. परिचय प्राप्त करना ] 
(सर्वनाम, षष्ठी विभक्ति) 


2. अव्यय पदों का प्रयोग 9 
3. विभक्ति ज्ञान 29 
4. प्रत्ययो का प्रयोग 45 
5. लकारो का ज्ञान 62 


क्रिया पदों का प्रयोग 


6. विशेष्य-विशेषण भाव 78 
7. उपसर्ग का परिचय 85: 
8. वाच्य ज्ञान 88 
५. लिङ्ख ज्ञान ५३ 


|0. सम्भाषण के सरल तकनीक 96 


क्र. सं. विषय पृष्ठ संख्या 


द्वितीय भाग-अवबोधन 





।. सन्धि परिचय ]05 
स्वर्‌, व्यञ्जन, विसर्ग-सन्धियां 


2. समास परिचय, अर्थ एवं भेद ।0 
3. कारकविभक्ति परिचय ।6 
4. उपसर्ग ।28 
5. सम्भाषण के कतिपय नमूने ॥39 


ततीय भाग-उच्चारण 


~ 


।. वर्णो का परिचय एवं उच्चारण ॥8। 
स्वर, व्यञ्जन, संयुक्तवर्ण 





2. वैदिक स्वर सङ्केत तथा वैदिक छन्द परिचय ]85 
3. पद्य उच्चारण, काव्य पाठ तथा लौकिक छन्द परिचय ]88 
4. रस तथा अलङ्कार ।96 


॥ 0] 
>> 
के] 


प्रमुख न्यायो का परिचय 


_ -|_ २-२ २ उ२उ_चितीख:ख:झ। भपेपगप पा 


क्र.सं विष्व __ नए विषय पृष्ठ संख्या 


न 


|. शब्द्‌ निर्माण प्रक्रिया ता 
2. शब्द्‌ कोश 22] 
3. परिशिष्ट 252 
4. शब्द्‌ रूप 259 


5. धातु रूप 269 





प्रथम भाग : सम्भाषण ॥ १ 


प्रथम भाग - सम्भाषण भाग 
प्रथम : अध्याय 


परिचय प्राप्त करना 


किसी भी व्यक्ति से सम्भाषण करने का प्रारम्भ उस व्यक्ति के परिचय प्राप्त 
करने से होता है, अतः किसी भी भाषा में सम्भाषण हेतु परिचय प्राप्त करने का 
अपना महत्व होता है। इस दृष्टि से परिचय सम्पादन हेतु मुख्य अंश है :- 
मम नाम गणेशः मेरा नाम गणेश (है)। (अपने को उद्देश्य कर/पुरुष) 
भवतः नाम किम्‌ ? आपका (पु) नाम क्या (है)? (अन्य को उदेश्य कर) 
भवत्याः नाम किम्‌ ? आपका (स्त्री) नाम क्या (है)? 
(अन्य महिला को उदेश्य कर) 





मम नाम राजीवः। मेरा नाम राजीव (है)। उत्तर (पुरुष के द्वारा) 

भवतः नाम किम्‌ ? आपका (पुं) नाम क्या (है)? प्रश्न (पुरुष के लिए) 
मम नाम सुरेशः। मेरा नाम सुरेश (है)। उत्तर (पुरुष के द्वारा) 

भवत्याः नाम किम्‌ ?2 ` स्त्री. के लिए पु. के द्वारा तथा स्त्री. के द्वारा (प्रश्न)। 
भवत: नाम किम्‌ ? पुं. के लिए पुं. द्वारा तथा स्त्री. के द्वारा- (प्रश्न)। 


मम नाम राधा अस्ति। मेरा नाम राधा है। 

मम नाम सीता अस्ति। मेरा नाम सीता हे। 

भवत्याः नाम किम्‌ अस्ति? आपका (स्त्री) नाम क्‍या है? 
मम नाम रमा। मेरा नाम रमा है। 

भवतः नाम किम्‌? आपका (पुं) नाम क्या (है) ? 
मम नाम गणेशः अस्ति। मेरा नाम गणेश है। 

(यहाँ मम, भवतः भवत्याः षष्ठ्यन्त रूप हैं। ) 

= (2) सर्वनाम शब्दों का ज्ञान 


सः सा तत्‌ 
वह (पुं) वह (स्त्री) वह (नपुं) 
कः का । किम्‌ 


कौन (पुं) कौन (स्त्री.) कौन (नपुं) 





2 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
दूर अवस्थित पुल्लिङ्ग वस्तुओं के लिए सः, दूर अवस्थित स्त्री. के लिए सा, दूर 
अवस्थित नपुं के लिए तत्‌, का प्रयोग होता है। 


इसी क्रम में प्रश्न करने हेतु पुं, स्त्री. ओर नपुं के लिए क्रमशः कः, का ओर 
किम्‌ का प्रयोग होता है। 


यथा- सः कः? सः शिक्षकः। 
वह (पुं) कौन (है)? वह शिक्षक (है)। 
सा का? सा बालिका। 
वह (स्त्री) कौन है? वह बालिका (है)। 
तत्‌ किम्‌? तत्‌ पुष्पम्‌। 
वह (नपुं) क्या (है)? वह फूल (है)। 
एषः एषा एतत्‌ 
(यह पुं) (यह स्त्री.) (यह नपुं) 
कः का किम्‌ 
कौन (पु) कौन (स्त्री.) क्या (नपुं) 


समीप स्थित पुल्लिड्र के लिए एषः का प्रयोग, स्त्री. के लिए एषा ओर नपुं 
के लिए एतत्‌ का प्रयोग होता है। 


एषः कः? एषः पुरुषः। 
यह कौन (है)? यह पुरुष (है)। 
एषा का? एषा महिला। 
यह कौन (है)? यह महिला (है)। 
एतत्‌ किम्‌? एतत्‌ गृहम्‌। 
यह क्या (है)। यह घर (है)। 


लघुकथा-एकः काकः। सः पिपासितः। कुत्रापि जलं नास्ति। सः 
भ्रमति। एकम्‌ उद्यानम्‌। तत्र एकः घटः। घटे अल्पं जलम्‌। काकः शिलाखण्डम्‌ 
आनयति। जलम्‌ उपरि आगच्छति। काकः जलं पिबति। गच्छति। 
ड सर्वनाम द्विववचन 


तौ ते ते 
वे दोनों (पुद्वि) वे दोनों (स्त्री. द्वि) वे दोनों (नपुं द्वि) 





प्रथम भाग : सम्भाषण 


मूषको खादतः। बालौ हसतः। 

दो चूहे खाते है। दो लड़के हँसते हैं। 

अजे चरतः। महिले गायतः। 

दो बकरियाँ चरती है। दो महिलायें गाती हैं। 
वाहने चलतः। पुष्ये विकसतः। 

दो वाहन जाते हैं। दो फूल खिलते हैं। 

> सर्वनाम बहुवचन 

ते ताः तानि 

वे सव (पुंबहु.) वे सब (स्त्री. बहु.) वे सब (नपुं बहु) 
ते बालकाः गच्छन्ति। ते पुरुषाः गच्छन्ति। 

वे लड़के जाते हैं। वे पुरुष जाते हैं। 

ता: महिला: गच्छन्ति। ता: बालिका: गच्छन्ति। 
वे महिलायें जाती हैं। वे लड़कियाँ जाती हैं। 

तानि फलानि पतन्ति। तानि पुष्पाणि विकसन्ति। 
वे फल गिरते हैं। वे फूल खिलते है। 

एतौ एते एते 

ये दोनों (पुं द्वि) ये दोनों (स्त्री. द्वि) ये दोनों (नपुं द्वि) 
एतौ घटौ स्तः। .. एते बालिके स्तः। एते मन्दिरे स्तः। 
ये दोनों घड़े हैं। ये दोनों बालिकाये हैं। ये दोनों मन्दिर हैं। 
एते एताः एतानि 

ये सब (पुं बहु.) ये सब (स्त्री. बहु.) ये सब (नपुं बहु) 
एते ग्रन्थाः सन्ति। एताः महिलाः सन्ति। एतानि गृहाणि सन्ति। 
ये ग्रन्थ हैं। ये महिलायें हैं। ये बर है। 

एतानि चित्राणि सन्ति। 

ये चित्र हैं। 

= (3) परिचय-अन्य प्रकार से 

अहम्‌ भवान्‌ भवती 

मैं (पुंस्त्री) आप (पु) आप (स्त्री) 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अहं के साथ अपना नाम जोड़कर परिचय देना चाहिए। यथा- 


अहं रमेश:। 
मैं रमेश (हूँ)। 
भवान्‌ कः? 
आप (पुं) कौन हैं ? 


अहं मोहनः। 
मैं मोहन (हूँ)। 
अहं सुरेश:। 
मैं सुरेश (हूँ)। 


गुणवाचक शब्दों को जोड़कर भी परिचय देते हैं। यथा- 


अहं धीरः अस्मि। 

मैं धीर हूँ। 

भवान्‌ कः अस्ति? 
आप (पुं) कौन हें? 
स्त्री. के लिए 

अहं रमा अस्मि। 

मैं रमा हूँ । 

भवती का? 

आप (स्त्री) कौन (हैं) ? 
अहं समाजसेविका। 
मैं समाजसेविका। 

त्वं कः? 

तुम कौन (पुं)? 

त्वं का? 

तुम कोन (स्त्री) ? 

अहं नायकः अस्मि। 
मैं नायक हूँ। 

अहं चिकित्सिक: अस्मि। 
मैं चिकित्सक हूँ। 

अहं कर्मकरः अस्मि। 
मैं कर्मचारी हूँ। 

अहं गृहस्थः अस्मि। 
मैं गृहस्थ हूँ। 

अहं पुरुषः अस्मि। 
मैं पुरुष हूँ। 


अहं देशभक्त: अस्मि। 

मैं देशभक्त हूँ। 

अहं समाजसेवकः अस्मि। 
मैं समाजसेवक हूँ। 


अहं सुधा अस्मि। 

मैं सुधा हूँ। 

अहं राधा अस्मि। 

मैं राधा हूँ। 

अहं वीराड्रना। 

मैं वीर स्त्री। 

अहं गणेश: अस्मि। 
मैं गणश हूँ। 

अहं शीला अस्मि। 
मैं शीला हूँ। 

अहं नायिका अस्मि। 
मैं नायिका हूँ। 

अहं शिक्षिका अस्मि। 
मैं शिक्षिका हूँ। 

अहं कर्मकरी अस्मि। 
मैं कर्मचारिणी हूँ। 
अहं गृहिणी अस्मि। 
मैं गृहिणी हूँ। 

अहं महिला अस्मि। 
मैं महिला हूँ। 





भवान्‌ युवकः अस्ति। 
आप युवक हैं। 
भवान्‌ सुशीलः। 
आप सुशील। 
भवान्‌ गायकः। 
आप गायक। 
भवान्‌ शिक्षकः। 
आप शिक्षक। 
भवान्‌ कः? 

आप कौन? 
स्त्रीलिङ् 

भवती का? 
आप कौन? 

भवती शिक्षिका। 
आप शिक्षिका। 
भवती चतुरा। 
आप चतुर (है)। 
भवती गायिका। 
आप गायिका। 
भवती ग्राहिका। 
आप ग्राहिका (हैं)। 
अहं छात्रः । 

मैं छात्र। 

अहं रक्षकः। 

मैं रक्षक। 

अहं सेवकः। 

मैं सेवक। 

अहं कार्यकर्ता अस्मि। 
मैं कार्यकर्ता हूँ। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 


भवन्तो युवकौ स्तः। 
आप दोनों युवक है। 
भवन्तौ सुशीलौ। 
आप दोनों सुशील। 
भवन्तौ गायकौ। 
आप दोनों गायक। 
भवन्तौ शिक्षकौ। 
आप दोनों शिक्षक। 


भवन्तौ कौ? 
आप दोनों कौन? 


भवत्यौ के? 

आप दोनों कौन? 
भवत्यौ शिक्षिके। 
आप दोनों शिक्षिकायें। 
भवत्यो चतुरे। 
आप दोनों चतुर (हैं)। 
भवत्यो गायिके। 
आप दोनों गायिका। 
भवत्यौ ग्राहिके। 
आप दोनों ग्राहिका (हैं)। 
आवां छात्रौ:। 

हम दोनों छात्र। 
आवां रक्षकौ। 
हम दोनों रक्षक। 


आवां सेवकौ। 

हम दोनों सेवक। 

आवां कार्यकतरौ स्वः। 
हम दोनों कार्यकर्ता हैं। 


भवन्तः युवकाः सन्ति। 
आप सब युवक है। 


भवन्तः सुशीलाः। 
आप सब सुशील। 


भवन्तः गायकाः। 
आप सब गायक। 


भवन्तः शिक्षका:। 
आप सब शिक्षक। 
भवन्तः के ? 
आप सब कौन? 


भवत्यः काः? 
आप सब कौन? 
भवत्यः शिक्षिका:। 
आप सब शिक्षिकायें। 
भवत्य: चतुरा:। 
आप सब चतुर (है)। 


भवत्यः गायकाः। 
आप सब गायिका। 


भवत्यः ग्राहिकाः। 
आप सब ग्राहिका (हैं) 


तयं छात्राः। 

हम सब छात्र। 

वयं रक्षकाः। 

हम सब रक्षक। 

तयं सेवकाः। 

हम सब सेवक। 

वयं कार्यकर्तारः स्मः। 
हम सब कार्यकर्ता हैं। 


5 


6 


अहं पाठक: अस्मि। 
मैं पाठक हूँ। 


अहं भारतवासी अस्मि। 


मैं भारतवासी हूँ। 
अहं ग्रामवासी अस्मि। 
मैं ग्रामवासी हूँ। 


< षष्ठी पाठः 
तस्य (पुं) 

उसका 

कस्य (पु) 

किसका 


एतस्य (पुं) 
इसका 


बालकस्य 
बालक का 


मम (पुं..स््री.) 
मेरा/मेरी 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


वयं पाठकाः स्मः। 
हम सब पाठक है। 


आवां पाठकौ स्वः। 
हम दोनों पाठक हे। 


आवां भारतवासिनौ स्वः।वयं भारतवासिनः स्मः। 
हम दोनों भारतवासी दै। हम सब भारतवासी है। 
आवां ग्रामवासिनौ स्वः। वयं ग्रामवासिनः स्मः। 
हम दोनों ग्रामवासी है। हम सब ग्रामवासी हैँ। 


तस्याः सस्त्री.) तस्य (नपु) 
उसकी उसका 

कस्याः (स्त्री) कस्य (नपुं.) 
किसकी किसका 

एतस्याः (स्त्री.) एतस्य (नपुं.) 
इसकी इसका 
बालिकाया: फलस्य 

बालिका का फल का 

भवतः (पुं.) भवत्याः स्त्री.) 
आपका आप की 


अकारान्त पुंल्लिड्र तथा नपुंसकलिङ्ग के षष्ठौ विभक्ति एक वचन में प्राय: शस्य 


जुड़ा दिखता है- 
रामः 
राम 


फलस्य 
फल का 


रामस्य 
राम का 


फलम्‌ 
फल 


आकारान्तस्त्रीलिङ्ग एक वचन में प्रायः 'या:' जुड़ा दिखता है- 


रमा 
रमा 


सीता 
सीता 


सीतायाः 
सीता का 


रमायाः 
रमा का 


ईकारान्तस्त्रीलिंङ्ग एक वचन में अन्त्य इकार को हटाकर "याः' जुड़ा दिखता है- 


नदी 
नदी 


नद्याः 


नदी का 


घटी 
घड़ी . 


घटया:। 
घड़ी का 





प्रथम भाग : सम्भाषण 2 


सामान्य सम्बन्ध को बताने हेतु षष्ठी विभक्ति का प्रयोग होता है। 
जेसे- 


दशरथस्य पुत्रः रामः। सीतायाः पतिः रामः। 
दशरथ का पुत्र राम। सीता का पति राम। 
विश्वामित्रस्य शिष्यः श्रीरामचन्दरः। लक्ष्मणस्य अग्रजः भरतः। 
विश्वामित्र का शिष्य श्रीरामचन्द्र। लक्ष्मण का अग्रज भरत। 
कौशल्यायाः पतिः दशरथः। अयोध्यायाः नृपः श्रीरामचन्द्रः। 
कौशल्या का पति दशरथ। अयोध्या का राजा श्रीरामचन्द्र 
ताडकाया: संहारकः श्रीरामचन्द्रः। केक्ययाः पुत्रः भरतः। 
ताडका का संहारक श्रीरामचन्द्र। केकेयी का पुत्र भरत। 
देवक्याः पुत्रः श्रीकृष्णः। नद्याः नाम गड्ढा 

देवकी का पुत्र श्रीकृष्ण। नदी का नाम गड्ढा। 

फलस्य नाम आम्रम्‌। मम मातुलः चेनै नगरे वसति। 
फल का नाम आम। मेरे मामा चेनै नगर में रहते है। 
भवतः गृहस्य नाम किम्‌? मम गृहस्य नाम आकांक्षा। 
आपके (पुं) घर कानामक्याहे? मेरे घर का नाम आकांक्षा है। 
मातुः सहोदरः मातुलः। मातुः सहोदरी मातृभगिनी। 
माता का भाई मामा। माता की बहन मौंसी | 

पितुः सहोदरः पितृव्यः। पितुः सहोदरी पितृभगिनी। 
पिता का भाई चाचा। पिता की बहन बुआ। 

पितुः पिता पितामहः। पितुः माता पितामही । 

पिता का पिता दादा। पिता की माँ दादी। 

पत्युः पिता श्वसुर:। पल्याः पिता शवसुरः। 

पति का पिता ससुर। पत्नी का पिता ससुर। 

पत्युः माता श्वश्रूः । पतन्याः माता श्वश्रूः । 

पति की माता सास। पत्नी को माता सास। 

पत्युः सहोदरः देवरः। पल्याः सहोदरः श्यालः। 


पति का भाई देवर। पत्नी का भाई साला। 





8 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


देवरस्य पत्नी याता। 

देवर की पत्नी देवरानी। 

भगिन्याः पुत्र: भागिनेय:। 

बहन का पुत्र भांजा। 

पत्युः भगिनी ननान्दा। 

पति का बहन ननद्‌। 

सहोदरस्य पत्नी भ्रातृजाया। 

सहोदर भाई की पत्नी भाभी। 

सीतायाः शवसुरः दशरथ: आसीत्‌। 
सीता का ससुर दशरथ थे। 

सीतायाः श्वश्रूः कौसल्या आसीत्‌। 
सीता की सास कोशल्या थी। 

लक्ष्मणस्य भ्रातृजाया सीता आसीत्‌। 
लक्ष्मण की भाभी सीता थी। 

कंसस्य भागिनेयः श्रीकृष्णः आसीत्‌। 
कंस का भाजा श्रीकृष्ण थे। 

रूकिमिन्याः ननान्दा सुभद्रा आसीत्‌। 
रूक्मिणी की ननद सुभद्रा थी। 


भगिन्याः पतिः आवुक्त:। 
बहन का पति जीजा। 
पुत्र्याः पुत्रः दौहित्रः 
पुत्री का पुत्र नाती। 
पुत्रस्य पत्नी स्नुषा। 

पुत्र की पत्नी बहू। 


रामस्य श्वसुरः जनकः आसीत्‌। 
राम के ससुर जनक थे। 

शिवस्य श्वश्रूः मेना आसीत्‌। 

शिव की सास मैना थी। 

दशरथस्य स्नुषा सीता आसीत्‌। 
दशरथ की बहु सीता थी। 

कंसस्य आवुत्तः वसुदेवः आसीत्‌। 
कंस का जीजा वसुदेव था। 
धृतराष्टस्य श्यालः शकुनि: आसीत्‌। 
धृतराष्ट्र का साला शकुनि था। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 9 


द्वितीय : अध्याय 
सम्भाषण में अव्यय पदों का प्रयोग 
संस्कृत सम्भाषण में अव्यय पदों का प्रयोग विशेष महत्व रखता है। अव्यय पदों 


की प्रकृति अपरिवर्तनीय होती है। अर्थात्‌ किसी भी पुरुष वचन तथा काल में इसके रूप 
में परिवर्तन नहीं आता। विभिन्‍न अव्यय पदों के पहले और पश्चात्‌ निश्चित विभक्ति 


लगती है। 


सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु च विभक्तिषु । 
वचनेषु च सर्वेषु यनव्येति तदव्ययम्‌।। 


अव्यय पदों के प्रयोग हेतु इस अध्याय में अनेकानेक उदाहरण एवं तकनीक 


वर्णित है। 


स्थानवाचक अव्यय पदों का परिचय- 


अस्ति नास्ति 

है नहीं है 

अत्र तत्र 

यहाँ वहाँ 

क्त्र सर्वत्र 

कहाँ सभी जगह 

अन्यत्र एकत्र 

अन्य स्थान पर एक जगह 

रामः अत्र पठति। सुरेशः तत्र लिखति। 
राम यहाँ पढ़ता है। सुरेश वहाँ लिखता है। 
मोहनः कत्र गच्छति? मोहनः विद्यालयं गच्छति। 
मोहन कहाँ जाता है। मोहन विद्यालय जाता है। 
सीता कत्र अस्ति? सीता अन्यत्र अस्ति। 
सीता कहाँ है ? सीता अन्य स्थान पर है। 
छात्राः क्त्र सन्ति? छात्राः एकत्र सन्ति। 
छात्र कहाँ हैं? छात्र एक जगह हैं। 





0 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


सः रमेशः अस्ति सुरेशः नास्ति। 


वह रमेश है, सुरेश नहीं है। 


सा राधा अस्ति गीता नास्ति। 
वह राधा है, गीता नहीं है। 


तत्‌ मन्दिरम्‌ अस्ति वाचनालयः नास्ति। तत गृहम्‌ अस्ति विद्यालयः नास्ति। 


वह मन्दिर है, वाचनालय नहीं है। 
कालवाचक अव्यय पद - 


अद्य = आज, 
परश्वः = आने वाला परसो। 
ह्यः = बीता हुआ कल। 


प्रपरह्यः बीता हुआ नरसो। 


अद्य मंगलवासरः अस्ति। 
आज मंगलवार है। 


श्वः कः वासरः अस्ति? 
कल (आने वाला) कौन दिन है? 


परश्वः कः वासरः अस्ति? 
परसों कौन दिन है ? 


प्रपरश्वः कः वासरः ? 
नरसों कौन दिन है? 


हा: कः वासरः आसीत? 
कल (नीता हुआ) कौन दिन था? 


परह्यः कः वासरः आसीत्‌? 
परसो कौन दिन था? 

प्रपरह्यः कः: वासरः आसीत्‌? 
नरसो कोन दिन है/था? 

छः दिशावाचक अव्यय पद- 


पुरतः पृष्ठतः वामतः 


सामने पीछे बायें 


वह घर है, विद्यालय नहीं। 


ष्वः = आने वाला कल। 
प्रपरश्वः= आने वाला नरसो। 
परह्यः = बीता हुआ परसो। 


श्वः बुधवासरः अस्ति। 
कल बुधवार है। 

परश्वः गुरुवासरः अस्ति। 
परसों गुरुवार है। 

प्रपरश्वः शुक्रवासरः अस्ति। 
नरसो शुक्रवार है। 


हा: सोमवासरः आसीत्‌। 
कल सोमवार था। 


परह्यः रविवासरः आसीत्‌। 
परसो रविवार था। 


प्रपरह्यः शनिवासरः आसीत्‌। 
नरसो शनिवार था। 


दक्षिणत: उपरि अधः 
दायें ऊपर नीचे 


इन अव्ययो के पूर्व षष्ठी विभक्ति के शब्द प्रयुक्त होते हैं- 


बालकस्य पुरतः शिक्षकः अस्ति। 


बालक के सामने शिक्षक है। 


बालकस्य पृष्ठतः बालिका अस्ति। 
बालक के पीछे बालिका है। 





प्रथम भागः 


बालकस्य वामतः आसन्दः अस्ति। 
बालक के बायीं ओर कुसी है। 
बालिकायाः पुरतः उत्पीठिका अस्ति। 
बालिका के सामने मेज है। 
बालिकायाः वामतः सखी अस्ति। 
बालिका के बायीं ओर सखी है । 
भवनस्यः उपरि दीपः अस्ति। 
भवन के ऊपर दीपक है। 

सेतोः उपरि वाहनम्‌ अस्ति। 

पुल के ऊपर गाड़ी है। 

मम गृहस्य पुरतः मार्गः अस्ति। 
मेरे घर के सामने रास्ता है। 

मम गृहस्य वामतः मन्दिरम्‌ अस्ति। 
मेरे घर के बायीं ओर मन्दिर है। 


सम्भाषण ॥8॥ 


बालकस्य दक्षिणतः प्रयोगशाला अस्ति। 
बालक के दायीं ओर प्रयोगशाला है। 
बालिकायाः पृष्ठतः चित्रम्‌ अस्ति। 
बालिका के पीछे चित्र है। 

बालिकायाः दक्षिणतः शिक्षिका अस्ति। 
बालिका के दायीं ओर शिक्षिका है। 
बालिकायाः अधः कट: अस्ति। 
बालिका के नीचे दरी है। 

सेतोः अधः जलम्‌ अस्ति। 

पुल के नीचे पानी है। 

मम गृहस्य पृष्ठतः सरोवरः अस्ति। 
मेरे घर के पीछे सरोवर है। 

मम गृहस्य दक्षिणतः वीथी अस्ति। 
मेरे घर के दायीं ओर गली है। 


ऊपर के सभी वाक्यों मे पुरतः, पृष्ठतः, वामतः, दक्षिणतः, उपरि ओर अधः इन 
अव्ययो से पूर्व षष्ठी विभक्ति के शब्द प्रयुक्त है । 


लः विरूद्धार्थक अव्यय पद- 


शीघ्रम्‌ मन्दम्‌ 
तेजी से धीमे से 
कथम्‌ सम्यक्‌ 
कैसे ठीक 
यदि तर्हि 

यदि तो 

अद्य आरभ्य श्वः आरभ्य 
आज से कलसे 
बहु किञ्चित्‌ 
अधिक थोड़ा 

च एव 

ओर ही 


उच्यैः शनैः 
जोर से धीमे 
किमर्थम्‌ अपि 
किसलिए भी 
यथा तथा 
जैसे वैसे 
यदा तदा 
जब तब 
इव किन्तु 
समान किन्तु 
अतः यतः 
अतः क्योंकि 





2 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


किल)! बहुशः 
निश्चय बोधक प्रायशः 
इतोऽपि चेत्‌ 

ओर भी होतो 


बरहि (+ अन्तः 
बाहर अन्दर 
नो चेत्‌ 

नहीं हो तो 


उपर्युक्त अवधारणार्थक विरुद्धार्थक सम्बन्धज्ञापक अव्यय पदों के उदाहरण- 


शकः शीघ्र गच्छति। 
खरगोश शीघ्र जाता है। 


अहं शीघ्र गच्छामि। 
मैं शीत्र जाता हूँ। 
विमानं शीघ्र गच्छति। 
विमान तेजी से जाता है। 
नीरजा शनै: गायति। 
नीरजा धीरे गाती है। 


कच्छपः मन्दं गच्छति। 
कछुआ धीमे जाता है। 

मम अनुजः मन्दं गच्छति। 
मेरा भाई धीरे जाता है। 
वृषभयानं मन्दं गच्छति। 
बैलगाड़ी धीमे जाती है। 
दिलीपः उच्चैः पठति। 
दिलीप जोड़ से पढ़ता है। 


नोट :- यहाँ शनैः की जगह नीचैः का भी प्रयोग सम्भव है। 


अहं शीघ्रं लिखामि। 

मैं शीघ्रता से लिखता हूँ। 

अश्वः कथं गच्छति? 

घोड़ा कैसे जाता है? 

सिंहः कथं गर्जति। 

सिंह केसे गर्जता है? 

रमेश: -भवतः स्वास्थ्यं कथम्‌ अस्ति? 
रमेश -आपका स्वास्थ्य केसा है ? 


रमेश: -भोजनं कथम्‌ अस्ति? 
रमेश -भोजन कैसा है। 


ऊः किमर्थम्‌" इस अव्यय का प्रयोग- 
सः किमर्थं विद्यालयं गच्छति? 

वह क्यों विद्यालय जाता है? 

सः किमर्थं पठति? 

वह किसलिए पढ़ता है? 


रमेशः मन्दं लिखति। 

रमेश धीरे-धीरे लिखता है। 

अश्वः शीघं गच्छति । 

घोड़ा जल्दी जाता है। 

सिंहः उच्चैः गर्जति। 

सिंह जोड़ से गर्जता है। 

सुरेश: -मम स्वास्थ्यं सम्यक्‌ अस्ति। 
सुरेश -मेरा स्वास्थ्य अच्छा है। 


सुरेशः -भोजनं सम्यक्‌ अस्ति। 
सुरेश -भोजन अच्छा है। 


सः पठनार्थं विद्यालयं गच्छति। 
वह पढ़ने के लिए विद्यालय जाता है। 
सः ज्ञानार्थं पठति। 

वह ज्ञान के लिए पढ़ता है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 3 
भवती किमर्थं मन्दिरं गच्छति? अहम्‌ अर्चनार्थं मन्दिरं गच्छामि। 
आप (स्त्री) किसलिए मन्दिर जाती है। मैं पूजा करने के लिए मन्दिर जाती हूँ। 
छः अपि - अव्यय पद का प्रयोग- 
राम: गीतं गायति नृत्यम्‌ अपि करोति। सुधा रामायणं पठति गीताम्‌ अपि पठति। 
राम गीत गाता है नृत्य भी करता है। सुधा रामायण पढ़ती है गीता भी पढ़ती है। 


देवदत्तः हिन्दीं जानाति संस्कृतम्‌ अपि जानाति। 
देवेदत्त हिन्दी जानता है संस्कृत भी जानता है। 


ऊ च-अव्यय पद्‌ का प्रयोग-सामान्यतः समुच्चय के अन्त में च का प्रयोग 
किया जाता है। यथा- 

राजीवः रामायणं महाभारतं गीतां च पठति।अहं मथुरां काशीं वृन्दावनं च गच्छामि। 

राजीव रामायण, महाभारत और गीता पढ़ता है। मैं मथुरा काशी और वृन्दावन जाता हूँ। 


अतः-अव्यय पद का प्रयोग 
लुभुक्षा भवति अतः भोजनं करोमि। 
भूख होती है। अत: भोजन करता हूँ। 


अद्य वृष्टि: भवति अत: अहं बहि: न गच्छामि। 
आज वृष्टि हो रही है अतः मैं बाहर नहीं जाता हूँ। 


पा एव-अव्यय पद का प्रयोग- 
बकासुरः भोजनम्‌ एव इच्छति स्म। कुम्भकर्णः निद्राम्‌ एव इच्छति स्म। 


बकासुर भोजन ही चाहता था। कुम्भकर्ण सोना ही चाहता था। 
अहं संस्कृतमेव वदामि। अहं मधुरमेव इच्छामि। 
मैं संस्कृत ही बोलता हूँ। मैं मधुर ही चाहता हूँ। 


खः यदि-तर्हि अव्यय पद का प्रयोग-जहाँ विशेषतः समय के विषय में ज्ञापन 
किया होता है वहाँ यदा-तदा का प्रयोग होता है तथा अन्यत्र यदि-तर्हि 
का प्रयोग होता है। 

संस्कृतं पठति। आनन्दं प्राप्नोति। 

संस्कृत पढ़ता है। आनन्द प्राप्त करता है। 

यदि संस्कृतं पठति तर्हिं आनन्दं प्राप्नोति। 

यदि संस्कृत पढ़ता है तो आनन्द मिलता है। 

मसि नास्ति। लेखनी न लिखति। 

मसि नहीं है। लेखनी नहीं लिखती है। 





4 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
यदि मसि नास्ति तर्हिं लेखनी न लिखति। 
यदि मसि नहीं है तो लेखनी नहीं लिखती है । 
< यथा-तथा अव्यय पद का प्रयोग- 
यथा रमा गायति तथा गीता न गायति। 
जैसी रमा गाती है वैसी गीता नहीं गाती है। 
यथा मोहनः अभिनयति तथा अभिषेकः न अभिनयति। 
जैसा अभिनय मोहन करता है वैसा अभिषेक नहीं करता हे। 
यथा गुरूः तथा शिष्यः। यथा राजा तथा प्रजा। 
जैसा गुरु वैसा शिष्य। जैसा राजा वैसी प्रजा। 
प्ल अद्य आरभ्य अव्यय पद का प्रयोग 
अहम्‌ अद्य आरभ्य पाठं पठामि एव: आरभ्य श्रावयिष्यामि। 
मैं आज से पाठ पढ़ता हूँ, कल से सुनाऊँगा। 
रमेश: अद्य आरभ्य योगासनं करोति, श्वः आरभ्य प्राणायामं करिष्यति। 
रमेश आज से योगासन करता है, कल से प्राणायाम करेगा। 
वलः शवः आरभ्य अव्यय पद का प्रयोग 
रामः शवः आरभ्य योगासनं करिष्यति। 
राम कल से योगासन करेगा। 
सुनीता शवः आरभ्य कलहं न करिष्यति। 
सुनीता कल से कलह नहीं करेगी। 
बालकाः श्वः आरभ्य रात्रिभरमणं न करिष्यन्ति। 
लड़के कल से रात्रि में नहीं घूमेंगे। 
सपना शव: आरभ्य दरिद्रसेवां करिष्यति। 
सपना कल से दरिद्र की सेवा करेगी। 
इस प्रयोग की विशेषता यह है कि आज से प्रारम्भ करके या कल से प्रारम्भ 
करके फिर निरन्तर चलने वाली क्रिया के लिए ही इसका प्रयोग किया जाता है। 
यदा-तदा-अव्यय पद का प्रयोग- 
यदा 0 वादनं भवति तदा विद्यालयस्य उद्घाटनं भवति। 
जब ।0 बजता है तब विद्यालय खुलता है । 


यदा शिक्षकः आगच्छति तदा छात्राः पठन्ति। 
- जब शिक्षक आते हैं तब छात्र पढ़ते हैं। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 5 
यदा सुशीलः पठति तदा सरोजः अपि पठति। 
जब सुशील पढ़ता है तब सरोज भी पढ़ता है। 
आम्‌, वा, किम्‌ न 
| विकल्प क्या नही 
इन अव्यय पदों का प्रयोग- 


भारतस्य राजधानी देहली वा? आम्‌, भारतस्य राजधानी देहली अस्ति। 
क्या भारत की राजधानी दिल्ली है? हाँ, भारत की राजधानी दिल्ली है। 


भारते लोकतन्त्रं वा? आम्‌, भारते लोकतन्त्रम्‌ अस्ति। 
क्या भारत में लोकतन्त्र है? हाँ भारत में लोकतन्त्र है। 

भारते राजतन्त्रे वा? न, भारते राजतन्त्रे नास्ति। 

क्या भारत में राजतन्त्र है? नहीं, भारत में राजतन्त्र नहीं है। 


ऊः बहु किञ्चित्‌ अव्यय पद का प्रयोग- 

गजः बहु खादति अजा किञ्चित्‌ खादति। 

हाथी बहुत खाता है बकरी कम खाती है। 

श्रमिक: बहु कार्य करोति व्यवस्थापकः किञ्चित्‌ कार्य करोति। 

मजदूर बहुत श्रम करता है मैनेजर थोड़ा काम करता है। 

रमा बहु परिश्रमं करोति नीलम किञ्चित्‌ परिश्रमं करोति। 

रमा बहुत परिश्रम करती है नीलम थोड़ा परिश्रम करती है। 

वायुयानं बहु ध्वनिं करोति कारयानं किञ्चित्‌ ध्वनिं करोति। 

हवाई जहाज बहुत ध्वनि करता है कार थोड़ी ध्वनि करती है। 

वः इव अव्यय पद का प्रयोग 

लता कोकिलः इव गायति। प्रदीपः राजेन्द्रकुमारः इव अभिनयति। 

लता कोकिल कौ तरह (भाँति) गाती है । प्रदीप राजेन्द्रकुमार की तरह अभिनय करता हे। 

राधवेन्द्रः कपिलदेव: इव क्रिकेट्‌ क्रीडति। सोहनः बालिका इव लज्जां करोति। 

राधवेनद्र कपिलदेव की तरह क्रिकेट खेलता है। सोहन लड़की की तरह लज्जा करता है। 

अर्जुनः दुर्बलः इव विलपति। भवन्तः विदेशीयाः इव वेषं धृतवन्तः सन्ति। 

अर्जुन दुर्बल की भाति विलाप करता है। आप लोग विदेशियों कौ तरह वेष धारण किये 
हुए हैं। 


6 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


८ किन्तु अव्यय पद का प्रयोग- यह पूर्व वाक्य सम्बन्ध को बताने वाला अव्यय है। 

शीला लिखितुम्‌ इच्छति, किन्तु लेखनी नास्ति। 

शीला लिखना चाहती है, किन्तु कलम नहीं है। 

दीपेन्द्रः चलनचित्र द्रष्टुम्‌ इच्छति, किन्तु चिटिका न प्राप्ता। 

दीपेन्द्र सिनेमा देखना चाहता है, किन्तु टिकट नहीं मिली। 

सः पठितुम्‌ इच्छति, किन्तु मनः न रमते। 

वह पढ़ना चाहता है, किन्तु मन नहीं लगता है। 

व्ल 'कृते' (लिए) = अव्यय पद का प्रयोग। षष्ठी विभक्ति रूप के साथ इसके 
जोड़ने से सम्प्रदान अर्थ अथवा निमित्तार्थं को देता है। 


रामस्य कृते - 
देव्याः कृते - 
देवानां कृते - 
मन्दिराणां कृते - 
कस्य कृते - 
तस्याः कृते - 
भवत्याः कृते - 
मातुः कृते - 


रामाय 
देव्यै 


मात्रे 


<` कुछ अन्य अव्यय पद- 


विना = 
ऋते = 
सह व 
पर्यन्तम्‌ = 
अत्रेव = 
यत्र-कृत्रापि 5 . 
ततः = 
यतः = 
सर्वतः = 


बिना 

सिवाय 

साथ 

तक 

यहीं 

जहाँ कहीं भी 
वहाँ से 
क्योंकि 

सभी ओर से 


सीतायाः कृते 
फलस्य कृते 
बालिकानां कृते 
गृहाणां कृते 
तस्य कृते 
भवतः कृते 
पितुः कृते 


द्वारा न 
प्रभृति ~ 
उभयत्र = 
तत्रैव = 
इतः = 
क्तः ४ 
इतस्ततः = 
उभयतः = 
उपर्यधः = 


- सीताये 

- फलाय 

- बालिकाभ्यः 
= गृहेभ्यः 

- तस्मै 

- भवते 

- पित्रे 


द्वारा 
से लेकर 
दोनों ओर 
वहीं 

यहाँ से 
कहाँ से 
इधर-उधर 
दोनों ओर से 
ऊपर नीचे 





प्रथम भाग : सम्भाषण 7 


इन अव्यय पदों के उदाहरण- 


जलं विना मीनाः न जीवन्ति। ऋते ज्ञानं न मुक्तिः। 
जल के विना मछलियाँ नहीं जीवित रहती। ज्ञान के सिवाय मुक्ति के अन्य उपाय नहीं है। 


रमा आकाशवाणीद्रारा समाचारं श्ुणोति। रमाकान्तः बसद्रारा कार्यालयं गच्छति। 
रमा आकाशवाणी के दवारा समाचार सुनती है। रमाकान्त बस से कार्यालय जाता है। 


अन्रैव गौतमऋषि: तपः आचरितवान्‌। उभयत्र वृक्षाः सन्ति। 


यहीं गोतम ऋषि ने तप किया था। दोनों ओर वृक्ष हैं। 

अत्रैव निषादरामयोः मेलनम्‌ अभवत्‌। तत्रैव भवति मेलापकम्‌। 
यहीं निषाद और राम का मिलन हुआ था। वहीं होता है (लगता है) मेला। 
तत्रैव भवति अन््येष्टिसंस्कारः। इतः मन्दिरं दूरं नास्ति। 
वहीं अन्त्येष्टि संस्कार होता है । यहाँ से मन्दिर दूर नहीं है। 


ग्रामात्‌ प्रभृति नगरपर्यन्तं दूरभाषस्य प्रसार: अस्ति। मोहन: कुतः आगच्छति? 
ग्राम से लेकर नगर तक दूरभाष का प्रसार है। मोहन कहाँ से आता है? 


वरुणा रेलयानं कुतः आयाति ? वरुणारेलयानं काशीत: आयाति। 
वरुणा रेलयान कहाँ से आती है ? वरूणा रेलगाड़ी काशी से आती है। 
स इतस्ततः अटित्वा आगतवान्‌। अट्टालिकाषु जनाः उपर्यधः कुर्वन्ति। 
वह इधर-उधर घृूमकर आ गया। अट्टालिकाओं में लोग उपर नीचे करते हैं। 


भारते यत्र कुत्रापि गन्तुं स्वातन्त्रयम्‌ अस्ति। 


यत्र कुत्रापि संस्कृतेन सम्भाषणं शक्यते । 
कहीं भी संस्कृत में सम्भाषण सम्भव है। 


इतः विश्वविद्यालयः पञ्चकिलोमीटरदूरमस्ति। 
यहाँ से विश्वविद्यालय पाँच किलोमीटर दूर है। 


इतः लखनऊमेलरेलयानं 0:00 वादने प्रस्थानं करोति। 
यहाँ से लखनऊ मेल रेलगाड़ी 0:00) वजे छूटती दै । 


भारते यत्र कुत्रापि गन्तुं स्वातन्त्रयम्‌ अस्ति। 
भारत में कहीं भी जाने की स्वतन्त्रता है। 
मानवाः जीवन्ति यतः प्राणवायुः अस्ति। 
मानव जीवित है क्योकि ऑक्सीजन है । 


संस्कृतिः जीविता अस्ति यतो हि संस्कृतं जीवति। 
संस्कृति जीवित है क्योकि संस्कृत जीवित दै । 





8 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


परीक्षाकाले छात्राः इतस्ततः न भ्रमन्ति। 

परीक्षा समय में छात्र इधर-उधर नहीं घूमते हैं। 

वारं नारं उपर्यध: गमनागमनेन शरीरं क्लान्तं भवति। 
बार-बार ऊपर नीचे जाने-आने से शरीर थकता है। 


इत्थम्‌, एवम्‌ = ऐसे सर्वथा = सब तरह से 
अन्यथा = नहींतो कथमपि = किसी प्रकार 
यथा-यथा = जैसे-जैसे यथाकथमपि = जिस किसी प्रकार 
तथेव = उसी प्रकार बहुधा, प्रायः = अक्सर 
मिथः = आपस में अवश्यम्‌ = जरूर 
स्वयम्‌ = खुद वस्तुतः = असल में 
सहसा, अकस्मात्‌ = अचानक वृथा, मुधा = व्यर्थ 
समक्षम्‌ = सामने मन्दं = धीरे 

इत्थम्‌, इदम्‌ इत्थम्‌ = यह ऐसा ही है। कथञ्चित्‌ = किसी प्रकार 
यथा-यथा = जैसे-जैसे तथा-तथा = वैसे-वैसे 
यथा कथञ्चित्‌ = जिस किसी प्रकार बहुधा = अक्सर 


इन अब्यय पदों के उदाहरण- 

इत्थं व्यवहारः उचितः नास्ति। 

ऐसा व्यवहार उचित नहीं है। 

भगवदध्यानं सर्वथा कल्याणकारकम्‌। 
भगवान का ध्यान सब तरह से कल्याणकारक है । 
परदेशे सर्वथा जागरूकता आवश्यकी । 

पर देश में सब तरह से जागरूकता आवश्यक है। 
वृक्षारोपणं करोतु अन्यथा जीवितुं न शक्यते। 
वृक्षारोपण करें नहीं तो जीवन नहीं जी सकेंगे। 
दरिद्राः कथञ्चित्‌ जीवनं यापयन्ति। 

दरिद्र किसी भी प्रकार जीवन बिताते हैं। 


निर्धनाः कथमपि उदरं पालयन्ति। 
गरीब किसी भी प्रकार पेट पालते हैं। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 49 
यथा-यथा वस्तुनां निर्माणं भवति तथा तथा आपूर्ति: भवति। 
जैसे-जैसे वस्तुओं को उत्पादन होता है वैसे वैसे आपूर्ति होती है। 
रमेशः पादेन खज्ज: स यथाकथञ्चित्‌ चलति। 
रमेश पैरों से लंगड़ा है वह जिस किसी प्रकार चलता है। 


यादृशः प्रश्न: आसीत्‌ तथेव उत्तरमपि दत्तवान्‌। 
जैसा प्रश्न था उसी प्रकार उत्तर भी दिवा। 


हिमाचलप्रदेशे बहुधा शत्यं भवति। 
हिमाचल प्रदेश में अक्सर सर्दी होती है। 


पूर्वं बहुधा अनावृष्टिः भवति स्म। 
पहले अक्सर सूखा पड़ता था। 


< निषेध वाचक अव्यय पद- 


न, नो, नहि = नहीं मा= मत 

अलम्‌ = बस 

इन अव्यय पदों के प्रयोग- 
स हिन्दी नहि जानाति। अग्निस्पर्श मा कुरु। 
वह हिन्दी नहीं जानता है। आग को मत छुओ। 
कोलाहलं मा कुरु। असत्यं मा वदतु। 
कोलाहल नहीं करो। झूठ मत बोलिए। 
अलम्‌ अधिककथनेन। अलं निद्रया। 
बस और अधिक न कहें। बस करो सोना। 


<लः स्वीकारवाचक अव्यय पद- 
आम्‌. ओम्‌ = हाँ बाढम्‌ = बहुत अच्छा 
अथकिम्‌ = ओर क्या 
इनके प्रयोग- 
छात्रस्य उत्तमं प्रदर्शनं दृष्ट्वा गुरुः बाढं बाढं इति वदति। 
छात्र का उत्तम प्रदर्शन देखकर गुरु बहुत अच्छा, बहुत अच्छा कहते हैं। 


क्रीडाक्षेत्रे उत्तमं प्रदर्शनं दृष्ट्वा दर्शकाः बाढं बाढं इति वदन्ति। 
मैदान में अच्छा प्रदर्शन देखकर दर्शक बहुत अच्छा, बहुत अच्छा बोलते है। 





20 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


मोहनः - किम्‌ मोदकं खादिष्यति? 


मोहन - क्या लडड्‌ खाओगे? 


रमेशः - अथकिम्‌। 
रमेश - और क्या। 


पटः “कति! शब्द नित्य बहुवचनान्त है। इस अव्यय के उदाहरण निम्नलिखित टै 


हस्ते कति अंगुल्यः सन्ति ? 
हाथ में कितने अँगूली हैं ? 

भारते कति राज्यानि सन्ति ? 
भारत में कितने राज्य हैं। 

कति जनाः सन्ति। 

कितने लोग हैं। 

कति पुस्तकानि सन्ति। 

कितनी पुस्तकें हैं। 


हस्ते पञ्च अंगुल्य: सन्ति। 
हाथ में पाँच अँगुलियाँ है। 


भारते अष्टाविंशति राज्यानि सन्ति। 


भारत में अट्ठाईस राज्य हैं। 
कति लेखन्यः सन्ति। 
कितनी लेखनी हैं। 

कति गृहाणि सन्ति। 
कितने घर हें। 


ऊः जहाँ गणना सम्भव है वहाँ 'कति' तथा जहाँ गणना सम्भव नहीं वहाँ कियत्‌ 


अव्यय पद का प्रयोग होता है। जैसे- 


सागरे कियत्‌ जलम्‌ अस्ति ? 
समुद्र में कितना जल है ? 

तस्य मूल्यं कियत्‌ अस्ति ? 
उसका मूल्य कितना है ? 

स्थानं कियत्‌ मनोहरम्‌ अस्ति ? 
स्थान कितना मनोहर है ? 


तस्य पावे कियत्‌ ज्ञानम्‌ अस्ति? 
उसके पास कितना ज्ञान है ? 
पुस्तकं कियत्‌ सुन्दरम्‌ अस्ति ? 
पुस्तक कितना सुन्दर है ? 


< कदा (कब) यह प्रश्नार्थक अव्यय है और इसका उत्तर सर्वदा सप्तमी विभक्ति 
में अथवा सप्तम्यर्थं अव्यय प्रातः, सायं इत्यादि अव्ययो के द्वारा होता है। 


कृषकः कदा क्षत्रं गच्छति ? 
किसान कब खेत में जाता है ? 
आकाशवाणीतः सायं समाचारः 
प्रसार्यते। 

रमेश: कदा विद्यालयं गच्छति ? 
रमेश कब विद्यालय जाता है ? 


कृषकः प्रातः क्षत्रं गच्छति। 
किसान प्रातः काल खेत में जाता है। 
आकाशवाणी से सायं समाचार 
प्रसारित होता है। 

रमेश: दसवादने विद्यालयं गच्छति। 
रमेश दस बजे विद्यालय जाता है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण व 


भवान्‌ कदा अल्पाहारं स्वीकरोति ? भवती कदा पूजां करोति ? 


आप (पुं) कब नास्ता करते हो ? आप (स्त्री) कब पूजा करती है ? 
छात्र: कदा पाठं स्मरति ? शिक्षकाः कदा पठन्ति 2 
छात्र कब पाठ याद करता हैं ? शिक्षक कब पढ़ते हैं ? 


छः तः - पर्यन्तम्‌ इस अव्यय पद का प्रयोग - 

रामः 5:00 वादनतः 6:00 वादनपर्यन्तं योगासनं करोति। 
राम 5:00 बजे से 6:00 बजे तक योगासन करता है। 

रामः 6.00 वादनतः 8.00 वादनपर्यन्तं नित्यक्रियां करोति। 
राम 6 बजे से 8 बजे तक नित्यक्रिया सम्पादित करता है। 

रामः 8.00 वादनतः 0.00 वादनपर्यन्तं स्वाध्यायं करोति। 
राम 8 बजे से ।0 बजे तक स्वाध्याय करता है। 

राम: 0.00 वादनतः 4.00 वादनपर्यन्तं कक्षां करोति। 
राम ।0 बजे से 4 बजे तक कक्षा करता है। 

रामः 4.00 वादनतः 6.00 वादनपर्यन्तं क्रीडां करोति। 
रामः 4 बजे से 6 बजे तक खेलता हे। 

अहं रात्रिः 8.00 वादनतः .00 वादनपर्यन्तं पठामि। 

मैं रात्रि 8 बजे से || बजे तक पढ़ता हूँ। 

वयं 7.00 वादनतः 5.00 वादनपर्यन्तं निद्रां कुर्मः। 

हम लोग || बजे से 5 बजे तक सोते हे। 
लखनऊमेलरेलयानं लखनऊतः देहलीपर्यन्तं गच्छति। 
लखनऊ मेल रेलगाड़ी लखनऊ से दिल्ली तक जाती है। 
पुरुषोत्तमरेलयानं पुरीतः देहलीपर्यन्तं गच्छति। 

पुरुषोतम रेलगाड़ी पुरी से दिल्ली तक जाती है। 

वरूणारेलयानं काशीतः, लखनऊपर्यन्तं गच्छति। 

वरुणा रेलगाड़ी काशी से लखनऊ तक जाती है। 

छात्राः गृहतः विद्यालयपर्यन्तं त्रिचक्रिकया गच्छन्ति। 

छात्र घर से विद्यालय तक रिक्सा द्वारा जाते हैं। 

अहं ग्रामतः नगरपर्यन्तं पद्भ्यां गच्छामि। 

मैं गाँव से नगर तक पैदल जाता हूँ। 

आनन्दः गृहतः कार्यालयपर्यन्तं मित्रेण सह गच्छति। 
आनन्द घर से कार्यालय तक मित्र के साथ जाता है। 





22 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


छ स्म-इस अव्यय पद का प्रयोग वर्तमान काल के क्रियापदों के आगे जोड़ने से 
वह क्रिया भूतकाल के अर्थ को देती है। जैसे- 


दिलीप: सेवां करोति। दिलीपः सेवां करोति स्म। 
दिलीप सेवा करता है। दिलीप सेवा करता था। 
सैनिकाः युद्धं कूर्वन्ति। सैनिकाः युद्ध कुर्वन्ति स्म। 
सैनिक युद्ध करते हैं। सैनिक युद्ध करते थे। 

अहं वाचनालयं गच्छामि। अहं वाचनालयं गच्छामि स्म। 
मैं वाचनालय जाता हूँ। मैं वाचनालय जाता था। 


ज अपेक्षया-इस अव्यय पद का प्रयोग दो की तुलना कर एक के विशेष कथन हेतु 
प्रयोग होता है। इच्छा अर्थ में तो अपेक्षा का प्रयोग होता है न कि अपेक्षया का। 
अपेक्षया के पूर्व षष्ठी विभक्ति होती है। 

गोपालः नरेन्द्रस्य अपेक्षया मेधावी। सुरजीतः कृष्णस्य अपेक्षया कृपण:। 


गोपाल नरेन्द्र की अपेक्षा मेधावी है। सुरजीत कृष्ण की अपेक्षा कंजूस हे। 
लता राधायाः अपेक्षया उननता। गङ्का यमुनायाः अपेक्षया दीर्घा । 
लता राधा की अपेक्षा लम्बी है। गंगा यमुना की अपेक्षा लम्बी है। 


चेनेनगरं भोपालस्य अपेक्षया वृहत्‌। दिनेशः मम अपेक्षया स्थूलः अस्ति। 
चैन्ने नगर भोपाल की अपेक्षा विशाल है। दिनेश मेरे अपेक्षा मोटा है। 
अन्याभाषायाः अपेक्षया संस्कृतं मधुरम्‌। लेखनस्य अपेक्षया भाषणं सुकरम्‌। 
अन्य भाषा की अपेक्षा संस्कृत मधुर है। लेखन की अपेक्षा भाषण सुगम है। 
> इतः पूर्वम्‌-इतः परम्‌ इस अव्यय पद के उदाहरण- 

सः इतः पूर्व ब्रह्मचारी आसीत्‌। इतः परं गृहस्थः भविष्यति। 

वह इससे पहले ब्रह्मचारी था। अब गृहस्थ होगा। 

मनोजः इतः पूर्वं निरुद्योगी आसीत्‌। इतः परं उद्योगी भविष्यति। 

मनोज पहले बेरोजगार था। अब उद्योगी होगा। 


रविकान्तः इतः पूर्व प्रवासं करोति स्म। 
रविकान्त पहले प्रवास करता ,था। 


श्यामला इतः पूर्व संस्कृतकार्य करोति स्म। 
श्यामला इससे पहले संस्कृत कार्य करती थी। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 23 
पद्माजा इतः परं संस्कृतकार्य करिष्यति। 
पद्मजा अब संस्कृत कार्य करेगी। 
वयं इतः परं संस्कृतेन सम्भाषणं करिष्याम:। 
हमसब अब संस्कृत में सम्भाषण करेंगे। 
वयं इतः परं समाजसेवां करिष्याम:। 
हमसव अब समाजसेवा करेगे। 
अहं इतः पूर्व काश्याम्‌ आसम्‌ इतः परं लखनऊनगरे भविष्यामि। 
मै इससे पहले काशी में था अब लखनऊ में रहूँगा। 
बालकाः इतः पूर्व वृक्षारोहणं कुर्वन्ति स्म इतः पर न करिष्यन्ति। 
लड़के इससे पहले वृक्ष पर चढ़ते थे अब नहीं चढ़ेगे। 
छ यतः (चूंकि)-इस अव्यय पद के उदाहरण- 
सः विद्यालयं गच्छति यतः पठितुम्‌ इच्छति। 
वह विद्यालय जाता है चूंकि पढ़ना चाहता है। 
देवेशः भारतीय - संस्कृतिं जानाति यतः संस्कृतं जानाति। 
देवेश भारतीय संस्कृति को जानता है चूंकि संस्कृत जानता है। 
अहं भोजनं करोमि यतः बुभुक्षा अस्ति। 
मैं खाना खाता हूँ चूंकि भूख है। 
वैदेशिका: संस्कृतं पठन्ति यतः भारतं ज्ञातुम्‌ इच्छन्ति। 
विदेशी संस्कृत पढ़ते हैं चूंकि भारत को जानना चाहते हैं। 
वयं मन्दिरं गच्छामः यतः श्रद्धा अस्ति। 
हमलोग मन्दिर जाते हैं चूंकि श्रद्धा है। 
भक्ताः तीर्थस्थानं गच्छन्ति यतः धर्मे आदरः अस्ति। 
भक्त तीर्थस्थान जाते हैं चूंकि धर्म में आदर हें। 
देवव्रतः रूग्णसेवां करोति यतः सेवाभावः अस्ति। 
देवत्रत रोगियों कौ सेवा करता है चूंकि सेवा भाव है। 
यद्यपि तथापि - इस अव्यय पद के उदाहरण- 
यद्यपि सुरेश: संस्कृतं जानाति तथापि सम्भाषणं न करोति। 
यद्यपि सुरेश संस्कृत जानता है फिर भी सम्भाषण नहीं करता है 
यद्यपि धनम्‌ अस्ति तथापि दानं न करोति। 
जबकि धन है फिर भी दान नहीं करता है। 





24 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

यद्यपि आकाशे मेधाः सन्ति तथापि वृष्टिः न भवति। 

आकाश में जबकि मेघ हैं फिर भी वर्षा नहीं हो रही है। 

यद्यपि शिशिरऋतुः अस्ति तथापि शैत्यं न अनुभूयते। 

जबकि शिशिर ऋतुः है फिर भी ठंडक का अनुभव नहीं हो रहा है। 

नीरज: यद्यपि कृशकायः अस्ति तथापि शक्तिसम्पन: अस्ति। 

नीरज जबकि दुबला है फिर भी शक्तिशाली है। 

दीपिका यद्यपि बुद्धिमती अस्ति तथापि वंचनां प्राप्नोति। 

दीपिका जबकि बुद्धिमती है फिर भी ठगी जाती है। 

अग्रिम-वर्ष यद्यपि उत्पादनं भविष्यति तथापि मूल्यवर्द्धनं॑ भविष्यति। 
अगले वर्ष जबकि उत्पादन होंगे फिर भी मूल्य बढ़ेंगे। 

यद्यपि कार्य न जानाति तथापि प्रदर्शनं करोति। 

काम करना जबकि नहीं जानता फिर भी दिखावा करता है । 

> इदानीम्‌, अधुना, सम्प्रति (इस समय) -इन अव्यय पदों के उदाहरण 
इदानीं युगः एव तादृशः अस्ति। 

इस समय युग ही ऐसा है। 

इदानीं दूरदर्शने प्रतिदिनं संस्कृतसमाचारः प्रसार्यते। 

इस समय प्रतिदिन संस्कृत में समाचार प्रसारित होता है। 

अधुना कलियुगस्य प्रथमः चरणः प्रचलति। 

इस समय कलियुग का प्रथम चरण चल रहा है। 

सम्प्रति संक्रमण-कालः अस्ति। 

इस समय संक्रमण काल है। 

अधुना नैतिक दारिद्रयं दृयते । 

इस समय नैतिक दरिद्रता दिखती है। 

अधुना सर्वाणि रेलयानानि बिलम्बेन चलन्ति। 

इस समय सभी रेलगाडियां बिलम्ब से चल रही हैं। 

डः तदानीम्‌ (उस समय), यदा (जब) -इन अव्यय पदों के उदाहरण - 
यदा भारतं पराधीनम्‌ आसीत्‌ तदानीम्‌ अभिव्यक्ति-स्वतन्त्रता नासीत्‌। 
जब भारत गुलाम था उस समय अभिव्यक्ति कौ स्वतन्ता नहीं थी। 

यदा अनारोग्यं भवति तदानीं सुखकरी वार्ता अपि कष्टकरी भवति। 
जब बीमार होता है उस समय अच्छी बात भी कष्ट देने वाली लगती है। 





प्रथम भाग : 


सम्भाषण 25 


यदा अधिकारी आगच्छति तदानीं सर्वे कार्ये संलग्ना: भवन्ति। 
जब अधिकारी आता है उस समय सभी कार्य में लग जाते हैं। 

यदा भारतवर्ष जगदगुरु: आसीत्‌ तदानीं सर्वविधवैभवम्‌ आसीत्‌। 
जब भारत जगद्गु था उस समय सभी प्रकार की सम्पन्नता थी। 


यदा विश्वं ज्ञानकेन्द्रितम्‌ आसीत्‌ तदानीं भारतस्य सर्वाधिकं माहात्म्यम्‌ 


आसीत्‌। 


जब विश्व सान केन्द्रित था उस समय भारत का सबसे अधिक महत्त्व था। 


छ एकदा (एक समय अथवा एक कार), सर्वदा (हमेशा) इन अव्यय पदों के 


उदाहरण- 
एकदा एकः सिंह: आगतवान्‌। 
एक बार एक सिंह आया। 


एकदा वयं वेष्णोमन्दिरं गमिष्यामः। 


एक बार हम लोग वेष्णोमन्दिर जायेंगे। 
सः सर्वदा अरण्य-रोदनं करोति। 
वह हमेशा अरण्य-रोदन करता है। 
रमा सर्वदा चिन्तनं करोति। 

रमा हमेशा चिन्तन करती है। 
कापुरुषाः सर्वदा भीताः भवन्ति। 
कायर पुरुष हमेशा भयभीत रहते हैं। 


<> कदाचित्‌ (कभी) कदापि (कभी भी) 


कदाचित्‌ मम गृहम्‌ आगच्छतु । 
कभी मेरे घर आइए। 

कदाचित्‌ अस्माकं कार्यालयं पश्यतु । 
कभी हम लोगों का कार्यालय देखिए। 


एकदा अहं देहली-नगरं गतवान्‌। 
एक बार में दिल्ली नगर गया। 
एकदा मम मित्रे रुग्णः अभवत्‌। 
एक समय मेरा मित्र बीमार हो गया। 
रमेशः सर्वदा चाटुकारितां करोति। 
रमेश हमेशा चाटुकारिता करता है। 
दरिद्राः सर्वदा याचनां कूर्वन्ति। 
दरिद्र हमेशा माँगते हैं। 

श्रेष्ठाः सर्वदा स्तुत्याः भवन्ति। 
श्रेष्ठ लोग हमेशा स्तुत्य होते हैं। 

- इन अव्यय पदों के उदाहरण - 
कदाचित्‌ भवता सह मेलनं जातम्‌। 
कभी आपके साथ मिलना हुआ है। 
कदाचित्‌ अस्माभिः सह भोजनं करोतु। 
कभी हम लोगों के साथ भोजन करिए। 


समयेन कार्य करणीयं कदापि निरीक्षणं भवितुम्‌ शक्नोति। 
समय से काम करना चाहिए कभी भी निरीक्षण हो सकता है। 


यानं मन्दं चालनीयं कदापि दुर्घटना भवितुं शक्नोति। 
गाड़ी धीमी चलानी चाहिए कभी भी दुर्घटना हो सकती है। 





26 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

कदापि भारतस्य संस्कृत्याः नाशः न भविष्यति। 

कभी भी भारत की संस्कृति का नाश नहीं होगा। 

कदापि ज्ञानपिपासायाः शमनं न भवति। 

कभी भी जान रूपी प्यास बुझती नहीं है। 

कदापि भारत-पाकिस्तानयोः उत्तम सम्बन्धः न भवति। 
कभी भी भारत-पाकिस्तान का सम्बन्ध अच्छा नहीं होता है। 
कदापि असत्यं न वक्तव्यम्‌। 

कभी भी झूठ नहीं बोलनी चाहिए। 

छः यावत्‌ (जव तक) तावत्‌ (तव तक) - इन अव्यय पदों के उदाहरण- 
यावत्‌ विन्ध्यहिमालयः तावत्‌ भारतीया संस्कृतिः। 

जब तव विन्ध्य और हिमालय पर्वत है तब तक भारतीय संस्कृति है। 
यावत्‌ जीवेत्‌ तावत्‌ सुखं जीवेत्‌। 

जब तक जीये सुख से जीये। 

यावत्‌ अहं रेलस्थानकं प्राप्तवान्‌ तावत्‌ रेलयानं प्रस्थितम्‌। 
जब तक मैं रेलवे स्टेशन पहुँचा तब तक रेलगाड़ी प्रस्थान कर दी। 
यावत्‌ अधिकारिणः उपविशन्ति तावत्‌ कर्मकराः उपविशन्ति। 
जब तक अधिकारी बैठते हैं तब तक कर्मचारी बैठते हैं। 

यावत्‌ साफल्यं न मिलति तावत्‌ परिश्रमं करोति। 

जब तक सफलता नहीं मिलती तब तक परिश्रम करता है || 

यावत्‌ श्रद्धा न भवति तावत्‌ फलं न लभ्यते। 

जब तक श्रद्धा नहीं होती तब तक फल नहीं मिलता। 

यावत्‌ गुरूः न लभ्यते तावत्‌ ज्ञानं न भवति। 

जब तक गुरु नहीं मिलता तब तक ज्ञान नहीं होता है। 

यावत्‌ तपः न करोति तावत्‌ मनोरथः न सिद्धयति। 

जब तक तप नहीं करता है तब तक मनोकामना पूर्ण नहीं होती। 
यावत्‌ माता आगतवती तावत्‌ पुत्रः संन्यासी अभवत्‌। 

जब तक माता आयी तब तक पुत्र संन्यासी हो गया। 

यावत्‌ चिकित्सकः आगतवान्‌ तावत्‌ रोगीः मृतः। 

जब तक चिकित्सक आया तब तक रोगी मर चुका। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 27 


उपर्युक्त अव्यय पदों के अतिरिक्त कुछ अन्य विभिन्‍न स्थितियों एवं सम्बन्धों को 


सूचित करने वाले प्रमुख अव्यय पद निम्नलिखित हैं- 


हा-।. - यह आश्चर्य या सन्तोष को प्रकट करता है। 

आह! 2. यह दुःख सूचक है। 

हा। हा हतास्मि। हाय मैं मर गयां। यह प्रायः सम्बोधन के साथ आता है। 
कभी-कभी इसका प्रयोग द्वितीयान्त के साथ होता है-अफसोस है। इसके साथ 
कष्टम्‌, धिक, या हन्त का भी प्राय: प्रयोग होता है। 

आह! - आह ! वहु वेदना। 

आह बहुत दर्द है। 

मुहुः ।. प्रतिपल, निरन्तर, बार-बार। इसका प्राय: द्विरूक्त "मुहुर्मुहुः प्रयुक्त होता 
है। 2. इसके विपरीत। मुहुः- मुहुः-अव ऐसा-अब ऐसा, कभी ऐसा-कभी ऐसा। 
ननु (न नु) नहीं ।. ऐसे प्रश्नवाचक वाक्य जिनके उत्तर की 'हाँ' में आशा की 
जाती हो। अवश्य, वस्तुतः। ननु अहं भवतः प्रिय:। क्या मैं वस्तुतः आपका प्रिय 
हूँ। 

तु - (यह वाक्य के प्रारम्भ में नहीं आता) किन्तु. तथापि। यह कभी-कभी “च' 
या 'वा' के अर्थ में आता है या केवल पाद की पूर्ति हेतु होता है। यह कभी-कभी 
उसी वाक्य में दो बार भी आता है। अपितु = बल्कि। न तु = न कि। परन्तु 
= फिर भी, तु-तुर वस्तुतः। 

अथ -]. वाक्य का प्रारम्भ सूचक = तब, अब, बाद में। 

2. पुस्तक, अध्याय, परिच्छेद आदि के शीर्षक के आरम्भ में अर्थात्‌ 'अब' या 
'यहाँ' से प्रारम्भ होता है'। 

अये-यह सम्बोधनसूचक निपात है। मुख्यतया यह नाटकों में आता है। अये, 
वसन्तसेना प्राप्ता। आह, वसन्तसेना आ गई। कभी-कभी इसका प्रयोग अपि के 
तुल्य सम्बोधनसूचक निपात के रूप में होता है। 

अरे-यह सम्बोधनसूचक निपात है। अरे = अरे, ओ, हे। 

अहह-यह आनन्दसूचक अव्यय है। दुःख या हाय का अर्थ प्रकट करता है। अहह 
महापङ्के पतितो5स्म्‌। हाय मैं गहरे कीचड़ में फंस गया हूँ। 

अहो - यह आश्चर्य, प्रसन्‍नता, दुःख, क्रोध, प्रशंसा या आक्षेप-सूचक अव्यय है। 
यह साधारणतया प्रथमान्त के साथ प्रयुक्त होता है। अहो गीतस्य माधुर्यम्‌। ओह, 
गीत कौ मधुरता ! अहो हिरण्यक श्लाध्योऽसि। ओह, हे हिरण्यक, तुम प्रशंसनीय 
हो। 

दिष्ट्या-भाग्य से, सौभाग्य से। इसका प्राय: वृध्‌ धातु बढ़ना के साथ प्रयोग होता 
है। 'तुम समृद्ध हो रहे हो' अर्थात्‌ "प्रसन्नता की बात है' बधाई है। दिष्ट्या महाराजो 
विजयेन वर्धति, विजय के लिए महाराज को बधाई हें। 


28 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


धिक्‌ - यह असन्तोष, घृणा और खेदसूचक अव्यय है। धिक्कार है। हा धिक्‌। 
इसके साथ नियमित रूप से द्वितीया विभक्ति का प्रयोग होता है। प्रथमा, 
सम्बोधन और षष्ठौ भी इसके साथ मिलती है। धिक्‌ त्वामस्तु तुझे धिक्कार है। 
बत-यह आश्चर्य और खेद को सूचित करता है। इसी अर्थ में अन्य विस्मयसूचक 
अव्यय भी इसके साथ सम्बद्ध हो जाता है। बत रे, अपि बत। 

भोः -।. सामान्यतया किसी व्यक्ति को सम्बोधन करने का सूचक अव्यय हे, ह, 
अरे। यह भवत्‌ शब्द पुंल्लिग सम्बोधन एकवचन (भवस्‌) का संक्षिप्त रूप है । 
यह पुरुष और स्त्री दोनों को सम्बोधित करने में प्रयुक्त होता हैः- भोः भोः 
पण्डिताः (ओ पण्डितो!) इसका कभी-कभी आत्मभाषुण में भी 'हाय' अर्थ में 
प्रयोग होता है। “ 

साधु -. बहुत अच्छा, शाबाश। 2. लोट्‌ के साथ - 'आओ'। दमयन्त्याः पणः 
साधु वर्तताम्‌। आओ दमयन्ती को बाजी पर लगाओ। 3. अच्छा, इसके साथ लट्‌ 
उत्तम पुरुष का प्रयोग होता है। साधु यामि। अच्छ, मैं अभी जा रहा है। 
4. अवश्य, निश्चित रूप से। यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयम्‌। यदि में जीवित रहा 
तो उसे अवश्य देखूँगा। 

स्वस्ति-।. कल्याण हो, शुभ हो। 2. जय हो। 

हन्त -]. उपदेशादि सुनने के लिए आहवान-आअ “देखो” प्रार्थना करता हूँ। हन्त 
ते कथयिष्यामि। आओं में तुम्हें बताऊँगा। 

निम्नलिखित प्रश्नवाचक अव्यय पदों के अन्त में चित्‌ व चन प्रत्यय का प्रयोग 


होता है- 


चित्‌ चन 
कदा कदाचित्‌ कदाचन 
क्त्र कुत्रचित्‌ कूत्रचन 
कथम्‌ कथचिंत्‌ कथंचन 


कुतः कुतश्चित्‌ कुतश्चन 


> 





प्रथम भाग : सम्भाषण 29 


तृतीय : अध्याय 
विभक्ति ज्ञान 


संस्कृत सम्भाषण हेतु कारक का ज्ञान परमावश्यक है। कारक के विभिन चिन्हो 
का सम्भाषण में शब्दों म विभक्ति जोड़कर कर्ता के साथ सम्बन्ध ज्ञात होता है। 
विभक्तियों को ध्यान में रखे बिना कर्ता को अभीष्ट की प्राप्ति नहीं होती। विभक्ति 
ज्ञापक के बिना वाक्य रचना भी सम्भव नहीं है। यहाँ सातो विभक्तियों का क्रमशः 
परिचय प्रस्तुत है- 


प्रथमा विभक्ति 

कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा विभक्ति की होती है। 
राधा पाठशालां गच्छति। सुमन गीतं गायति। 
राधा पाठशाला जाती है। सुमन गीत गाती है। 

इन वाक्यों मे राधा और सुमन प्रथमान्त हैं। इनके योग में प्रथमा विभक्ति हुई है । 
रामः इव सत्पुरुषः कः अस्ति? विवेकानन्दः इव ज्ञानी कः अस्ति? 
राम के समान सत्पुरुष कौन है 2 विवेकानन्द के समान ज्ञानी कौन है? 


इन वाक्यों में राम और विवेकानन्द शब्द प्रथमान्त हैं। 
= कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा विभक्ति के प्रयुक्त होते हैं। 


मोहनेन ग्रन्थः पट्यते। सीतया पत्रिका पठ्यते। 
मोहन ग्रन्थ पढ़ता है। सीता पत्रिका पढ़ती है। 
यहाँ कर्म ग्रन्थ व पत्रिका प्रथमा विभक्ति का है। 

रमया चन्द्र: अवलोक्यते। मया ग्रन्थः लिख्यते । 

रमा चन्द्रमा देखती है। मैं ग्रन्थ लिखता हूँ। 
बालके: विद्यालय: गम्यते महिलाभिः गीतं गीयते। 
लड़के विद्यालय जाते है। महिलायें गीत गाती है। 
अस्माभिः कार्य क्रियते। अस्माभिः फलं खाद्यते। 
हम लोग कार्य करते हैं। हम लोग फल खाते हैं। 


उपर्युक्त सभी उदाहरणों में कर्मवाच्य के कारण कर्म प्रथमा विभक्ति का है। 


30 


द्वितीया विभक्ति 


कर्म कारक की द्वितीया विभक्ति होती है। कर्तृवाच्य में कर्म की द्वितीया विभक्ति 


होती है। 

रामः ग्रन्थं पठति। 

राम ग्रन्थ पढ़ता है। 
बालक: मन्दिरं पश्यति। 
बालक मन्दिर देखता है। 
महिला ग्रामान्‌ पश्यति। 
महिला गाँवों को देखती है। 
शिशुः नदीं पश्यति। 
शिशु नदी को देखता हे। 
अहं रोटिकां खादामि। 
मैं रोटी खाता हूँ। 

वयम्‌ अभ्यासं करर्म:। 
हम सब अभ्यास करते हैं। 
वयं फलानि आनयाम:। 
हम सब फल लाते हैं। 
यूयं नदीं पश्यथ। 

तुम दोनों नदी देखते हो। 


इन वावयों में ग्रन्थ, मन्दिर, ग्राम, पत्रिका, नदी, पुस्तक आदि शब्दों में कर्म के कारण 


द्वितीया विभक्ति हुई है । 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


बालकः नदीं पश्यति। 
बालक नदी को देखता है। 
अहं शाकं खादामि। 

मैं सब्जी खाता हूँ। 

छात्रा: पत्रिकाः पठन्ति। 
छात्रायें पत्रिकायें पढ़ती हैं। 
माता पुस्तकानि पठति। 
माँ पुस्तकें पढ़ती हैं। 

अहं रोटिका: खादामि। 
मैं रोटियाँ खाता हूँ। 

वयं वित्तकोशं गच्छाम:। 
हम सब बैंक जाते हैं। 
वयं दाडिमं खादाम:। 
हम सब अनार खाते हैं। 
त्वं मयूरीं पश्यसि। 

तुम मयूरी देखते हो। 


ऊ उभयतः के योग में द्वितीया विभक्ति होती है 


राजमार्ग उभयतः वृक्षाः सन्ति। 
सड़क के दोनों ओर वृक्ष हैं। 


वाटिकां उभयतः लताः सन्ति। 
वाटिका के दोनों ओर लतायें हैं। 

यहाँ 'उभयत:” इस प्रयोग के कारण राजमार्ग: व वाटिका की द्वितीयान्त रूप 
राजमार्ग व वाटिकां प्रयुक्त हुआ है। 


> सर्वतः के योग में द्वितीया विभक्ति होती है - 


दुर्ग सर्वतः सैनिका: सन्ति। 


किले के सभी ओर सैनिक, हैं। 


यहाँ सर्वतः के योग के कारण द्वितीयान्त रूप दुर्ग का प्रयोग हुआ है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण उा 


= प्रति, अन्तरेण, परितः तथा अभितः के योग में और विना के योग में द्वितीया 
विभक्ति होती है। 


जलं विना मीनः न जीवति। गृहिणीं विना गृहम्‌ अपूर्णम्‌ अस्ति। 
जल के बिना मछली जीवित नहीं रहती। गृहिणी के विना घर अधूरा है। 
वृद्धं विना सभा न शोभते। दीपं परितः कीटाः सन्ति। 

वृद्ध के बिना सभा की शोभा नहीं होती। दीपक के चारों ओर कौड़े हैं। 
मात्तरं परितः शिशवः क्रीडन्ति। बालकाः गृहं प्रति गच्छन्ति। 
माता के चारों ओर बच्चे खेलते हैं। बालक घर कौ ओर जाते है। 


यहाँ प्रति शब्द के कारण गृहं द्वितीया विभक्ति मे है। 
ईश्वरम्‌ अन्तरेण मम कः सहायः? 
ईश्वर के विना मेरा सहायक कौन ? 


ग्रामं परितः क्षेत्राणि सन्ति। ज्ञानं विना मुक्तिः न मिलति। 

गाँव के चारों ओर क्षेत्र हैं। ज्ञान के बिना मुक्ति नहीं मिलती है। 

"= सर्वनाम शब्दों का प्रयोग द्वितीया विभक्ति के रूप में यथा - 
एकवचनम्‌ बहुवचनम्‌ 

अहं माम्‌ अस्मान्‌ 

कः कम्‌, कान्‌ 

सः तम्‌ तान्‌ 

सा ताम्‌ ताः 

भवान्‌ भवन्तम्‌ भवतः 

भवती भवतीम्‌ भवतीः 

एषः एतम्‌ एतान्‌ 

एषा एताम्‌ एताः 


ॐ कालवाचक शब्दों में द्वितीया विभक्ति होती है। 
परीक्षा सर्वाणि दिनानि सन्ति। 


परीक्षा सभी दिन है। 


= द्विकर्मक धातुओं के गौणकर्म में द्वितीया होती है। 
शिष्यः गुरुं प्रश्नं पृच्छति। गोपः गां पयः दोग्धि 


शिष्य गुरु से प्रश्न पूछता है। ग्वाला गौ का दूध दहता है। 





32 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
कविः सहदयान्‌ कवितां श्रावयति। 

कवि सहदयों को कविता सुनाता है। 

व क्रियाविशेषण में द्वितीया विभक्ति होती है - 


सः मन्दं मन्दं गच्छति। शशकः शीघ्र शीघ्रं धावति। 
वह धीरे-धीरे जाता है। खरगोश तेजी से दौड़ता है। 

<= पृथक्‌ योग में द्वितीया विभक्ति होती है। 

रामं पृथक्‌ सीता न वसति। राधां पृथक्‌ कृष्णः न वसति। 
राम से अलग सीता नहीं रहती है। राधा से अलग कृष्ण नहीं रहते हैं। 


ल~ मोगी जाने वाली वस्तु कर्म के रूप में होती है अतः उसमें भी द्वितीया विभक्ति 
होती हे। 


कृपया ग्रन्थं ददातु कृपया घटं ददातु 

कृपया ग्रन्थ दें। कृपया घड़ी दें। 

कृपया पुस्तक ददातु कृपया मापिकां ददातु । 
कृपया पुस्तक दे। कृपया स्केल दे। 

कृपया सश्ञिकां ददातु कृपया उपनेत्रं ददातु। 
कृपया फाइल दें। कृपया चश्मा दें। 

जनाः सरितं तरन्ति। सः वृहत्‌ मन्दिरं निर्माति। 
लोग सरिता पार करते है। वह विशाल मन्दिर बनवाता है। 
सभासदः राजानं पष्यन्ति। गुरु: पाठं बोधयति। 
सभासद राजा को देखते हैं। गुरु पाट समझाता है । 

सः भुमिं खनति। चिकित्सिकः अस्थिं योजयति। 
वह भूमि खनन करता है। डॉक्टर हदिडयों को जोड़ता है। 


व्याकरणं विना भाषायाः शुद्धं ज्ञानं न भवति। 
व्याकरण विना भाषा का शुद्ध ज्ञान नहीं होता। 
सुभाषित- 


करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम्‌। 
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि। 





प्रथम भाग : 


त्रतीया विभक्ति 


सम्भाषण 33 


करण कारक की तृतीया विभक्ति होती हे। सह के योग में तृतीया विभक्ति 


होती है। यथा- 
अहं मित्रेण सह कार्य करोमि। 


. मैं मित्र के साथ काम करता हूँ। 
सीता लतया सह आपणं गच्छति। 
सीता लता के साथ दुकान जाती है। 


पुत्रः पित्रा सह मेलापकं गच्छति। 
पत्र पिता के साथ मेला जाता है। 


रामः केन सह वनं गतवान्‌ ? 
राम किसके साथ वन गया। 

रामः केन सह युद्धं कृतवान्‌ ? 
राम ने किसके साथ युद्ध किया ? 


अहं राधया सह सम्भाषणं करोमि। 
मैं राधा से सम्भाषण करता हूँ। 

रमा मात्रा सह मन्दिरं गतवती। 
रमा माता के साथ मन्दिर गई। 


छात्रा: अध्यापकेन सह प्रदर्शनीं 
पश्यन्ति। 


छात्र अध्यापक के साथ प्रदर्शनी 
देखते हैं। 

रामः लक्ष्मणेन सह वनं गतवान्‌। 
राम लक्ष्मण के साथ वन गया। 

रामः रावणेन सह युद्धं कृतवान्‌। 
राम ने रावण के साथ युद्ध किया। 


इन सभी उदाहरणों में (सह साथ) के योग में तृतीया विभवितत प्रयुक्त हुई है । 
हिन्दी भाषा में तो सह प्रयोग के पूर्व षष्ठी विभक्ति प्रायः प्रयोग होता परन्तु संस्कृत में 


षष्ठी का प्रयोग सह के साथ नहीं होता है। 


= साधन अर्थ में करण कारक में त्रतीया विभक्ति होती है। यथा- 


मोहनः दण्डेन ताडयति। 
मोहन डण्डे से पीटता है। 
नृपः रथेन गच्छति। 
राजा रथ से जाता है। 


वृद्धः दण्डेन चलति। 

वृद्ध दण्डे के सहारे चलता है। 
रमा छुरिकया शाकं कर्तयति। 
रमा चाकू से सब्जी काटती है। 


यहाँ पीटने का साधन दण्ड तथा वृद्ध के चलने के साधन दण्ड शब्द की तृतीया 


विभक्ति के रूप में प्रयोग है। 


यहाँ रमा के शाक काटने हेतु चाकू साधन है अतः तृतीयान्त छुरिकया का प्रयोग 


हुआ है। 





34 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
जः कर्मवाच्य में कर्ता की तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है। 


रामेण पुस्तकं पठ्यते। राम के द्वारा पुस्तक पढ़ा जा रहा हे । इस उदाहरण में 
कर्ता राम पद में कर्मवाच्यके कारण तृतीया विभक्ति हे। 


पछ विकारयुक्त (विकृत) अंग में तृतीया विभक्ति होती है। 


सः कर्णेन बधिरः अस्ति। रमेशः पादेन खञ्जः अस्ति। 
वह कान से बहरा है। रमेश पैर से लंगड़ा है। 
अक्ष्णा काणः। शिरसा खल्वाटः। 

आँख से काना है। सिर से गंजा है। 


यहाँ क्रमशः विकृत अंग कान, पैर, आँख व ओर शिर में तृतीया विभक्ति का रूप 
प्रयुक्त है। 
छ अलं प्रकृत्यादिनोधकः पृथक्‌ शब्द के योग में तृतीया विभक्ति होती है। 


अलं विवादेन। रामः प्रकृत्या सरलः। 

विवाद करने से काई लाभ नहीं। राम प्रकृति से सरल है। 

सीता प्रकृत्या सुकोमला। रामेण पृथक्‌ लक्ष्मण: न भवति। 
सीता स्वभाव से सुकोमल दै। राम से पृथक्‌ लक्ष्मण नहीं होते हैं। 


रामेण पुस्तकं पठयते। 

राम पुस्तक पढ़ता है। 

भाववाचक शब्दों की तृतीया विभक्ति होती है। 

सः सन्तोषेण कार्य करोति। माता स्नेहेन लालयति। 

वह सन्तोषपूर्वक काम करता है। माता स्नेहपूर्वक लालन करती है। 


इन वाक्यों में सन्तोष, स्नेह आदि भाववाचक शब्द होने के कारण तृतीयान्त हैं। 
विना के योग में तृतीया विभक्ति होती है - 


चन्द्रेण विना रात्रि: न शोभते। अध्ययनेन विना छात्र: न शोभते। 
चन्द्र के बिना रात्रि की शोभा नहीं है। अध्ययन के बिना छात्र की शोभा नहीं है। 
धर्मेण विना सद्गतिः नास्ति। लवणेन विना भोजने रुचिः नास्ति। 
धर्म के बिना सद्गति नहीं हैं। नमक के बिना भोजन में स्वाद्‌ नहीं है। 
सुभाषित - 
अङ्गेन गात्रं नयनेन वक्त्रं न्यायेन राज्यं लवणेन भोजनं। 
धर्मेण हीनं खलु जीवितं च न याति चन्द्रेण विना च रात्रिः।। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 35 


चतुर्था विभक्ति 
सम्प्रदान कारक की चतुर्था विभक्ति होती है। क्रोध आदि अर्थ को देने वाले धात 
के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है। दा” (देने) धातु के योग में चतुर्थी विभक्ति होती 


है। 


शिक्षक: रमेशाय मोदकं ददाति। प्रधानाचार्यः बालकेभ्यः पारितोषिकं 
शिक्षक रमेश को लड्डू देता है। प्रधानाचार्य बालकों को पारितोषिक 
ददाति। देता है। 

गुरु: बालकाय स्नेहं ददाति। रमा बालिकायै मालां ददाति। 
गुरू बालक को स्नेह देता है। रमा बालिका को माला देती है। 
समाजसेविका बालिकाभ्यः पुरस्कारं समाजसेविका बालिकाओं को पुरस्कार 
ददाति। देती है। 

शिक्षकः तस्मै मधुरं ददाति। रमा तेभ्यः पुस्तकं ददाति। 

शिक्षक उसे मिठाई देता है। रमा उन लोगों को पुस्तक देती है। 
माता महयं क्षीरं ददाति। प्रबन्धक: अस्मभ्यं धनं ददाति। 
माता मुझे दूध देती है। प्रबन्धक हम लोगों को धन देता है। 
शिक्षकः छात्रेभ्यः मोदकं ददाति। 

शिक्षक छात्रों को लड्डू देते हैं। 


यहाँ दा धातु के प्रयोग के कारण सर्वत्र चतुर्थी विभक्ति का रूप प्रयुक्त हुआ है। 
प रुच्यर्थ (रुचि) धातु के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है। 
दुर्जनेभ्यः कलह: रोचते। मोहनाय मोदकं रोचते। 
दर्जनों को कलह करना अच्छा लगता है। मोहन को मिठाई अच्छी लगती है। 
सज्जनाय युद्धं न रोचते। 
सज्जन को युद्ध अच्छा नहीं लगता। 
यहाँ जिसको प्रिय लगती है उसकी चतुर्थी विभक्ति होने के कारण सज्जन और 
मोहन शब्द में चतुर्थी है। 
डः नमः के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है। 
श्री गणेशाय नमः। देवाय नमः। 
श्री गणेश को नमस्कार। देव को नमस्कार। 





36 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


देवेभ्य: नमः 
देवों को नमस्कार। 
सर्वेभ्यः नमः। 
सभी को नमस्कार। 


देव्ये नमः 

देवी को नमस्कार। 
भास्कराय नमः। 
सूर्य को नमस्कार है। 


< स्वाहा" के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है। 


अग्नये स्वाहा। 
अग्नि को समिधा समर्पित है। 


जन कुछ अन्य उदाहरण चतुर्थी विभक्ति के। 


नृपतिः महर्षये ग्रन्थं समर्पयति। 
राजा महर्षि को ग्रन्थ समर्पित करता है। 
अधिकारी कार्यकर्तृभ्यः पुरस्कारं ददाति। 
अधिकारी कार्यकर्ताओं को पुरस्कार देता है। 
अहं गुरुभ्यः दक्षिणां ददामि। 

मैं गुरुओं को दक्षिणा देता हूँ। 

मन्निः कवये प्रशस्तिपत्रं समर्पयति। 
मन्त्री कवि को प्रशस्तिपत्र देता है। 

अहं बन्धुभ्यः आमन्रणपत्रिकां ददामि। 
मैं बन्धुओं को आमन्त्रण कार्ड देता हूँ। 
भक्तः दुगयि नमः इति वदति। 

भवत दुर्गा को नमस्कार है यह कहता है। 
मोहनः शुभेच्छुभ्य: फलं वितरति। 
मोहन शुभेच्छेओं को फल बाँटता है। 


महिला तरवे जलं ददाति। 

महिला तरु को जल देती है। 

स्वामी धेनवे ग्रासं ददाति। 

मालिक गाय को चारा देता है। 

भवान्‌ वध्वै शाटिकां ददातु। 

आप वधू को साड़ी दे। 

काव्यं यशसे भवति। 

काव्य यश के लिए होता है। 

राजा शत्रुभ्यः क्रुध्यति। 

राजा शत्रुओं से क्रोधित होता है। 
यागकर्त्ता अग्नये स्वाहा इति वदति। 
यज्ञकर्ता अग्नि को स्वाहा है यह कहता है। 


= चतुर्थी विभक्ति के स्थान पर षष्ठी विभक्ति के साथ कृते शब्द का प्रयोग करने 
पर चतुर्थी विभक्ति के अर्थ का भाव होता है। जैसे- 
कर्ण: ब्राहमणस्य कृते कवचं दत्तवान्‌। कर्णः ब्राह्मणाय कवचं दत्तवान्‌। 


कर्ण ने ब्राह्मण को कवच दिये। 

शिवः अर्जुनस्य कृते पाशुपतास्त्रं 
दत्तवान्‌। 

शिव ने अर्जुन के लिए पाशुपतास्त्र दिये। 


कर्ण ने ब्राह्मण को कवच दिये। 
शिवः अर्जुनाय पाशुपतास्त्रे 
दत्तवान्‌। 

शिव ने अर्जुन को पाशुपतास्त्र दिये। 





प्रथम भाग : 


स्वामी शुनकाय भोजनं ददाति। 
स्वामी कुत्ता को भोजन देता है। 

रुग्नः वैद्याय परामर्शशुल्कं दास्यति। 
रोगी वेद्य को परामर्श शुल्क देगा। 


बलिः वामनाय वसुधां दत्तवान्‌। 
बलि ने वामन को वसुधा दिया। 


सम्भाषण 37 


स्वामी शुनकस्य कृते भोजनं ददति। 
स्वामी कुत्ते के लिए भोजन देता है। 
रुग्नः वैद्यस्य कृते परामर्शशुल्कं 
दास्यति। 

रोगी वैद्य के लिए परामर्शं शुल्क देगा। 
बलिः वामनस्य कृते वसुधां 
दत्तवान्‌। 

बलि ने वामन के लिए वसुधा दिया। 


दुष्यन्तः शकुन्तलायै अंगुलीयकं दक्तवान्‌ । दुष्यन्त ने शकुन्तला को अंगुठी दिया। 
दुष्यन्तः शकुन्तलायाः कृते अंगुलीयकं दत्तवान्‌। दुष्यन्त ने शकुन्तला के लिए अंगूठी दिया। 


सुभाषित- 


परोपकाराय वहन्ति नद्यः, परोपकाराय दुहन्ति गावः। 
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकारार्थमिदं शरीरम्‌।। 


पञ्चमी विभक्ति 


अपादान कारक कौ पञ्चमी विभक्ति होती है। इस अवसर पर निश्चित की पञ्चमी 
होती है। अलगाव कौ स्थिति में स्थिर वस्तु की अपादान कारक होने से पञ्चमी विभविति 


होती है। 

सेवकः ग्रामात्‌ आगच्छति। 
वेद्यः नगरात्‌ आगच्छति। 
शिक्षकः नगरात्‌ आगच्छति। 


नौकर गाँव से आता है। 
वेद्य नगर से आते है। 
शिक्षक शहर से आते हैं। 


प्ल प्रभृति आरध्य बहिः व ऋते के योग में पञ्चमी विभक्ति होती है। 
कश्मीरेभ्य: प्रभृति कन्याकुमारीपर्यन्तं भारतस्य एैक्यम्‌ अस्ति। 

कश्मीर से लेकर कन्याकुमारी तक भारत एक है। 

कश्मीरेभ्य आरभ्य कन्याकुमारीपर्यन्तं भारतस्य संस्कृतिः समाना अस्ति। 
कश्मीर से लेकर कन्याकुमारी तक भारत की संस्कृति समान है। 


प्रकोष्ठात्‌ बहिः वाहनानि सम्ति। 
ग्रामात्‌ बहिः अरण्यम्‌ अस्ति। 
ऋते परिश्रमात्‌ साफल्यस्य अन्यः 
मार्गः न। 


प्रकोष्ठ के बाहर गाड़ियाँ हैं। 

ग्राम के बाहर वन है। 

परिश्रम के सिवाय सफलता का ओर 
मार्ग नहीं। 





38 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
उत्पत्ति के हेतु में भी पञ्चमी विभक्ति होती है। 
वृक्षात्‌ फलानि उत्पद्यन्ते । वृक्ष से फल पैदा होते हैं। 
हिमवतः गंगा प्रवहति। हिमालय से गंगा निकलती है। 
यहाँ फल के उत्पत्तिभूत हेतु वृक्ष और गंगा की उत्पत्तिभूत हिम में पंचमी विभक्ति 
है। 
जिससे पढ़ा और सुना जाय उसमें यञ्चमी विभक्ति होती है। जैसे- 
छात्र: अध्यापकात्‌ पठति। छात्र अध्यापक से पढ़ता है। 
बालकः दूरदर्शनात्‌ समाचारं श्रेणोति। बालक दूरदर्शन से समाचार सुनता है। 
ग्रामः - ग्रामात्‌ ग्रामेभ्यः नदी- नद्याः नदीभ्यः 
फलम्‌ - फलात्‌ फलेभ्यः भवान्‌- भवतः भवद्भ्यः 
भवती -भवत्याः भवतीभ्यः लेखिका- लेखिकायाः लेखिकाभ्यः 
महाराजः विद्वद्भ्यः आशीर्वादं प्राप्नोति। महाराज विद्वानों से आशीर्वाद प्रप्त 


करते है। 
छ भय के हेतु में पञ्चमी विभक्ति होती है। जैसे- 
रामः चौराद्‌ विभेति। राम चोर से डरता है। 
मोहनः लुण्ठकेभ्यः विभेति। मोहन लुटेरों से डरता है। 
शत्रवः राजाभ्यः विभ्यति। शत्रु राजाओं से डरता है। 


यहां भय का कारण चोर लुटेरा और राजा है अत: पञ्जमी विभक्ति का प्रयोग हुआ है। 
छ वारण के अर्थ में भी पञ्चमी विभक्ति होती है। यथा- 


सः पापात्‌ वारयति। वह पाप से रोकता है। 

माता सर्पात्‌ पुत्रं वारयति। माँ सौंप से पुत्र को रोकती है। 

व आङ्‌ के योग में उत्कर्ष अपकर्ष के बोधन में पंचमी विभक्ति होती है।- जैसे- 
अहं आमूलात्‌ श्रोतुम्‌ इच्छामि। मैं मूल से सुनना चाहता हूँ। 

सः आदिनात्‌ पठितुम्‌ इच्छति। वह सम्पूर्ण दिवस पढ़ना चाहता है। 
दुष्टात्‌ सज्जन: श्रेष्ठ:। दुष्ट से सज्जन श्रेष्ठ है। 


व्ल त्राण (रक्षण) के योग में पञमी विभक्ति होती है। 
असुरेभ्य: त्रायते। असुरों से रक्षा करता है। 





प्रथम भागः 


देव: सङ्कटेभ्यः त्रायते। 


हरि: हिरण्यकशिपोः प्रहलादं रक्षति। 


सम्भाषण 39 


ईश्वर संकटों से रक्षा करता है। 
हरि हिरण्यकश्यप से प्रहलाद की 
रक्षा करता है। 


= विना व पृथक्‌ के योग में पंचमी विभवति होती है। जैसे- 


ज्ञानाद्‌ विना मुक्तिः न मिलति। 


परिश्रमाद्‌ विना साफल्यं न प्राप्यते। 


कृष्णात्‌ पृथक्‌ राधा न वसति। 


तस्मात्‌ पृथक्‌ तस्य सत्ता नास्ति। 
रामात्‌ पृथक्‌ लक्ष्मण: न भवति। 
सुभाषित - 


ज्ञान के बिना मुक्ति नहीं मिलती है। 
परिश्रम के विना सफलता नहीं 
मिलती। 


कृष्ण से अलग राधा नही वास 
करती है। 


उससे अलग उसकी सत्ता नहीं है। 
राम से अलग लक्ष्मण नहीं होता। 


पादपानां भयं वातात्‌ पद्मानां शिशिराद्‌ भयम्‌। 
पर्वतानां भयं वज्रात्‌ साधूनां दुर्जनाद्‌ भयम्‌।। 


षष्ठी विभक्ति 


षष्ठी विभक्ति सम्बन्ध का सूचक है। जहाँ दो वस्तुओं या व्यक्तितयों में 
सम्बन्ध या स्वामित्व सूचित करना अभिप्रेत हो वहाँ षष्ठी विभक्ति होती दै। यथा- 


रामस्य पुत्रः लवः। 
मातुः आज्ञा अस्ति। 
राज्ञः पुरुषः। 
पितुः चरणौ । 


राम का पुत्र लव है। 
माँ की आज्ञा है। 
राजा का पुरुष। 
पिता के चरणों में। 


जब वाक्य में करण या उद्देश्य में दिखाने के लिये हेतु शब्द का प्रयोग किया जाये 
तो वहाँ हेतुसूचक शब्द में और उद्देश्वसूचक शब्द में षष्ठी विभक्ति होती है। यथा- 


अन्नस्य हेतोः भिक्षुक: भिक्षाटनं करोति। अन हेतु भिखारी भिक्षा माँगता है। 
ज्ञानस्य हेतोः स्वाध्यायं करोति। ज्ञान हेतु पढ़ता है । 
यहाँ उदेश्यवाचक क्रमशः अन ओर ज्ञान शब्द में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग हुआ है। 





40 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


छ जहाँ तुलना या सादृश्य सूचित करना हो वहाँ जिससे तुलना की जायें अथवा 
सादृश्य बताया जाये वहाँ षष्ठी विभक्ति होती है। यथा - 


श्रवणस्य सदृशः पुत्र: नाभूत्‌। श्रवण के जैसा पुत्र नहीं हुआ। 
हनुमतः सदृशः रामभक्तः नाभूत्‌। हनुमान के जैसा रामभक्त नहीं हुआ। 
भवतः सदृशः भाग्यवान्‌ नास्ति। आप जैसा भाग्यवान नहीं है। 
कृष्णस्य तुल्यः योगी दुर्लभः। कृष्ण के जैसा योगी दुर्लभ है। 


कत्‌ प्रत्यय के प्रयोग में कर्ता की षष्ठी या तृतीया विभक्ति होती है। यथा- 
मया मम वा इदं पुस्तकं पठितव्यम्‌। मेरे पढ़ने योग्य यह पुस्तक। 
मया मम वा लोकहितं करणीयम्‌। लोगों का हित मुझे करना है। 
मया मम वा परिश्रमः करणीयः। परिश्रम मुझे करना चाहिए। 

समृह से अलग यदि श्रेष्ठता का प्रतिपादन किया जाय या विशेष परिचय दिया 
जाये उसमे षष्ठी या सप्तमी विभक्ति होती है। उसमें षष्ठ्यन्त बहुवचन का हौ प्रयोग 
होता है। यथा- 
नदीनां नदीषु गङ्का श्रेष्ठा। नदियों में गड्जा श्रेष्ठ है। 
कवीनां कविषु कालिदासः श्रेष्ठ:। कवियों में कालिदास श्रेष्ठ है। 

यहाँ क्रमशः नदीनां ओर कवीनां में जातिविशेष में विशिष्ट होने के कारण षष्टी 
विभक्ति का बहुवचनान्त रूप क्रमशः प्रयुक्त है। 
<=  खेदपूर्वक स्मरण करने के अर्थ में षष्ठी विभक्ति होती है। यथा 
शिशु मातुः स्मरति। बच्चा माँ को याद करता है। 
सैनिकः शस्त्रस्य स्मरति। सैनिक शस्त्र को याद करता है। 

यहाँ बच्चे का माँ का स्मरण तथा सैनिक का शस्त्र का स्मरण खेदपूर्वक अर्थ में 
प्रयुक्त होने के कारण षष्ठी विभक्ति को प्रयोग हुआ है अन्यथा सामान्य स्थिति में द्वितीया 
विभक्ति होती है। 
ऊ कान्‌ करने के योग में भी प्रष्ठी विभक्ति होती है। यथा- 
सज्जनः क्रोधस्य प्रभवति। सज्जन क्रोध पर काबू रखता है। 
'- उपकार करने के अर्थ में षष्ठी विभक्ति होती है। यथा- 
सज्जनः सर्वदा मानवानाम्‌ उपकारं सज्जन सदैव मनुष्यों का उपकार 
करोति। करता है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 8 


छः कर्म पदों को ल्युट्न्त योग में षष्ठी विभक्ति होता है। यथा - 


कार्यक्रम: उद्घाटनम्‌८कार्यक्रमस्य कार्यक्रम का उद्घाटन। 
उद्घाटनम्‌। 

वस्त्रं प्रक्षालनम्‌८वस्त्रस्य प्रक्षालनम्‌। वस्त्र का प्रक्नालन। 
पुस्तकं पठनम्‌८पुस्तकस्य पठनम्‌। पुस्तक की पढ़ाई। 
नदी सेवनम्‌८नद्याः सेवनम्‌। नदी का सेवन। 


यहाँ पठनम्‌, सेवनम्‌, उद्घाटनम्‌ प्रक्षालनम्‌ इत्यादि ल्युडन्त योग में प्रयुक्त होने के 
कारण कर्म पद में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग हुआ। 


कपेः लांगुलं दीर्घम्‌ अस्ति। एते गुरुणाम्‌ आश्रमाः सन्ति। 
वानर का पुँछ बड़ा है। ये गुरुओं के आश्रम हैं। 
झमश्रूणां वर्ण: धवलः अस्ति। कपीनां समूहं मा कोपय। 
दाढ़ी का रंग सफेद है। वानरों के समूह को मत चिढ़ाओ। 
रमा मधुनः आस्वादनं करोति। राज्ञ: शिरसि मुकुटम्‌ अस्ति। 
रमा मधु का आस्वादन करता है। राजा के सिर पर मुकुट है। 
वपुषः वर्णः श्याम: अस्ति। अहं सुहृदां वाचः स्मरामि। 
शरीर का रंग काला है। मैं मित्रों की बात स्मरण करता हूँ। 
ग्रन्थरचनं विदुषः कार्यम्‌ अस्ति। अयं वणिजां समाज: अस्ति। 
ग्रन्थ रचना का कार्य विद्वान्‌ का है। यह बनियों का समाज है। 
सुभाषित- 


अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्‌। 
अधनस्य कुतो मित्रम्‌ अमित्रस्य कुतः सुखम्‌।। 


सप्तमी विभक्ति 
अधिकरण कारक की सप्तमी विभक्ति होती है। साथ ही मार्गं परिमाण वाचक 
शब्द में सप्तमी विभक्ति होती दै। जैसे- 


पिता आसन्दे उपविशति। विद्यालयात्‌ गृहं एकस्मिन्‌ क्रोशो अस्ति। 
पिता कुर्सी पर बैठते हैं। विद्यालय से घर एक कोश है। 
गृहात्‌ कार्यालयः एकस्मिन्‌ क्रोशे अस्ति। 

घर से कार्यालय एक कोश है। 





42 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
<लः आधारवाचक शब्दों में सप्तमी विभक्ति होती है। 


ससंदभवनं देहलीनगरे अस्ति। 
संसद भवन दिल्ली नगर में है। 
अनुजः कलिकातायाम्‌ अस्ति। 
छोटा भाई कलकत्ता में है। 
पत्रिकायां दश चित्राणि सन्ति। 
पत्रिका में दस चित्र हैं। 


नगरे बहूनि उन्नतानि भवनानि सन्ति। 


नगर में बहुत उन्नत भवन है। 


पिता काश्यां निवसति। 

पिता काशी में बसते हैं। 
महाकालमन्दिरम्‌ उज्जैन्याम्‌ अस्ति। 
महाकाल मन्दिर उज्जैन में है। 
वाटिकायां बहूनि पुष्पाणि सन्ति। 
वाटिका में बहुत फूल है। 


छः साधु -असाधु प्रयोग के अवसर पर सप्तमी विभक्ति होती है। जैसे- 


दुर्जनः सज्जने असाधु। 
दर्जन सज्जन के प्रति असाधु है। 
कंसः कृष्णे असाधु । 

कंस कृष्ण के प्रति असाधु है। 


रावणः रामे असाधु। 
रावण राम के प्रति असाधु है। 


वः क्रिया क्रियान्तर प्रतीति के लिए सप्तमी विभक्ति का प्रयोग होता है। 


चरित्रं गते सति सर्व गतम्‌। 
चरित्र के जाने पर सब कुछ गया। 


धनं गते सति किञ्चित्‌ गतम्‌। 
धन के जाने पर थोड़ा जाता है। 


व्ल आसक्तियों के आधार की सप्तमी विभक्ति होती है। जैसे- 


राजनस्य गणिते अभिरुचिः। 

राजन कौ अभिरुचि गणित में है। 
राघवेन्द्रस्य व्याकरणे आसक्तिः। 
राघवेन्द्र कौ व्याकरण में आसक्ति है। 
मातुः मन्दिरे गौरवम्‌। 

माता का मन्दिर के विषय में गौरव है। 
भक्तानां धर्मे आद्रः। 

भक्तों का धर्म में आदर है। 


कमलस्य प्रवासे इच्छा। 
कमल की इच्छा प्रवास में है। 
सीतायाः तीर्थे श्रद्धा अस्ति। 
सीता की श्रद्धा तीर्थ में है। 
तस्याः गीतश्रवणे प्रीति:। 
उसकी प्रीति गाना सुनने में है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 43 


सुभाषित- 


उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे। 

राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः।। 
मातृवत्‌ परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्‌। 
आत्मवत्‌ सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।। 


आलोक : 


उपसर्गत्मक शब्द चतुर्थी ओर सप्तमी विभक्ति को छोड़कर शेष सभी विभक्तियों 


के साथ प्रयुक्त होते है। 


क. 


अ मुसि की पीकी। पा 


द्वितीया-अन्तरा (बीच में, बिना) अन्तरेण (बीच में, बिना, बारे मेँ) निकषा (समीप) 
समया (समीप) अभितः (दोनों ओर), परितः (चारों ओर), सर्वतः (चारों ओर), 
समन्ततः (चारों ओर), उभयतः (दोनों ओर), परेण (परे) यावत्‌ (तब तक, तक, 
इसके साथ पंचमी विभक्ति भी प्रयुक्त होता है। 


तृतीया-सह (साथ) समम्‌ (साथ) साकम्‌ (साथ), सार्धम्‌ (साथ) विना (बिना, 
सिवाय), इसके साथ तृतीया ओर पंचमी विभक्ति का भी प्रयोग होता है।) 


पंचमी-पंचमी में आनेवाले सभी क्रिया विशेषण शब्द किसी न किसी रूप में 
पंचमी के मूल अर्थ विश्लेष (पृथक्‌ होना) को प्रकट करते हैं - 


अर्वाक्‌, पुरा, पूर्वम्‌, प्राक्‌, (समय कौ दृष्टि से पहले) 

अनन्तरम्‌ उर्ध्वम्‌ परम्‌, परतः, परेण, प्रभृति (यह मूल रूप में प्रारम्भ अर्थ सूचक 
स्त्रीलिंग शब्द्‌ है) (समय की दृष्टि से बाद मे) 

बहिः (बाहर) 

अन्यत्र (अतिरिक्त) ऋते (बिना, द्वितीया भी) 

षष्ठी-षष्ठी के साथ प्रयुक्त होने वाले प्रायः सभी क्रिया विशेषण शब्द्‌ स्थान 
विषयक सम्बन्ध को सूचित करते है : 

अग्रे, अग्रतः, पुरतः, पुरस्तात्‌, प्रत्यक्षम्‌, समक्षम्‌ (आगे, सामने) 

पश्चात्‌ (बाद में) 

परतः, परस्तात्‌ (परे) 

उपरि (द्वितीया विभक्ति भी), उपरिष्टात्‌ (ऊपर, बारे में) 

अधः, अधस्तात्‌ (नीचे) 

षष्ठी के साथ कृते (लिए) का भी प्रयोग होता है। 





44 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

नोट- द्वितीया (को, ओर, किधर) पंचमी (से, स्थान से, कहाँ से) ओर सप्तमी (मे, कहाँ) 
विभक्तियों के भाव प्रायः निकट अर्थं के सूचक अन्तिक, उपकण्ठ, निकट, 
सकाश, संनिधि, समीप ओर पार्श्व आदि शब्दों से प्रकट किये जाते हैं। द्वितीया 
में ये शब्द 'ओर' 'को' 'समीप' अर्थ बताते हैं। पंचमी में 'से' अर्थं ओर सप्तमी 
में 'समीप' 'सामने' अर्थ बताते हैं। इनके साथ प्रत्येक स्थान पर षष्ठी होगी- 


जैसें- 

राज्ञः अन्तिकं गच्छ। 

रघोः सकाशाद्‌ अपसरत। 
मम पार्श्वे । 

तस्याः समीपे नलं प्रशंसुः। 


राजा के पास जाओ। 

वह रघु के पास से हट गया। 

मेरे पास। 

उन्होने उसके सामने नल की प्रशंसा 
की। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 45 
चतुर्थ : अध्याय 
सम्भाषण में प्रत्ययों का प्रयोग 


प्रत्यय मूल शब्द के पश्चात्‌ लगकर मूल-शब्द के स्वरूप में परिवर्तन ला देते 


हैं। यथा-राम शब्द से सु प्रत्यय होकर रामः शब्द सिद्ध होता है, इसी प्रकार पट्‌ शब्द 
से ति्‌ प्रत्यय लगकर पठति शब्द सिद्ध होता हे। 


प्रत्यय मुख्य रूप से दो प्रकार के होते हैं- 

]. कृत्‌ प्रत्यय 

2. तद्धित प्रत्यय 

।. तुमुन्‌-इस प्रत्यय का 'तुम' शेष रहता है । इसका प्रयोग "निमित्त (के लिए) 


अर्थ में होता है। इस प्रत्यय से बने शब्दों का शक्‌, इषू लग्‌, गम्‌. प्रापु ज्ञा, तथा दा 
आदि धातु के साथ प्रयुक्त होते हैं- 


बालकः कार्य कर्तुं शक्नोति। बालकाः कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति 


बालक कार्य कर सकता है। बालक कार्य कर सकते हैं। 

बालिका पुस्तकं पठितुं शक्नोति। बालिका: पुस्तकं पठितुं शकनुवन्ति। 

बालिका पुस्तक पढ़ सकती है। बालिकायें पुस्तक पढ़ सकती है। 
उपर्युक्त उदाहरणों में कर्तुं पठितुं तुमुन्‌ प्रत्यायन्त शब्द हैं। 

धातु रूप तुमुन्‌ प्रत्यान्त रूप प्रेरणार्थक रूप 

भू भवितुम्‌ (हो, होना, होने) भावयितुम्‌ 

क्‌ कर्तुम्‌ (कर, करना, करने) कारयितुम्‌ 

पठ्‌, पठितुम्‌ (पढ़, पढ़ना, पढ़ने) पाठयितुम्‌ 

वद्‌ , वदितुम, (बोल, बोलना, बोलने) वादयितुम्‌ 

गम्‌ गन्तुम्‌ (जा, जाना जाने) गमयितुम्‌ 

स्था स्थातुम्‌ (रह, रहना, रहने) स्थापयितुम्‌ 

पा पातुम्‌ (पी, पीना, पीने) पाययितुम्‌ 

दृश्‌ द्रष्टुम्‌ (देख, देखना, देखने) दर्शयितुम्‌ 

नी नेतुम्‌ (लेजा, ले जाना, ले जाने) नायचितुम्‌ 





46 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


लिख्‌ लिखितुम्‌ (लिख, लिखना, लिखने) लेखयितुम्‌ 
प्रच्छ्‌ प्रष्टुम्‌ (पूछ, पूछना, पूछने) प्रच्छयितुम्‌ 
कथ्‌ कथयितुम्‌ (कह, कहना, कहने) कथयितुम्‌ 
ज्ञा ज्ातुम्‌ (जान, जानना, जानने) ज्ञापयितुम्‌ 
ग्रह ग्रहीतुम्‌ (ले, लेना, लेने) ग्राहयितुम्‌ 
दा दातुम्‌ (दे, देना, देने) दापयितुम्‌ 
श्रु श्रोतुम्‌, (सुन, सुनना, सुनने) श्रावयितुम्‌ 
प्राप्‌ प्राप्तुम्‌ (पा, पाना, पाने) प्रापयितुम्‌ 
जागृ जागरितुम्‌, (जाग, जागना, जागने) जागरयितुम्‌ 
शी शयितुम्‌ (सो, सोना, सोने) शाययितुम्‌ 
याच्‌ याचितुम्‌ (माँग, मगना, माँगने) याचितुम्‌ 
मन्‌ मन्तुम्‌ (मान, मानना, मानने) मानयितुम्‌ 


उदाहरण-कर्तुं शक्नोति (कर सकता है) कर्तुम्‌ इच्छति (करना चाहता है) कर्तु 
गच्छति (करने जाता है) कर्तुं जानाति (करना जानता है) कर्तुं ददाति )करने देता है) कर्त 
लगति (करने लगता है) इत्यादि। 
क्त्वा-इस प्रत्यय का ^त्वा' शब्द शेष रहता है। यह प्रत्यय पूर्वकालिक क्रिया के 
अर्थ में होता है। सामान्य धातु से क्त्वा प्रत्यय होता है। इस प्रत्यय द्वारा निर्मित शब्द 
अव्ययरूप में प्रयुक्त होता है। यथा- 
बालक: विद्यालयं गत्वा पुस्तकं पठति। बालिका पत्रं लिखित्वा प्रेषयति। 
बालक विद्यालय जाकर पुस्तक पढ़ता है। बालिका पत्र लिखकर भेजती है। 
उपर्युक्त उदाहरणों में गत्वा, लिखित्वा क्त्वा प्रत्ययान्त शब्द हैं। 
ते कार्य कूर्वन्ति। श्रान्ताः भवन्ति। 
वे कार्य करते हैं। थकते हैं। 
ते कार्य कृत्वा श्रान्ताः भवन्ति। 
वे कार्य करके थकते हैं। | 
किञ्चित्‌ जलं पिबतु। अनन्तरं गच्छतु । 
थोड़ा जल पीये। पश्चात्‌ जाये। 
किञ्चित्‌ जलं पीत्वा अनन्तरं गच्छतु। 
थोड़ा जल पीकर पश्चात्‌ जाये। 
वयं नाटकं पश्यामः। गृहम्‌ आगच्छामः। 


हम सब नाटक देखते है। घर आते हैं। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 47 

वयं नाटकं दृष्ट्वा गृहम्‌ आगच्छाम:। 
हम सब नाटक देखकर घर आते हैं। 
शिक्षकाः विषयं स्मरन्ति। सम्यक्‌ लिखन्ति। 
शिक्षक विषय स्मरण करते हैं। ठीक प्रकार से लिखते हैं। 
शिक्षकाः विषयं स्मृत्वा सम्यक्‌ लिखन्ति। 
शिक्षक विषय स्मरण कर ठीक से लिखते है। 
अहं भोजनं कृतवान्‌। जलं पीतवान्‌। 
मैं भोजन किया। जल पीया। 
अहं भोजनं कृत्वा जलं पीतवान्‌। 
मैं भोजन कर जल पीया। 
गुरुः पाठं पाठयति। गृहं गमिष्यति। 
गुरु पाठ पढ़ता है। घर जायेगे। 
गुरु: पाठं पाठयित्वा गृहं गमिष्यति। 
गुरु पाठ पढ़ाकर घर जायेंगे। 

ल्यप्‌-यह प्रत्यय भी पूर्वकालिक क्रिया के अर्थ में होता है। इस प्रत्यय में 'य' 
शब्द शेष रहता है। जैसा कि सामान्य धातु से क्त्वा प्रत्यय होता है परन्तु जब धातु में 
कोई उपसर्ग लग जाता है तो क्त्वा के स्थान पर ल्यप्‌ प्रत्यय हो जाता है। इस प्रत्यय 
द्वारा निर्मित शब्द अव्यय रूप में प्रयुक्त होते हैं। यथा- 
बालकः गृहम्‌ आगत्य भोजनं करोति। 
बालक धर आकर भोजन करता है। 
बालिका वस्त्रं प्रक्षाल्य शयनं करोति। 
बालिका वस्त्र धोकर सोती है। 


इन उदाहरणं में आगत्य/प्रक्षाल्य ल्यप्‌ प्रत्यायान्त शब्द हें। 


सामान्य रूप प्रेरणार्थक रूप 
क्त्वा प्रत्यान्त रूप ल्यप्‌ प्रत्यान्त रूप क्त्वा प्रत्यान्त रूप ल्यप्‌ प्रत्यान्त रूप 
भूत्वा (होकर) सम्भूय (मिलकर) भावयित्वा सम्भाव्य 
कृत्वा (कर) संस्कृत्य (साफ कर) कारयित्वा संस्कार्य 


पठित्वा (पढ़कर) सम्पद्य (अच्छी तरह पढ़कर) पाठयित्वा सम्पाट्य 


48 


वदित्वा (बोलकर) 
गत्वा (जाकर) 
स्थित्वा (ठहरकर) 
पीत्वा (पीकर) 
दुष्ट्वा (देखकर) 
नीत्वा (ले जाकर) 
लिखित्वा (लिखकर) 
पृष्ट्वा (पूछकर) 
कथयित्वा (कहकर) 
ज्ञात्वा (जानकर) 
गृहीत्वा (लेकर) 
दत्वा (देकर) 

श्रुत्वा (सुनकर) 
जागरित्वा (जागकर) 
शयित्वा (सोकर) 
याचित्वा (मांगकर) 
मत्वा (मानकर) 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अनुद्य (अनुवाद कर) 

आगत्य (आकर) 

उत्थाय (उठकर) 

निपीय (अच्छी तरह पीकर) 
सन्दश्य (अच्छी तरह देखकर) 
आनीय (ले आंकर) 

उल्लिख्य (उल्लेख कर) 
आपृच्छय (अच्छी तरह पूछकर) 
संकथ्य (अच्छी तरह कहकर) 
विज्ञाय (जान कर) 

संगृह्य (संग्रह कर) 

आदाय (लेकर) 

प्रतिश्रुत्य (प्रतिज्ञा कर) 
प्रजागर्य (जागकर) 

अतिशय्य (सोकर) 

संयाच्य (माँगकर) 

अनुमत्य (अनुमोदन कर) 


वादयित्वा 
गमयित्वा 
स्थापयित्वा 
पाययित्वा 
दर्शयित्वा 
नाययित्वा 
लेखयित्वा 
प्रच्छयित्वा 
कथयित्वा 
ज्ञापयित्वा 
ग्राहयित्वा 
दापयित्वा 
श्रावयित्वा 
जागरयित्वा 
शाययित्वा 
याचयित्वा 
मानयित्वा 


अनुवाद्य 
संगम्य 
उच्थाप्य 
निपाय्य 
सन्दर्श्य 
आनाय्य 
आलेख्य 
सम्प्रच्छय 
संकथाप्य 
विज्ञाप्य 
संग्राह्य 
प्रदाप्य 
प्रतिश्राव्य 
संजागर्य्य 
संशाय्य 
संग्राच्य 
सम्मान्य 


णमुल्‌-इस प्रत्यय में 'अम्‌' शब्द शेष रहता है। यह किसी क्रिया के बार-बार 
करने के अर्थ में होता है। इससे बने शब्द अव्यय होते है। यथा- 


सः लेखं लेखं स्मरति। 
वह लिख लिखकर स्मरण करता है। 


सा स्मारं स्मारं हसति। 
वह याद कर कर हसती है। 


उपर्युक्त उदाहरणों में लेखं लेखम्‌, स्मारं स्मारं णमुल्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 


छ 
भावं भावं 
लेखं लेखम्‌ 
स्थायं स्थायम्‌ 
गायं गायम्‌ 
प्रच्छ प्रच्छम्‌ 
पाचं पाचम्‌ 
घातं घातम्‌ 
शायं शायम्‌ 


हो-होकर पाठं पाठम्‌ 
लिख-लिख कर गामं गामम्‌ 
रुक-रुक कर पायं पायम्‌ 
गा-गाकर श्रावं श्रावम्‌ 
पूछ-पूछकर दर्श दर्शम्‌ 

पका-पकाकर खादं खादम्‌ 
मार मारकर धावं धावम्‌ 
सो-सोकर हासं हासम्‌ 


पढ़-पढ़कर 
जा-जाकर 
पी-पीकर 
सुन-सुनकर 
देख-देखकर 
खा-खाकर 
दौड़-दौड़कर 
हँस-हँसकर 





प्रथम भाग : सम्भाषण 49 
स्मारं स्मारम्‌ याद-कर-कर्‌ भ्रामं भ्रामम्‌ घूम-घृमकर 
गर्ज गर्जम्‌ गरज-गरजकर वर्ष वर्षम्‌ बरस-बरसकर 

ऊपर “पढ़पढ़कर” आदि शब्दों के स्थान पर पढ़ते-पढ़ते, लिखते-लिखते, 
जाते-जाते आदि भी अर्थ होते हैं। 

तव्यत्‌-इस प्रत्यय का "तव्य' शब्द शेष रहता है। इसका प्रयोग चाहिये तथा योग्य 
अर्थ में होता है। यह सकर्मक धातु से कर्मवाच्य तथा अकर्मक धातु से भाववाच्य में होता 
है। इससे बने शब्दों का क्रिया तथा विशेषण के रूप में प्रयोग होता है। क्रिया होने पर 
केवल नपुंसकलिङ्ग के प्रथमा के एकवचन जैसा रूप होगा। पर विशेषण होने पर 
विशेष्य के समान ही इनके लिड्र, विभक्ति तथा वचन होगें। यथा- 


क्रिया-मया गन्तव्यं-स्थातव्यम्‌। विशेषण-तेन ग्रन्थ: पठितव्य:। 
मेरे द्वारा जाना चाहिए/रुकना चाहिये। उसके द्वारा ग्रन्थ पढ़ा जाना चाहिये। 
तेन भगवद्गीता पठितव्या। तेन रामायणं पठितव्यम्‌। 


उसके द्वारा भगवद्गीता पढ़ी जानी चाहिये। उसके द्वारा रामायण पढ़ा जाना चाहिये। 
इन उदाहरणो में गन्तव्यं स्थातव्यम्‌ आदि "तव्यत्‌" प्रत्ययान्त शब्द है। 


सामान्य रूप प्रेरणार्थ रूप 
धातु रूप तब्यत्‌ रूप 

भू भवितव्य, होना चाहिये, होने योग्य भावयितव्य 
कृ कर्तव्य, करना चाहिये, करने योग्य कारयितव्य 
पट्‌ पठितव्य, पढ़ना चाहिये, पढ़ने योग्य पाठयितव्य 
वद्‌ वदितव्य, बोलना चाहिये, बोलने योग्य वादयितव्य 
गम्‌ गन्तव्य, जाना चाहिये, जाने योग्य गमयितव्य 
स्था स्थातव्य, रहना चाहिये, रहने योग्य स्थापयितव्य 
पा पातव्य, पीना चाहिये, पीने योग्य पाययितव्य 
दश्‌ द्रष्टव्य, देखना चाहिये, देखने योग्य दर्शयितव्य 
नी नेतव्य, ले जाना चाहिये, ले जाने नाययितव्य 
लिख्‌ लेखितव्य, लिखना चाहिये, लिखने योग्य लेखयितव्य 
प्रच्छ्‌ प्रष्टव्य, पूछना चाहिये, पूछने योग्य प्रच्छयितव्य 
कथ कथयितव्य, कहना चाहिये, कहने योग्य कथयितव्य 
ज्ञा ज्ञातव्य, जानना चाहिये, जानने योग्य ज्ञापयितव्य 


ग्रह ग्रहीतव्य, लेना चाहिये, लेने योग्य ग्राहयितव्य 





50 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


दा दातव्य, देना चाहिए, देने योग्य दापयितव्य 
र श्रोतव्य, सुनना चाहिये, सुनने योग्य श्रावयितव्य 
प्राप्‌ प्राप्तव्य, पाना चाहिये, पाने योग्य प्रापयितव्य 
जाग्‌ जागरितव्य, जागना चाहिये, जागने योग्य जागरयितव्य 
शी शयितव्य, सोना चाहिये, सोने योग्य शाययितव्य 
याच्‌ याचितव्य, माँगना चाहिये, मागने योग्य याचयितव्य 
मन्‌ मन्तव्य, मानना चाहिये, मानने योग्य मानयितव्य 


क्रिया - त्वया, मया, भवता, सर्वेः -कर्तव्यम्‌ गन्तव्यम्‌, चलितव्यम्‌, स्थातव्यम्‌। 
विशेषण - पाठः कर्तव्यः, यात्रा कर्तव्या, भोजनं कर्तव्यम्‌ इत्यादि। 


अनीयर्‌ -इस प्रत्यय का "अनीय" शब्द शेष बचता है। इसका प्रयोग चाहिए तथा 
योग्य अर्थ में होता है। यह सकर्मक धातु से कर्मवाच्य तथा अकर्मक धातु से भाववाच्य 
में होता है। इससे वने शब्दों का क्रिया तथा विशेषण के रूप मेँ प्रयोग होता है। क्रिया 
होने पर केवल नपुंसकलिङ्ग के प्रथमा एकवचन जैसा रूप होगा पर विशेषण होने पर 
विशेष्य के समान ही इनके लिंड्र, विभक्ति तथा वचन होगे। यथा- 


मया करणीयं'पठनीयं। वदनीयम्‌ मेरे द्वारा करने योग्य/पढ़ने योग्य/बोलने योग्य। 


तेन पाठः पठनीयः। तेन यात्रा करणीया। 
उसके द्वारा पाठ पढ़ा जाना चाहिये। उसके द्वारा यात्रा किया जाना चाहिये। 
तेन चित्रं दर्शनीयम्‌। 


उसके द्वारा चित्र देखा जाना चाहिये। 
ऊपर के उदाहरणों में /पठनीय:/ करणीया/दर्शनीयम्‌ आदि अनीयर्‌ प्रत्ययान्त 
शब्द है । 


सामान्य रूप प्ररणार्थक रूप 
धातु रूप अनीयर्‌ रूप 

भू भवनीय, होना चाहिये, होने योग्य भावनीय 

क्‌ करणीय, करना चाहिये, करने योग्य कारणीय 

पठ्‌ पठनीय, पढ़ना चाहिये, पढ़ने योग्य पाठनीय 

वद्‌ वदनीय, बोलना चाहिये, बोलने योग्य वादनीय 

गम्‌ गमनीय, जाना चाहिये, जाने योग्य गमनीय 


स्था स्थानीय रहना चाहिये, रहने योग्य स्थापनीय 





प्रथम भाग : सम्भाषण 5 


पा पानीय पीना चाहिये, पीने योग्य पायनीय 
दृश्‌ दर्शनीय, देखना चाहिये, देखने योग्य दर्शनीय 
नी नयनीय, ले जाना चाहिये, ले जाने नायनीय 
लिख लेखनीय, लिखना चाहिये, लिखने योग्य लेखनीय 
प्रच्छ्‌ प्रच्छनीय पूछना चाहिये, पूछने योग्य प्रच्छनीय 
कथ कथनीय, कहना चाहिये, कहने योग्य कथनीय 
ज्ञा ज्ञानीय जानना चाहिये, जानने योग्य ज्ञापनीय 
ग्रह ग्रहणीय, लेना चाहिये, लेने योग्य ग्राहणीय 
दा दानीय देना चाहिए, देने योग्य दापनीय 
श्र श्रवणीय, सुनना चाहिये, सुनने योग्य श्रावणीय 
प्राप्‌ प्रापणीय, पाना चाहिये, पाने योग्य प्रापनीय 
जाग्‌ जागरणीय जागना चाहिये, जागने योग्य जागरणीय 
शी शयनीय सोना चाहिये, सोने योग्य शायनीय 
याच्‌ याचनीय माँगना चाहिये, माँगने योग्य याचनीय 
मन्‌ मननीय मानना चाहिये, मानने योग्य माननीय 


क्रिया - त्वया, मया, भवता, सर्वैः- करणीयः, गमनीयः, चलनीयः। 

यत्‌- इस प्रत्यय का "य' शब्द शेष चता है। इसका प्रयोग भी चाहिये तथा योग्य 
अर्थ में होता है। तव्यत्‌। अनीयर्‌ प्रत्यय सदृश स्थितिर्यौ इस प्रत्यय के साथ भी होती है। 
इसका प्रयोग अजन्त धातुओं से होता है। यथा- 


तेन ग्रन्थः नेयः। तेन पुस्तिका नेया। 
उसके द्वारा ग्रन्थ ले जाना चाहिये। उसके द्वारा पुस्तिका ले जानी चाहिये। 
तेन पुस्तकं नेयम्‌। 


उसके द्वारा पुस्तक ले जाना चाहिये। 

इसी प्रकार नेय, पेय, कार्य, ज्ञेय इत्यादि यत्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 

ण्यत्‌- इस प्रत्यय का भी "य' शब्द शेष बचता है। इसका प्रयोग भी चाहिये तथा 
योग्य अर्थ में होता है। अन्य नियम तव्यत्‌ अनीयर्‌वत्‌ होते हैं। इसका प्रयोग हलन्त तथा 
ऋकारान्त धातुओं से होता है। यथा- 

मया कृत्यं गम्यं कथ्यं मेरे द्वारा करने योग्य/ जाने योग्य/कहने योग्य है। 
तेन कार्य कृत्यम्‌। तेन वाटिका गम्या। 
उसके द्वारा कार्य करने योग्य है। उसके द्वारा वाटिका जाने योग्य है। 
तेन विषयः कथ्यः। 


उसके द्वारा विषय कहने योग्य है। 





52 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


उपर्युक्त उदाहरणों में कृत्य/गम्य/कथ्य आदि ण्यत्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 


धातु रूप सामान्य रूप ण्यत्‌/यत्‌ प्रत्ययान्त रूप 
भू भाव्य, होना चाहिये, होने योग्य 

कृ कार्य, कृत्य करना चाहिये, करने योग्य 
पठ्‌ पाठ्य, पढ़ना चाहिये, पढ़ने योग्य 

गम्‌ गम्य जाना चाहिये, जाने योग्य 

स्था स्थेय रहना चाहिये, रहने योग्य 

पा पेय पीना चाहिये, पीने योग्य 

दुश्‌ दुश्य देखना चाहिये, देखने योग्य 

नी नेय ले जाना चाहिये, ले जाने योग्य 
लिख्‌ लेख्य लिखना चाहिये, लिखने योग्य 
कथ कथ्य कहना चाहिये, कहने योग्य 
ज्ञा ज्ञेय जानना चाहिये, जानने योग्य 
ग्रह ग्राह्य लेना चाहिये, लेने योग्य 

दा देय देना चाहिए, देने योग्य 

श्रु श्रव्य सुनना चाहिये, सुनने योग्य 
प्राप्‌ प्राप्य पाना चाहिये, पाने योग्य 


क्त-इस प्रत्यय का प्रयोग भूतकाल के अर्थ में होता है। इस प्रत्यय का 'त' शब्द 
शेष रहता है। क्त प्रत्यय का प्रयोग कर्मवाच्य तथा भाववाच्य में होता है। किन्तु गम्‌, 
प्राप्‌, श्लिष्‌ शी, स्था, वस्‌, जन्‌, सह्‌ आदि धातुओं से कर्तृवाच्य में क्त प्रत्यय होता है। 
इस प्रत्यय से बने शब्दों का क्रिया तथा विशेषण के रूप में प्रयोग होता है। विशेषण 
होने पर विशेष्य के समान लिङ्ग विभक्ति तथा वचन होगे। यथा- 


तेन कार्य कृतम्‌। सः गतः। 
उसके द्वारा कार्य किया गया। वह गया। 
मया विषयः श्रुतः। सा प्राप्ता 
मेरे द्वारा विषय सुना गया। वह पहुँची। 


उपर्युक्त उदाहरण में कृत/गत/श्रुत आदि क्त प्रत्ययान्त शब्द हैं। 


सामान्य रूप क्त प्रत्ययान्त रूप प्रेरणार्थक रूप 
भूत हुआ गया भावित 
कृत किया गया कारित 
पठित पढ़ा गया पाठित 





प्रथम भाग : सम्भाषण 53 


वदित बोला गया वादित 

गत जाया गया गमित 

स्थित ठहरा गया स्थापित 

पीत पीया गया पायित 

दुष्ट देखा गया दर्शित 

नीत ले जाया गया नायित 

लिखित लिखा गया लेखित 

पृष्ट पूछा गया प्रच्छित 

कथित बहा गया कथित 

ज्ञात जाना गया ज्ञापित 

गृहीत लिया गया ग्राहित 

दत्त दिया गया दापित 

श्रुत सुना गया श्रावित 

प्राप्त पाया गया प्रापित 

जागृत जागा गया जागरित 

शयित सोया गया शायित 

याचित माँगा गया याचित 

मत माना गया मानित 

क्त-पुल्लिड्र - कृतः कृतौ कृताः। 
क्त-स्त्रीलिंड़ - कृता कृते कृताः। 
क्त-नपुंसकलिंड्र - कृतं कृते कृतानि। 


क्तवतु-इस प्रत्यय का 'तवत्‌' शब्द शेष रहता है। यह भी भूतकाल के अर्थ में 
प्रयुक्त होता है। क्तवतु प्रत्यय का प्रयोग कर्तृवाच्य में होता है। इस प्रत्यय से बने शब्द 
का क्रिया-विशेषण के रूप में प्रयोग होता है। विशेषण होने पर विशेष्य के समान 
लिङ्ग, विभक्ति एवं वचन होते हैं। यथा- 
बालकः गतवान्‌। बालिका गतवती। यानं गतवत्‌। 
बालक गया। बालिका गयी। गाड़ी गयी। 

इसी प्रकार भूतवत्‌, कूतवत्‌ पठितवत्‌, गतवत्‌ पौतवत्‌ इत्यादि क्तवतु प्रत्ययान्त 
शब्द है। 

जब त्तवतु प्रत्ययान्त शब्दों का प्रयोग होता है तो कर्तृवाच्य के नियमों का पालन 
किया जाता है। कर्तृवाच्य में भूतकाल के लिए तीनों रूपों मे प्रयोग करने के स्थान पर 
इस प्रत्यय का भी प्रयोग किया जा सकता है। 


54 
प्रथम पुरुष- 
मध्यम पुरुष- 
उत्तम पुरुष- 

सामान्य रूप 

भूतवत्‌ 

कृतवत्‌ 

पठितवत्‌ 

उदितवत्‌ 

गतवत्‌ 

स्थितवत्‌ 

पीतवत्‌ 

दुष्टवत्‌ 

नीतवत्‌ 

लिखितवत्‌ 

पृष्टवत्‌ 

कथितवत्‌ 

ज्ञातवत्‌ 

गृहीतवत्‌ 

दत्तवत्‌ 

श्रुतवत्‌ 

प्राप्तवत्‌ 

जागृतवत्‌ 

शयितवत्‌ 

याचितवत्‌ 

मतवत्‌ 


तवत्‌-पुंल्लङ्ग - 
तवत्‌-स्त्रीलिंद्ग - 





व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


सः अक्रीडत्‌। 
त्वम्‌ अक्रौडः। 
अहम्‌ अक्रीडम्‌। 


हुआ 
किया 
पढ़ा 
बोला 
गया 
रहा, ठहरा 
पीया 
देखा 
ले गया 
लिखा 
पूछा 
कहा 
जाना 
लिया 
दिया 
सुना 
पाया 
जागा 
सोया 
माँगा 
माना 
कृतवान्‌ 


कृतवती 


तवत्‌-नपुंसकलिंद्ग - कृतवत्‌ 
शत्‌-शानच्‌ प्रत्यय- 
शत्‌ प्रत्यय का *अत्‌' शब्द शेष रहता है। इस प्रत्यय का प्रयोग वर्तमान काल के 


स क्रीडितवान्‌ 

त्वं क्रीडितवान्‌ 

अहं क्रीडितवान्‌ 
प्रेरणार्थक रूप 
भावितवत्‌ 
कारितवत्‌ 
पाठितवत्‌ 
वादितवत्‌ 
गामितवत्‌ 
स्थापितवत्‌ 
पायितवत्‌ 
दर्शितवत्‌ 
नायितवत्‌ 
लेखितवत्‌ 
प्रच्छितवत्‌ 
कथितवत्‌ 
ज्ञापितवत्‌ 
ग्राहितवत्‌ 
दापितवत्‌ 
श्रावितवत्‌ 
प्रापितवत्‌ 
जागरितवत्‌ 
शायितवत्‌ 
याचितवत्‌ 
मानितवत्‌ 

कृतवन्तौ कृतवन्तः 

कृतवत्यौ कृतवत्यः 

कृतवती कृतवन्ति। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 55 


अर्थ में होता है तथा इससे बने शब्द विशेषण रूप में प्रयुक्त होते है। शत्‌ प्रत्यय का 
प्रयोग परस्मैपदी तथा उभयपदी धातुओं के साथ किया जाता है। शानच्‌ प्रत्यय भी 
वर्तमान काल के अर्थ में प्रयुक्त होता है । इस प्रत्यय का 'आन' शब्द शेष रहता है। इस 
प्रत्यय से निर्मित शब्द विशेषण रूप में प्रयुक्त होता है। आत्मनेपदी तथा उभयपदी धातुओं 
से शानच्‌ प्रत्यय होता है। यथा - 


सः पाठं पठन्‌ गच्छति। सा पाठं पठन्ती गच्छति। 
वह पाठ पढ़ता हुआ जा रहा है। वह पाठ पढ़ती हुई जा रही है। 
यानं गच्छत्‌ अस्ति। 
यान जा रहा है। 

इसी प्रकार पठत्‌ / लिखत्‌ / भवत्‌ इत्यादि शतृ प्रत्यन्त शब्द है। 
सः याचमानः गच्छति। ते याचमन्तः गच्छन्ति। 
वह माँगता हुआ जाता है। वे माँगते हुए जाते हैं। 


शानच्‌ वर्तमान काल के अर्थ में सामान्य क्रिया से कर्मवाच्य एवं भाववाच्य में 
विशेषण के रूप में तीनों लिड़ों में प्रयोग होता है। यथा- 
तेन कार्य क्रियमाणम्‌ अस्ति। तया पाठ: पद्चमानः अस्ति। 
उसके द्वारा कार्य किया जा रहा है। उसके द्वारा पाठ पढ़ा जा रहा है। 
तेन गीतं श्रूयमाणम्‌ अस्ति। 
उसके द्वारा गीत सुना जा रहा है। 

वर्तमान काल के अर्थ में प्रेरणार्थक क्रिया के कर्मवाच्य में शानच्‌ प्रत्यय। विशेषण 
के रूप में तीनों लिङ्गो में प्रयोग होता है। यथा - 
तेन बालकः पाट्चमानः अस्ति। तया सह बालिका गम्यमाना अस्ति। 
उसके द्वारा बालक पढ़ाया जा रहा है। उसके द्वारा बालिका के साथ जाया जा रहा है। 
तेन गीतं श्राव्यमाणम्‌ अस्ति। 
उसके द्वारा गीत सुनाया जा रहा है। 

उपर्युक्त उदाहरणों में पाठ्यमान / गम्यमान / श्राव्यमाण / कार्य्यमाण / लेख्यमान 
इत्यादि प्रेरणार्थक शानच्‌ प्रत्ययान्त शब्द है। इसी प्रकार याचमान / शयान / मन्यमान 
आदि शानच्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 


सामान्य रूप अर्थ प्रेरणार्थक रूप 
भवत्‌ होता हुआ भावयत्‌ 
कुर्वत्‌. कुर्वाण करता हुआ कारयत्‌ 
पठत्‌ पढ़ता हुआ पाठयत्‌ 
वदत्‌ बोलता हुआ वादयत्‌ 


गच्छत्‌ जाता हुआ गमयत्‌ 





56 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


तिष्ठत्‌ ठहरता हुआ स्थापयत्‌ 
पिवत्‌ पीता हुआ पाययत्‌ 
पश्यत्‌ देखता हुआ दर्शयत्‌ 
नयत्‌ ले जाता हुआ नाययत्‌ 
लिखत्‌ लिखता हुआ लेखयत्‌ 
पृच्छत्‌ पूछता हुआ प्रच्छयत्‌ 
कथयत्‌ कहता हुआ कथयत्‌ 
जानत्‌, जानान, जानता हुआ ज्ञापयत्‌ 
गृहत्‌ गृह्णान लेता हुआ ग्राहयत्‌ 
ददत्‌, ददान देता हुआ दापयत्‌ 
श्रुण्वत्‌ सुनता हुआ श्रावयत्‌ 
प्राप्नुवत्‌ । पाता हुआ प्रापयत्‌ 
जाग्रत्‌ जागता हुआ जागरयत 
शयान सोता हुआ शाययत्‌ 
याचमान मौगता हुआ याचयत्‌ 
मन्यमान मानता हुआ मानयत्‌ 
पुल्लिङ्ग -कुर्वन कुर्वन्तौ कुर्वन्तः 
स्त्रीलिंड्र-कुर्बती कूर्वत्यौ क्वत्यः 


स्यतु-स्यमान प्रत्यय 

स्यत प्रत्यय भविष्यत्‌ काल के अर्थ में प्रयुक्त होता है। इससे बने शब्दों का 
विशेषण रूप में प्रयोग होता है। स्यतु प्रत्यय परस्मैपदी तथा उभयपदी धातुओं के साथ 
प्रयुक्त किये जाते है। स्यमान प्रत्यय भी भविष्यत्‌ काल के अर्थ में प्रयुक्त होता है। इससे 
बने शब्द विशेषण रूप में प्रयोग किये जाते है। स्यमान प्रत्यय आत्मनेपदी तथा उभयपदी 
धातुओं के साथ प्रयुक्त होते है। यथा- 


सः कार्य करिष्यन्‌ गमिष्यति। सा कार्य करिष्यन्ती गमिष्यति। 
वह कार्य करता हुआ जायेगा। वह कार्य करती हुई जायेगी। 
यानं गमिष्यत्‌ स्यात्‌। 

गाड़ी जाती होगी। 


इसी प्रकार गमिष्यत्‌ / करिष्यत्‌ / नेष्यत्‌ / पास्यत्‌ इत्यादि स्यत प्रत्ययान्त शब्द 


होते है। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 57 
सः शयिष्यमाणः भविष्यति। सः याचिष्यमाणः भविष्यति। 
वह सोने वाला होगा। वह माँगने वाला होगा। 
सा याचिष्यमाणा भविष्यति। 
वह माँगने वाली होगी। 

'स्यमान-भविष्यत्‌ काल के अर्थ में सामान्य क्रिया से कर्मवाच्य एवं भाववाच्य में 
स्यमान प्रत्यय होता है। यह विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गो में प्रयुक्त होता है। यथा- 


तेन कार्य करिष्यमाणम्‌ भविष्यति। तया पाठः पटिष्यमाणः भविष्यति। 
उसके द्वारा कार्य किया जाने वाला होगा। उसके द्वारा पाठ पढ़ा जाने वाला होगा। 


बालकेन पुस्तकं दास्यमान भविष्यति। 
बालक द्वारा पुस्तक दिया जाने वाला होगा। 


भविष्यत्‌ काल के अर्थ में प्रेरणार्थक क्रिया से कर्म वाच्य में स्यमान प्रत्यय होता है। 
तेन बालक: जागरयिष्यमाण: भविष्यति। तया पाठः पाठयिष्यमाण: भविष्यति। 
उसके द्वारा बालक जगाया जाने वाला होगा। उसके द्वारा पाठ पढ़ाया जाने वाला होगा। 
तेन चित्रं दर्शयिष्यमाणम्‌ भविष्यति। 
उसके द्वारा चित्र दिखाया जाने वाला होगा। 

उपर्युक्त उदाहरणों में/जागरयिष्यमाण/पाठयिष्यमाण इत्यादि प्रेरणार्थक स्यमान 
प्रत्ययान्त शब्द है। 


सामान्य रूप अर्थ प्रेरणार्थक रूप 
भविष्यत्‌ होने वाला भावयिष्यत्‌ 
करिष्यत्‌ करने वाला कारयिष्यत्‌ 
पठिष्यत्‌ पढ़ने वाला पाठयिष्यत्‌ 
वदिष्यत्‌ बोलने वाला *वादयिष्यत्‌ 
गमिष्यत्‌ जाने वाला गमयिष्यत्‌ 
स्थास्यत्‌ रहने वाला स्थापयिष्यत्‌ 
पास्यत्‌ पीने वाला पाययिष्यत्‌ 
द्रक्ष्यत्‌ देखने वाला दर्शयिष्यत्‌ 
नेष्यत्‌ ले जाने वाला नाययिष्यत्‌ 
लेखिष्यते लिखने वाला लेखयिष्यत्‌ 


प्रक्ष्यत्‌ पूछने वाला प्रच्छयिष्यत्‌ 





58 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


कथयिष्यत्‌ कहने वाला कथयिष्यत्‌ 
ज्ञास्यत्‌ जानने वाला ज्ञापयिष्यत्‌ 
ग्रहीष्यत्‌ लेने वाला ग्राहयिष्यत्‌ 
दास्यत्‌ देने वाला दापयिष्यत्‌ 
श्रोष्यत्‌ सुनने वाला श्रावयिष्यत्‌ 
प्राप्स्यत्‌ पाने वाला प्राययिष्यत्‌ 
जागरिष्यत्‌ जागने वाला जागरयिष्यत्‌ 
शयिष्यमाण सोने वाला शाययिष्यत्‌ 
याचिष्यमाण माँगने वाला याचयिष्यत्‌ 
मनस्यमान मानने वाला मानयिष्यत्‌ 
पुल्लिंग -करिष्यन्‌  करिष्यन्तौ करिष्यन्तः 
स्त्रीलिंड़ -करिष्यन्ती करिष्यन्त्यौ करिष्यन्त्यः 


आलोकः ये शब्द विशेषण, तथा संज्ञा के रूप में प्रयुक्त होते हैं। 

ण्वुल्‌, तृच्‌ एवं णिनि प्रत्यय 

ण्वुल्‌ प्रत्यय का 'अक' शब्द्‌ प्रक्रिया से शेष रहता है। इस प्रत्यय से बने शब्द 

- संज्ञा तथा विशेषण के रूप में प्रयोग किये जाते हैं। विशेषण होने पर इनके तीनों लिङ्गो 

में रूप चलते है। तृच प्रत्यय का 'तृ” शब्द शेष रहता है। इससे बने शब्दों का प्रयोग 
संज्ञा तथा विशेषण के रूप में होता है। णिनि प्रत्यय का 'इन' शब्द शेष रहता है। 
इससे बने शब्दों का प्रयोग संज्ञा तथा विशेषण के रूप में होता है। - उदाहरण क्रमशः 
इस प्रकार है। 
सः पाठकः अस्ति। सा नायिका अस्ति। सः ग्राहकः अस्ति। सा लेखिका अस्ति। 
वह पाठक है। वह नायिका है। वह ग्राहक है। वह लेखिका है। 

उपर्युक्त उदाहरणों में पाठक, नायिका, ग्राहक, लेखिका आदि ण्वुल्‌ प्रत्ययान्त 
शब्द है। 


पठिता (पठित) बालकः गच्छति। पठितारः बालकाः गच्छन्ति। 
पढ़ने वाला बालक जाता है। पढ़ने वाले बालक जाते हैं। 

पठित्री बालका गच्छति। पठित्र्य: बालिका: गच्छन्ति। 
पढ़ने वाली बालिका जाती है। पढ़ने वाली बालिकायें जाती हैं। 


इसी प्रकार पठितृ। भवितृ / वदितृ / गन्तृ / नेतृ इत्यादि तृच्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 59 


पाठी (पाठिन्‌) बालकः गच्छति। पाठिनः बालकाः गच्छन्ति। 

पढ़ने वाला बालक जाता है। पढ़ने वाले बालक जाते हैं। 

पाठिनी बालिका गच्छति। पाठिन्य: बालिका: गच्छन्ति। 

पढ़ने वाली बालिका जाती है। पढ़ने वाली बालिकायें जाती हैं। 
इसी प्रकार पाठिन/भाविन्‌/वादिन/गामिन्‌ इत्यादि णिनि प्रत्ययान्त शब्द होते हैं। 

सामान्य रूप अर्थ प्रेरणार्थक रूप 

भावक भवितृ, भाविन्‌ होने वाला भावयितृ 

कारक, कर्तु, कारिन्‌ करने वाला कारयितृ 

पाठक, पठितु, पाठिन्‌ पढ़ने वाला पाठयितु 

वादक वदितृ, वादिन्‌ बोलने वाला वादयित 

गन्तु, गामिन्‌ जाने वाला गमयित 

स्थातु, स्थायिन्‌ रहने वाला स्थापयितृ 

पातु, पायिन्‌ पीने वाला पाययितृ 

दर्शक, द्रष्ट, दर्शिन्‌ देखने वाला दर्शयितृ 

नायक, नेतु, ले जाने वाला नाययितृ 

लेखक, लिखने वाला लेखयितृ 

प्रच्छक, प्रष्ट पूछने वाला प्रच्छयितृ 

कथयितृ कहने वाला कथयितृ 

ज्ञातृ जानने वाला ज्ञापयितृ 

ग्राहक, ग्रहीतु, ग्राहिन्‌ लेने वाला ग्राहयितृ 

दायक, दात, दायिन्‌ देने वाला दापयितृ 

श्रोतृ सुनने वाला श्रावयितृ 

प्रापक, प्राप्तु, प्रापिन्‌ पाने वाला प्रापयितृ 

जागरक, जागरितृ, जागरिन्‌ जागने वाला जागरयितृ 

शायक, शयितृ, शायिन्‌ सोने वाला शाययितृ 

याचक, याचित्‌ माँगने वाला याचयितृ 

मन्त मानने वाला मानयितृ 

पुल्लिड्र - पाठकः पाठकौ पाठकाः 

स्त्रीलिद्घ -पाठिका पाठिक पाठिकाः 


पुल्लिड्र-पठिता पठितारौ पठितार: 





60 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


स्त्रीलिड्र-पठित्री पठित्रयौ पठित््यः 
पुल्लिड्र-पाठी पाठिनौ पाठिनः 
स्त्रीलिङ्ग -पाठिनी पाठिन्यौ पाठिन्यः 
ल्युट्‌, क्तिन्‌ प्रत्यय 


ल्युट्‌ प्रत्यय का 'अन' शब्द शेष रहता है। ल्युट्‌ प्रत्यय से बने शब्द नपुंसकलिङ्ग 
शब्द होते है। क्तिन्‌ प्रत्यय का 'ति' शब्द शेष रहता है। क्तिन्‌ प्रत्यय से बने शब्द 
स्त्रीलिङ्ग संज्ञक होते है। 


अद्य मम गमनम्‌ अस्ति। 


आज मुझे जाना है। 

इसी प्रकार भवन/करण/पठन/वदन/गमन/ आदि ल्युट्‌ प्रत्ययान्त शब्द हैं। 
कृति: अस्ति। दृष्टि: गच्छति। 
कृति (रचना) है। दृष्टि जाती है। 


इसी प्रकार भूति/कृति/गति/स्थिति/पीति/नीति/श्रुति/संस्कृति/मति आदि क्तिन्‌ प्रत्ययान्त 
शब्द है। 


` सामान्य रूप 

ल्युट्‌ प्रत्यय क्तिन्‌ प्रत्यय अर्थ 
भवन्‌ भूति होना 
करण कृति करना 
पठन पढ़ना 
वदन बोलना 
गमन गति जाना 
स्थान स्थिति रहना 
पान पीति पीना 
दर्शन दृष्टि देखना 
नयन नीति लेजाना 
लेखन लिखना 
प्रश्न (पुं) पूछना 


कथन कहना 





प्रथम भाग : सम्भाषण 6 


ज्ञान समझना 
ग्रहण लेना 
दान देना 
श्रवण श्रुति सुनना 
प्रापण प्राप्ति पाना 
जागरण जागृति जागना 
शयन सोना 
याचन माँगना 
मनन मति मानना 


तसिल्‌ प्रत्यय का ^तः' शब्द शेष रहता है। इस प्रत्यय का प्रयोग प्रातिपदिक 
शब्द के साथ किया जाता है। इस प्रत्यय से पञ्चमी विभक्ति का बोध होता है। यथा - 


बालकः गृहतः गच्छति। शिक्षकः पुस्तकालयतः आगच्छति। 
बालक धर से जाता है। शिक्षक पुस्तकालय से आता है। 

बालिका वाटिकातः आगच्छति। 

बालिका वाटिका से आती है। 


उपर्युक्त उदाहरणों में गृहतःपुस्तकालयतः/वाटिकातः तसिल्‌ प्रत्यायान्त शब्द हैं। 
चूँकि स्त्रीलिङ्ग शब्द रूप में पञ्चमी तथा षष्ठी विभक्ति एकवचन का रूप समान होता 
है वहाँ स्पष्ट भेद ज्ञापन में यह प्रत्यय महत्वपूर्ण कार्य करता है। 





62 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
पञ्चम : अध्याय 
लकारो का ज्ञान व क्रिया पदों का प्रयोग 


क्रिया (व्यवसाय) का बोध कराने वाले पद क्रिया पद कहलाते है। यथा-बालकः 
पठति। यहाँ पठति पद क्रिया पद हैं। किस काल में कौन सी क्रिया घटित हुई इसका 
ज्ञान संस्कृत में लकारो द्वारा होता है। वैसे तो संस्कृत मे दश लकार है परन्तु सर्वाधिक 
प्रचलित पाँच लकारो का प्रयोग सर्वाधिक होता है - 


॥. लट्‌ लकार (वर्तमान काल) 

2. लड्‌ लकार (भृत काल) 

3. लुट्‌ लकार (भविष्यत्‌ काल) 

4. लोट्‌ लकार (आज्ञा) 

5. विधिलिङ्ग लकार। (चाहिये) 

. लट्‌ लकार-वर्तमान काल क्रिया के सतत्‌ चलने को बताता है कब क्रिया का 
प्रारम्भ हुआ अथवा अन्त होगा इससे इसका सम्बन्ध नहीं है। आगे प्रथम पुरुष तथा 
उत्तम पुरुष के उदाहरण दिये जा रहे है। मध्यम पुरुष के स्थान पर भवान्‌ 
(पुल्लिङ्ग) भवती (स्त्रीलिङ्ग) शब्द का प्रयोग करें। यथा - 


बालकः गच्छति। बालकौ गच्छतः। बालकाः गच्छन्ति। 
बालक जाता है। दो बालक जाते हैं। बालक जाते हैं। 

अहं गच्छामि। आवां गच्छाव:। वयं गच्छाम:। 

मैं जाता हूँ। हम दोनों जाते हैं। हम सब जाते हैं। 
बालकः ग्रन्थं पठति। बालकौ ग्रन्थं पठतः। बालकाः ग्रन्थं पठन्ति। 
बालक ग्रन्थ पढ़ता है। दो बालक ग्रन्थ पढ़ते हैं। वालक ग्रन्थ पढ़ते हैं। 
अहं ग्रन्थं पठामि। आवां ग्रन्थं पठावः। वयं ग्रन्थं पठामः। 

मैं ग्रन्थ पढ़ता हूँ। हम दोनों ग्रन्थ पढ़ते है। हम सब ग्रन्थ पढ़ते हैं। 
शिक्षक: सुधाखण्डेन लिखति। शिक्षकौ सुधाखण्डेन लिखतः। 
शिक्षक चाक से लिखता है। दो शिक्षक चाक से लिखते हैं। 


शिक्षकाः सुधाखण्डेन लिखन्ति। 
शिक्षक चाक से लिखते है। 





प्रथम भाग : 


अहं सुधाखण्डेन लिखामि। 
मैं चाक से लिखता हूँ। 

वयं सुधाखण्डेन लिखामः। 
हम सब चाक से लिखते है। 
छात्रः निर्धनाय धनं ददाति। 
छात्र निर्धन को धन देता है। 
छात्रा: निर्धनाय धनं ददति। 
सब छात्र निर्धन को धन देते हैं। 
अहं निर्धनाय धनं ददामि। 
मैं निर्धन को धन देता हूँ। 

वयं निर्धनाय धनं ददाः। 
हम सब निर्धन को धन देते हैं। 


सम्भाषण 63 
आवां सुधाखण्डेन लिखाव:। 
हम दो चाक से लिखते हैं। 


छात्रौ निर्धनाय धनं ददतः। 
दो छात्र निर्धन को धन देते हैं। 


आवां निर्धनाय धनं दद्वः। 
हम दोनों निर्धन को धन देते हैं। 


बालिका पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकरोति। बालिके पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकुरुतः। 


बालिका पुस्तकालय से पुस्तक लेती है। 


दो बालिकायें पुस्तकालय से पुस्तक लेती है। 


बालिकाः पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकुर्वन्ति। 


अनेक बालिकायें पुस्तकालय से पुस्तक लेती है। 


अहं पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकरोमि। 
मैं पुस्तकालय से पुस्तक लेता हूँ। 

वयं पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकुर्मः । 
हम सब पुस्तकालय से पुस्तक लेते है। 


भवान्‌ बालकस्य नाम जानाति। 
आप बालक का नाम जानते है। 


भवन्तः बालकस्य नाम जानन्ति। 
आप सब बालक का नाम जानते है। 


अहं बालकस्य नाम जानामि। 
मैं बालक का नाम जानता हूँ। 


वयं बालकस्य नाम जानीम:। 
हम सब बालक का नाम जानते हैं। 


आवां पुस्तकालयात्‌ पुस्तकं स्वीकर्वः । 
हम दोनों पुस्तकालय से पुस्तक लेते है। 


भवन्तौ बालकस्य नाम जानीतः। 
आप दोनों बालक का नाम जानते है। 


आवां बालकस्य नाम जानीवः। 
हम दोनों बालक का नाम जानते है। 





64 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

सः भगवति रामे आसक्तिरतः अस्ति। तौ भगवति रामे आसक्तिरतौ स्तः। 
वह भगवान्‌ राम में आसक्तिरत है। वे दोनों भगवान्‌ राम में आसक्तिरत हैं। 
ते भगवति रामे आसक्तिरता: सन्ति। 

वे सब भगवान्‌ राम में आसक्तिरत हैं। 

अहं भगवति रामे आसक्तिरतः अस्मि। आवां भगवति रामे आसक्तिरतौ स्वः। 
मैं भगवान्‌ राम में आसक्तिरत हूँ। हम दोनों भगवान्‌ राम में आसक्तिरत है। 
वयं भगवति रामे असक्तिरता: स्मः। 

हम सब भगवान्‌ राम में आसक्तिरत हैं। 


उपर्युक्त उदाहरणों में वर्तमानकालिक क्रिया पदों का प्रयोग हुआ है। प्रायशः इस 
लकार के प्रथम पुरुष के अन्त में ति, तः, न्ति तथा उत्तम पुरुष के अन्त मि, वः, मः 
सुनायी पड़ता है। 


दशरथः नृपः आसीत्‌। कृष्णरामौ द्वौ भ्रातरौ आस्ताम्‌। 
दशरथ राजा धे। कृष्ण राम दो भाई थे। 

रामः चत्वारः भ्रातरः आसन्‌। 

राम चार भाई थे। 

अहं बालकः आसम्‌। , आवां बालकौ आस्व। 

मै बालक था। हम दोनों बालक थे। 

वयं बालकाः आस्म। 

हम सब बालक थे। 


2. लङ्‌ लकार-यह भूतकालिक क्रिया है। इस काल में क्रिया के समाप्त हो जाने 
की सूचना होती है। यथा - सः अगच्छत्‌। वह गया। 
यहाँ जाने की क्रिया पूर्ण हो चुकी है। अगच्छत्‌ पद भूतकालिक क्रिया पद है। 
प्रायशः इस लकार के प्रथम पुरुष के अन्त में अत्‌. आम्‌, अन्‌ तथा उत्तम पुरुष के अन्त 
में अम्‌, आव, आम आता है। यथा - 


प्रथम पुरुष एकवचन, बहुवचन 


बालकः अपठत्‌। चर्मकारः पादरक्षान्‌ अयच्छत्‌। 
बालक ने पढ़ा। मोची ने चप्पलें दी। 
सिंह: मृगम्‌ अमारयत्‌। मार्जारः मूषकम्‌ अपश्यत्‌। 


सिंह ने मृग को मारा। बिल्ली ने चूहा देखा। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 65 
ते अगच्छन्‌। 

वे गये। 

बालिका: सूक्तिम्‌ अवदन्‌। 
लड़कियों ने सूक्ति बोला। 
भारवाहका: भारम्‌ अवहन्‌। 


बालकाः अपठन्‌। 
सब बालको ने पढ़ा। 

भक्ताः देवम्‌ अनमन्‌। 
भक्तों ने देव को प्रणाम किया। 
कृपणाः फलम्‌ अजिघ्रन्‌। 


कजृसों ने फल सूँघा। भारवाहको ने भार ढोया। 
मध्यमपुरुष एकवचन 

त्वम्‌ अलिखः। त्वम्‌ अधावः। त्वम्‌ अपिबः। 

तुम लिखा। तुम दोड़े। तुम पीया। 
मध्यमपुरुष बहुवचनम्‌ 

युयं चन्द्रम्‌ अपश्यत। यूयं तम्‌ अनिन्दत। यूयं रोटिका: अखादत। 


तुम सब ने चाँद देखी। तुम सब ने उसकी निन्दा कौ। तुम सब ने रोटिर्यो खाये। 


उत्तमपुरुष एकवचन 

अहं पाठम्‌ अपठम्‌। अहं दृष्यम्‌ अपश्यम्‌। अहं पत्रम्‌ अप्रेषयम्‌। 
मैंने पाठ पढ़ा। मैंने दृश्य देखा। मैंने पत्र भेजा। 
उत्तमपुरुष बहुवचन 

वयम्‌ अवदाम्‌। वयं नगरम्‌ अगच्छाम। वयं गृहे अवसाम्‌। 
हम लोग बोले। हम सब नगर गये। हम लोग घर में रहे। 


इन उदाहरणों में भूतकालिक क्रिया का प्रयोग हुआ है। सहजता व सरलता की 
दृष्टि से भूतकालिक क्रिया का बोध कराने के लिये 'क्तवतु' प्रत्ययान्त शब्दों का प्रयोग 
किया जा सकता है। यथा - 


बालक: गतवान्‌। बालकौ गतवन्तौ। बालकाः गतवन्तः। 
बालक गया। दो बालक गये। बालक गये। 
बालिका गतवती। बालिके गतवत्यौ । बालिकाः गतवत्यः। 
बालिका गयी। दो बालिकायें गयी। सब बालिकाये गयी। 
अहं पठितवान्‌। आवां पठितवन्तौ । वयं पठितवन्तः। 

मैं पढ़ा। हम दोनों पढ़े। हम सब पढ़े। 


66 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अहं शाकं क्रीतवान्‌। आवां गीतं श्रुतवन्तौ। वयं मिष्टान्नं खादितवन्त:। 
मैं सब्जी खरीदा। हम दोनों गीत सुने। हम सब मिठाई खाये। 

ऊपर तिङ्न्त लङ्लकार में लिङ्ग भेद नहीं था परन्तु 'क्तवतु' प्रत्यय लिड्भाश्रित 
होता है। पुल्लिङ्ग मे भवान्‌ सद रूप चलते है स्त्रीलिंग में भवती सदश तथा 
नपुंसकलिङ्ग में जगत्‌ सदश रूप चलते है। सम्भाषण में 'क्तवतु' प्रत्ययान्त शब्दों का 
प्रयोग सहजता से किया जा सकता दै। 

इसके अतिरिक्त लट्लकार के क्रिया पद के आगे स्म जोड़ने से क्रिया भृतकाल 
का द्योतक हो जाती है। जैसे-रामः पुस्तकं पठति-राम पुस्तक पढ़ता है। वहीं रामः 
पुस्तकं पठति स्म इसका अर्थ "राम पुस्तक पढ़ता था' है । स्म केवल वर्तमान काल की 
क्रिया के साथ लगता है अन्यत्र इसका प्रयोग नहीं होता। कुछ उदाहरण 


आरक्षकः उद्यानं रक्षति। आरक्षकः उद्यानं रक्षति स्म। 
सिपाही उद्यान की रक्षा करता है। सिपाही उद्यान की रक्षा करता था। 
उपन्यासकारः उपन्यासं लिखति। उपन्यासकारः उपन्यासं लिखति स्म। 
उपन्यासकार उपन्यास लिखता है । उपन्यासकार उपन्यास लिखता था। 
मूषकाः धावन्ति। मूषकाः धावन्ति स्म। 

चूहे दौड़ते है। चूहे दौड़ते थे। 

शिशवः हसन्ति। शिशवः हसन्ति स्म। 

शिशु हँसते हैं। शिशु हँसते थे। 

चित्रकारः चित्रं रचयति। चित्रकारः चित्रं रचयति स्म। 
चित्रकार चित्र बनाता है। चित्रकार चित्र बनाता था। 
भिक्षुकः मार्गे अटति। भिक्षुकः मार्गे अटति स्म। 
भिखारी रास्ते में घृमता है। भिखारी रास्ते में घृमता था। 

नेता भाषणं करोति। नेता भाषणं करोति स्म। 

नेता भाषण करता है। नेता भाषण करते थे। 

वृद्धेन दया याचते। वृद्धेन दया याचते स्म। 

वृद्ध के द्वारा दया की याचना की जाती है। वृद्ध के द्वारा दया याचना कौ जाती थी। 
तेन कष्टाणि सहन्ते। तेन कष्टाणि सहन्ते स्म। 


उसके द्वारा कप्य को सहन किया जाता है। उसके द्वारा कष्टों को सहन किया जाता था। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 67 


जनकेन भाषते। जनकेन भाषते स्म। 

पिता के द्वारा बोला जाता है। पिता के द्वारा बोला जाता था। 

3. लृट्‌ लकार यह भविष्यतकालिक लकार है। भविष्य में होने वाली क्रिया का 
ज्ञान लृट्‌ लकार द्वारा होता है। प्रायशः इस लकार के प्रथम पुरुष के अन्त में ष्यति, 
प्यतः, प्यन्ति तथा उत्तम पुरुष के अन्त में ष्यामि, ष्याव:, ष्याम: शब्द प्रयुक्त होते 
है। यथा-बालक: गमिष्यति। बालक जायेगा। 
इस वाक्य में गमिष्यति लृट्‌ लकार का क्रियापद हैं। अन्य उदाहरण- 

भवान्‌ देहलीं गमिष्यति। भवन्तो देहलीं गमिष्यतः। भवन्तः देहलीं गमिष्यन्ति। 


आप दिल्ली जायेगे। आप दोनों दिल्ली जायेगे। आप सब दिल्ली जायेगे। 
अहं कर्णपुरं गमिष्यामि। आवां कर्णपुरं गमिष्यावः। वयं कर्णपुरं गमिष्यामः। 
मैं कानपुर जाऊँगा। हम दोनों कानपुर जायेगें। हम सब कानपुर जायेगें। 


भवती चलचित्रं द्रक्ष्यति। भवत्यो चलचित्रं द्रक्ष्य्त:। भवत्यः चलचित्र द्रक्ष्यन्ति। 
आप चलचित्र (सिनेमा) देखेगीं। आप दोनों चलचित्र देखेंगीं। आप लोग चलचित्र देखेगीं। 
अहं चलचित्रं द्रक्ष्यामि। आवां चलचित्रं द्रक्ष्यावः। वयं चलचित्रं द्रक्ष्याम:। 
मैं चलचित्र देखूँगा। हम दोनों चलचित्र देखेगें। हम सब चलचित्र देखेगें। 
सः चषकेन दुग्धं पास्यति। तौ चषकेन दुग्धं पास्यतः। ते चषकेन दुग्धं पास्यन्ति। 
वह गिलास से दूध पियेगा। वे दोनों गिलास से दूध पियेगें। वे सब गिलास से दूध पियेगें। 
अहं चमसेन रसं पास्यामि। आवां चमसेन रसं पास्यावः। वयं चमसेन रसं पास्यामः। 
मैं चम्मच से रस पिऊंगा। हम दोनों चम्मच से रस पियेंगे। हम सब चम्मच से रस पियेगे। 
अहं श्वः परीक्षां दास्यामि। आवां एव: परीक्षां दास्यावः। वयं एव: परीक्षां दास्यामः। 
मै कल (आने वाला) परीक्षा दगा। हम दोनों कल परीक्षा देगे। हम सव कल परीक्षा देगे। 

4. लोट्‌ लकार (आज्ञा अर्थ) प्रस्तुत लकार का प्रयोग आज्ञार्थक वाक्यों के 
निर्माण में होता है। यथा-बालक: विद्यालयं गच्छतु। बालक विद्यालय जाओ। 
इस वाक्य में वालक को विद्यालय जाने की आज्ञा दी जा रही है अतः लोट्‌ 

लकारयुक्त गच्छतु शब्द को प्रयोग किया गया हैं प्रायशः इस लकार के प्रथम पुरुष के 

अन्त में अतु. अताम्‌, अन्तु तथा उत्तम पुरुष के अन्त में आनि, आव, आम शब्द अति है। 
यथा - 


भवान्‌ सत्यवाक्यं वदतु। भवन्तौ सत्यवाक्यं वदताम्‌। भवन्तः सत्यवाक्यं वदन्तु। 


आप सत्यवाक्य बोले। आप दोनों सत्यवाक्य बोलें। आप सब सत्यवाक्य बोलें। 
अहं सत्यवाक्यं वदानि। आवां सत्यवाक्यं वदाव। वयं सत्यवाक्यं वदाम। 
मैं सत्यवाक्य बोल । हम दोनों सत्यवाक्य बोलें। हम सब सत्यवाक्य बोले। 
जलम्‌ आनयतु। धनं स्वीकरोतु। कार्य करोतु। 


पानी लायें। धन लें। कार्य करें। 


68 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


रमेशः न गच्छतु। उमेशः न पठतु। दिनेशः न पिबतु। 
रमेश न जाये। उमेश न पढ़े। दिनेश न पीये। 
वनं गच्छतु । चित्रं पश्यतु। परीक्षां ददातु। 
बन जाये। चित्र देखें। परीक्षा दें। 
सतीश: न खादतु। पुस्तक क्रीणातु। राकेशः तिष्ठतु। 
सतीश न खाये। पुस्तक खरीदो। राकेश रुके। 

इन उदाहरणों में लोट्लकारयुक्त वाक्य है। 
परस्मैपद 
बालक: लिखतु। सः वहतु। गायकः गायतु। 
बालक लिखे। वह ढ़ोये। गायक गायें। 
एषः धावतु। रजकः वस्त्र प्रक्षालयतु। माता मथुरां गच्छतु। 
यह दोडे। धोबी कपड़ा धोए। माँ मथुरा जाए। 
भिक्षुकाः अटन्तु। सर्वे पाठं स्मरन्तु। चालकाः वाहनं चालयन्तु। 
भिखारी घूमे। सब पाठ याद करें। चालक वाहन चलायें। 


इन वाक्यों की क्रियायें प्रेरणा अर्थ में है। प्रेरणा से अभिप्राय आदेश प्रस्ताव रखना, 
प्रार्थना करना और अनुमति देना है। 


= मध्यमपुरुष के कुछ उदाहरण 


त्वं पठ। त्वं दुग्धं पिब। त्वं उत्तिष्ठ। 

तू पढ़। तू दूध पी। तू उठ। 

यूयं बदत। यूयं नमत। यूयं कार्यालयं गच्छत। 
तुम सब दोनों बोलो। तुम सब नमस्कार करो। तुम सब कार्यालय जाओ। 
ऊ उत्तमपुरुष के कुछ उदाहरण 

अहं लिखानि। अहं ग्रामं गच्छानि। 

मैं लिखूँ। मैं गाँव जाऊँ। 

अहं श्लोकं स्मरानि। वयं कथां कथाम। 

मैं श्लोक याद करूँ। हम कथा कहें। 


आत्मनेपदी के वर्तमान क्रिया रूप परस्मैपदी के क्रिया रूपों से तीनों पुरुषों में 
पृथक्‌ हैं। उनके कुछ उदाहरण यहाँ दिए जा रहे हैं। 


रामः भाषताम्‌। बालः फलरसं स्वदताम्‌। 
राम बोले। बालक फलरस को चखे। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 69 


सीता कष्टं सहताम्‌। 

सीता कष्ट सहे। 

दर्शकाः नायकं श्लाघन्ताम्‌। 
दर्शक नायक को सराहे। 

त्वं क्षमस्व। 

तू क्षमा कर। 

त्वं त्रयस्व। 

तू बचा। 

यूयं यतध्वम्‌। 

तुम प्रयास करो। 

अहं भाषे। 

मैं बोलूँ। 

वयं वन्दामहै। 

हम वन्दना करे। 

वयं सेवामहे। 

हम सेवा करे। 

आत्मनेपदि लोटकार प्रयोग- 


क्रीडालवः स्पर्धन्ताम्‌। 
खिलाड़ी स्पर्धा करे। 
भक्ताः मोदन्ताम्‌। 
भक्त प्रसन हों। 

त्वं कष्टं सहस्व। 
तू कष्ट सह। 

यूयं सेवध्वम्‌। 

तुम सेवो। 

अहं त्रयै । 

मैं बचाऊँ। 

अहं ऊहै। 

मैं सोंचू। 

वयं कष्टं सहामहे। 
हम कष्ट सहे। 

वयं भुञ्जामहे। 
हम खायें। 


विधिलिड्‌ (चाहिए अर्थ मे)-इस लकार का प्रयोग चाहिए अर्थ में किया जाता है। 


यथा - 
बालकः मार्ग पश्येत्‌। 
बालक को मार्ग देखना चाहिये। 


भवान्‌ भगवद्गीतां पठेत्‌। 
आपको भगवद्गीता पढ़नी चाहिये। 


इन वाक्यों मे पश्येत्‌ पठेत्‌ विधिलिङः शब्द है। प्रायशः इस लकार के प्रथम पुरुष 
के अंत में एत्‌. एताम्‌, एयुः तथा उत्तम पुरुष के अत में एवम्‌ एव, एम शब्द आते हैं 


यथा - 
बालकः सत्यं वदेत्‌। 

बालक को सत्य बोलना चाहिये। 
बालकाः सत्यं वदेयुः। 
बालकों को सत्य बोलना चाहिये। 


बालकौ सत्यं वदेताम्‌। 
दोनों बालकों को सत्य बोलना चाहिये। 


70 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अहं सत्यं वदेयम्‌। आवां सत्यं बदेव। 
मुझे सत्य बोलना चाहिये। हम दोनों को सत्य बोलना चाहिये। 
वयं सत्यं वदेम। 


हमें सत्य बोलना चाहिए। 

। उपर्युक्त उदाहरणों मे विधिलिङ्ग वाक्य है । चाहिए अर्थं मे इसके अलावा तव्यत्‌ 
अनीयर प्रत्यय को प्रयोग किया जा सकता है। सम्भाषण में इन प्रत्ययो के प्रयोग से 
सहजता तथा सरलता आ जाती है। तव्यत्‌ अनीयर प्रत्यय के प्रयोग में कर्मवाच्य होता 
है कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। तव्यत्‌ अनीयर प्रत्यय युक्त क्रिया कर्मानुसारी होती 
है। यथा- 


तेन ग्रन्थ: पठितव्य:। तेन ग्रन्थाः पठितव्या:। 
उनके द्वारा ग्रन्थ पढ़ा जाना चाहिये। उनके द्वारा ग्रन्थ पढ़े जाने चाहिये। 
तेन भगवद्गीता पठितव्या । तेन कविताः पठितव्याः। 


उनके दवारा भगवद्गीतापद़ी जानी चाहिये। उनके द्वारा कवितायें पढ़ी जानी चाहिये। 
तेन पुस्तकं पठितव्यम्‌। तेन पुस्तकानि पठितव्यानि। 
उनके द्वारा पुस्तक पढ़ा जाना चाहिये। उनके द्वारा पुस्तक पढ़े जाने चाहिये। 
तेन काव्यप्रकाशः पठनीयः। तेन गङ्कालहरी पठनीया । 

उनके द्वारा काव्यप्रकाश पढ़ा जाना चाहिए। उनके द्वारा गङ्गालहरी पढ़ी जानी चाहिए। 
रामेण पुस्तकं पठनीयम्‌। भिक्षुकेन रोटिका खादितव्या। 
राम के द्वारा पुस्तक पढ़ा जाना चाहिए्‌। भिक्षुक के द्वारा रोटी खाया जाना चाहिए। 


त्वया जलम्‌ नेतव्यम्‌। तया प्रश्न: करणीयः। 

तुम्हारे द्वारा जल ले जाया जाना चाहिए। उसके द्वारा प्रश्न किया जाना चाहिए। 
मया दानं दातव्यम्‌। वामनेन भारः वोढव्यः। 

मेरे द्वारा दान दिया जाना चाहिप्‌। वौनो के द्वारा भार ढ़ोया जाना चाहिए। 


अस्माभिः संस्कृतिः रक्षणीया। ताभिः अलसः निन्दनीयः। 


हम लोगों के द्वारा संस्कृति की रक्षा होनी उन (स्त्री) के द्वारा आलसी कौ निन्दा 
चाहिए। की जानी चाहिए। 


भव्तैः देवः ध्यातव्यः। भक्तों के द्वारा देव का ध्यान किया जाना चाहिए। 
सबलैः निर्बलः रक्षितव्य:। सबल के द्वारा निर्बल कौ रक्षा होनी चाहिए। 


प्रथम भाग : सम्भाषण ४ 8 । 


उपर्युक्त उदाहरणों में क्रिया पद कर्मानुसारी है। प्रत्ययों के प्रयोग से भाषाभ्यास 
में सरलता हो जाती हैं अत: सम्भाषण में अधिकाधिक प्रत्यययुक्त वाक्यों का प्रयोग करना 
चाहिये। 

लुङ्लकार (हेतु हेतुमदभृत) 

लृडलकार का प्रयोग सम्भावना के अर्थ में प्रयुक्त होता है। इस लकार के प्रयोग 
में एक ही वाक्य में दो क्रियाओं का प्रयोग होता है- यथा 

यदि सः अपठिष्यत्‌ तर्हिं अवश्यम्‌ उत्तीर्णः अभविष्यत्‌। 

यदि वह पढ़ता तो अवश्य उत्तीर्णं होता। 

उपर्युक्त वाक्य में दो क्रिया पदों (अपटिष्यत्‌, अभविष्यत्‌) का प्रयोग देखा जा 
सकता है। इस लकार में यदि-तर्हिं अव्यय पद का भी प्रयोग होता है। प्रथम पुरुष में 
भवान्‌ ओर भवती के साथ हिन्दी रूप में करते-करती, होते-होती, पढ़ते-पढ़तीं आदि 
रूप होगे। यथा- 
यदि भवती अगमिष्यत्‌ तर्हिं अहम्‌ अवश्यम्‌ अमेलिष्यम्‌। 
अदि आप आती तो मैं अवश्य मिलता। 


यदि सः प्रश्नम्‌ अप्रक्ष्यत्‌ तहिं शिक्षकः उत्तरम्‌ अवश्यम्‌ अदास्यत्‌। 
यदि वह प्रश्न पूछता तो शिक्षक उत्तर अवश्य देता। 


यदि तौ प्रश्नम्‌ अग्रक्ष्यतां तर्हिं शिक्षकौ अवश्यम्‌ उत्तरम्‌ अदास्यताम्‌। 
यदि वे दोनों प्रश्न पूछते तो दोनों शिक्षक उत्तर अवश्य देते। 


यदि ते प्रश्नम्‌ अप्रक्ष्यन्‌ तर्हिं शिक्षकाः अवश्यम्‌ उत्तरम्‌ अदास्यन्‌। 
यदि वे प्रश्न पूछते तो शिक्षक उत्तर अवश्य देते। 


यदि पिता पत्रम्‌ अप्राप्स्यत्‌ तर्हिं सः अवश्यं गृहम्‌ अगमिष्यत्‌। 

यदि पिता (जी) पत्र पाते तो वह घर अवश्य आते। 

यदि भ्रातरौ पुस्तकम्‌ अग्रहीष्यतां तर्हिं ते बालिके पुस्तकं न अनेष्यताम्‌। 
यदि दोनों भाई पुस्तक लेते तो वे दोनों बालिकायें पुस्तक न ले जाती। 

यदि नेतारः असत्यभाषणं न अकथयिष्यन्‌ तर्हिं जनाः मतं न अदास्यन्‌। 
यदि नेता असत्यभाषण न करते तो लोग मत नहीं देते। 

यदि अहम्‌ अपटिष्यं तर्हिं अवश्यम्‌ उत्तीर्णः अभविष्यम्‌। 

यदि मैं पढ़ता तो अवश्य उत्तीर्ण होता। 


72 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

यदि आवाम्‌ अपटिष्याव तर्हिं अवश्यम्‌ उत्तीर्णों अभविष्याव। 
यदि हम दोनों पढ़ते तो अवश्य उत्तीर्ण होते। 

यदि वयम्‌ अपटिष्याम तर्हिं अवश्यम्‌ उत्तीर्णाः अभविष्याम। 
यदि हम सब पढ़ते तो अवश्य उत्तीर्ण होगे। 

णिजन्त (प्रेरणार्थक) 


मूल धातु में णिच्‌ (इ) प्रत्यय लगाने से प्रेरणार्थक क्रियाय बनती हैं। इस प्रत्यय 
को लगाने पर मूल धातु में गुण, वृद्धि आदि विकार हो जाते हैं। इनके रूप कथ धातु 
के समान चलेगे। णिजन्त क्रियाये प्रायः उभयपदी होती है । लकार क्रम में यहाँ उदाहरण 
दिये जा रहे है- 


लट्‌ (वर्तमान) - 

सः कार्य कारयति। माता पुत्रीं मन्दिरं प्रेषयति। 
वह कार्य कराता है। माँ बेटी को मन्दिर भेजती है। 
गुरु: शिष्यं पाठयति। पिता पुत्रं चित्रं दर्शयति। 
गुरु शिष्य को पढ़ाता है। पिता पुत्र को चित्र दिखाता है। 
शिक्षकः सेवकेन स्यूतं नाययति। पितामहः पौत्रं पत्रं लेखयति 
शिक्षक नौकर से थैला लिवा जाता है। दादा पौत्र को पत्र लिखाता है। 


माता पुत्र्या दीपं निर्वापयति। 
माँ बेटी से दीप बुझवाती है। 


लडः (भूत) - 

माता पुत्रेण कार्यम्‌ अकारयत्‌। पिता पुत्रं चित्रम्‌ अदर्शयत्‌। 

माँ ने पुत्र से कार्य कराया। पिता ने पुत्र को चित्र दिखाया। 
माता शिशुम्‌ अशाययत्‌। गुरुः शिष्येन द्वारम्‌ उदघाटयत्‌। 
माँ ने शिशु को सुलाया। गुरु ने शिष्य से दरवाजा खुलवाया। 


शिक्षक: शिष्येन पत्रम्‌ अलेखयत्‌। 

शिक्षक ने शिष्य से पत्र लिखाया। 

लृट्‌ (भविष्यत्‌) - 

सः बालकेन कार्य कारयिष्यति। तौ बालकेन कार्य कारयिष्यतः। 
वह बालक से कार्य करायेगा। वे दोनों बालक से कार्य करायेगे। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 73 


ते बालकेन कार्य कारयिष्यन्ति। 
वे बालक से कार्य करायेगे। 

लोट्‌ (आज्ञा) - 

भवान्‌ बालकेन कार्य कारयतु । 
आप बालक से काम कराओ। 

पुत्रं शाययतु। 

पुत्र को सुलाओ। 

आपणिकेन पुस्तकं दापयतु । 
दुकानदार से पुस्तक दिलाओ। 


पुत्रीं मन्दिरं प्रेषयतु । 

पत्री को मन्दिर भेजें। 
शिष्येन द्वारम्‌ उद्घाटयतु। 
शिष्य से दरवाजा खुलवाओ। 
पुत्रेण व्यजनं स्थगयतु। 
पुत्र से पंखा बन्द कराओ। 


तेन स्यूतं नाययेत्‌। पुत्रीं मन्दिरं प्रेषयेत्‌। 
उससे थेला ले जाना चाहिए। पुत्री को मन्दिर भेजना चाहिये। 
लृङ्‌ हेतुहेतुमद्‌) - 


यदि शिक्षकः द्वारम्‌ उदघाटयिष्यत्‌ तर्हिं सः अगमयिष्यत्‌। 

यदि शिक्षक दरवाजा खुलवाता तो वह आता। 

यदि सः दीपं निर्वापयिष्यत्‌ तर्हि रमेशः दीपम्‌ अज्वालयिष्यत्‌। 

यदि वह दीप बुझवाता तो रमेश दीप जलाता। 

यदि माता पुत्रीं मन्दिरम्‌ अप्रेषयिष्यत्‌ तर्हिं सः मन्दिरद्रारं उद्घाटयिष्यत्‌। 
यदि माँ बेटी को मन्दिर भेजती तो वह मन्दिर द्वार खुलवाता। 

यदि सः पत्रम्‌ अलेखयिष्यत्‌ तर्हिं बालकः अप्रेषयिष्यत्‌। 

यदि वह पत्र लिखता तो बालक भिजवाता। 


यदि भवान्‌ धनम्‌ अदापयिष्यत्‌ तर्हिं सुरेशः विषयं न अवदयिष्यत्‌। 
यदि आप धन दिलाते तो सुरेश विषय नहीं बताता। 


धातुरूपतालिका 
लट्‌ लृट्‌ लोट्‌ लङ्‌ ण्यन्ते लट्‌ क्तवतु तुमुन्‌ क्त्वा ल्यप्‌ 
अङ्कं अङ्कयति अङ्कयिष्यति अङ्कयतु आङ्कयत्‌ अङ्कयति अङ्कितवान्‌ अङ्कयितुम्‌ अङ्कयित्वा समङ्क्य 
अर्‌ अरति अरिष्यति अरतु आरत्‌ आटयति अटितवान्‌ अटितुम्‌ अटित्वा पर्यट्य 
अर्च्‌ अर्चति अर्चिष्यति अर्चतु आर्चत्‌ अर्चयति 


अर्ज अर्जति अर्जिष्यति अर्जतु आर्जत्‌ अर्जयति 


अर्चितवान्‌ अर्चितुम्‌ अर्चित्वा समर्चय 
अर्जितवान्‌ अर्जितुम्‌ अर्जित्वा समर्य 
अर्थ अर्थयते अर्थयिष्यते अर्थयताम्‌ आर्थयत अर्थयति अर्थितवान्‌ अर्थयितुम्‌ अर्थयित्वा = अभ्यर्थ्य 
आप्‌ आप्नोति आप्स्यति आप्नोतु आप्नोत्‌ आपयति आप्तवान्‌ आप्तुम्‌ आप्त्वा समाप्य 


इड्‌ अधीते अध्येष्यते अधीतम्‌ अध्यैत अध्यापयति अधीतवान्‌ अध्येतुम्‌ अधीत्य समधीत्य 


खाद 
खेल 


गण 


गप 


गर्ज 


4 8.4 ५. 


ञ्ञ त्रु ब 


ष्यति एषिष्यति 
इच्छति एषिष्यति 
द्यति ईष्यिप्यति 
ऋच्छति अरिष्यति 
कथयति कथयिष्यति 
कम्पते क्रम्पिष्वते 
कर्तयति कर्तयिष्यति 
विकसति विकसिष्यति 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


इष्यतु फेष्यत्‌ 
इच्छतु ऐच्छत्‌ 
ईयत पयत्‌ 
ऋच्छतु आच्छत्‌ 
कथयतु अकथयत्‌ 


कम्पताम्‌ अकम्पयत 
करत॑यतु अकर्तयत्‌ 
विकसतू व्यकसत्‌ 


इसका "अधि" उपसर्ग के साध हीं प्रयोग होता है। 
स्य 'वि' पूर्वक प्रयोग अधिक दिखता है। 


काशते काशिष्यते कराशताम्‌ अकराशत्‌ 
करोति करिष्यति करोतु अकरोत 
कर्षति कर््यति। कर्षतु अकर्षत्‌ 
॥ क्रकष्यति 

क्रीणाति क्रेष्यति क्रीणातु भक्रीणात्‌ 
श्रालयति क्रालयिष्यति श्रालयतु अक्षालयत्‌ 
कासते कासिष्यते कासताम्‌ अकासत 
स्वनति ख्निष्यति खनतु अखनत्‌ 
खादति खादिष्यति खादतु अखादत 
खेलति व्येलिष्यति येलतु अखेलत्‌ 
गणयति गणगिष्यति गणयतु अगणयत्‌ 
गच्छति गमिष्यति गच्छतु अगच्छत्‌ 
गर्जति गर्जिष्यति गर्जतु अगर्जत्‌ 
गायति गास्यति गायतु अगायत्‌ 


गृहणाति गृहीष्यति 


गृहणातु अगृह्णात्‌ 


उदृधाटयति उद्घाटयिप्यति उदघाटयतु उदघाटयत्‌ 
+ इसका “उत' उपसर्पूर्वक ही प्रयोग अधिक दिखता है। 


जित्रति त्रस्यति 
चरति चरिष्यति 
चर्चति चर्चिष्यति 
चर्चयति चर्चयिष्यति 
चर्वति चर्विष्यति 
चलति चलिष्यति 
चिनोति चेष्यति 
चिन्तयति चिन्तयिष्यति 
चोरयति चोरयिष्यति 
छादयति शछादविष्यति 
छिनति छेत्स्यति 


जिब्रतु अजिब्रत 
चरतु अचरत्‌ 
चर्चतु अचर्चत्‌ 
चर्चयतु  अचर्चयत्‌ 
चर्वतु अचर्वत्‌ 
चलतु अचलत्‌ 
चिनोतु अचिनोत्‌ 
चिन्तयतु अचिन्तयत्‌ 
चोरयतु अचोरयत्‌ 


छादयतु अच्छदयत्‌ 


छिनत्तु अच्छिनत्‌ 


एषयति 
एषयति 
ईर्ष्ययति 
अर्पयति 
कथयति 
कम्पयति 
कर्तयति 
विकासयति 


काशयति 
कारयति 
कर्षयति 


क्रापयति 
क्षालयति 
कासयति 
स्थानयति 


खादयति 
खेलयति 
गणयति 
गमयति 


गर्जयति 
गापयति 
ग्राहयति 
उद्घाटयति 


प्रापयति 
चारयति 
चर्चयति 
चर्चयति 
चर्वति 


चलयति, 
चालयति 


चाययति 
चिन्तयति 
चोरयति 
>छादयति 
छेदयति 


इषितवान 
इष्टवान्‌ 
ईर्यितत्रान्‌ 
ऋतवान्‌ 
कथितवान्‌ 
कम्पितवान्‌ 
कर्तितवान्‌ 
विकसितवान 


काशितवान्‌ 
कतवान 


कृष्टवान्‌ 


क्रौतवान्‌ 
क्षालितवान्‌ 
कासितवान 
खातवान्‌ 


खादितवान्‌ 
ग्वेलितवरान्‌ 
गणितवान्‌ 
गतवान्‌ 


गर्जितवान्‌ 
गीतवान्‌ 
गृहीतवान्‌ 
उदयाटितवान्‌ 


श्रातवान्‌ 
चरितान्‌ 

चर्चितवान्‌ 
चर्चितवान्‌ 
चर्वितवान्‌ 
चलितवान्‌ 


चितवान्‌ 
चिन्तितवान्‌ 
चोरितवान्‌ 
छादितवान्‌ 
छिलवान्‌ 


एषितुम्‌ _ एषित्वा 
एषितुम्‌ इष्ट्वा 
ईर््यतृम्‌ ईत्वा 
अर्तुम्‌ ऋत्वा 
कथयितुम्‌ कथयित्वा 
कम्पितुम्‌ कम्पित्वा 
कर्तितुम्‌ कर्तयित्वा 
विकसितुम्‌ विकसित्ला 
काशितुम्‌ काशित्वा 
कर्तुम कूत्वा 
ष्टम्‌ कृष्ट्वा 
क्रेतुम्‌ क्रीत्वा 
श्रालयितुम्‌ श्रालवित्वा 
कासितुम्‌ कासित्वा 
खनितुम खनित्वा/ 
खात्वा 
खादितुम्‌ खादित्वा 
खेलितुम्‌ खेलित्वा 
गणयितुम्‌ गणयित्वा 
गन्तुम्‌ गत्वा 
गर्जितुम॒ गर्जित्वा 
गातुम्‌ गीत्वा 
ग्रहीतुम्‌ गृहीत्वा 
उद्घाटयितुम्‌ उद्घाटयित्वा 
त्रातुम्‌ घ्रात्वा 
चरितुम्‌ चरित्वा 
चर्चितुम्‌ चर्चित्वा 
चर्चयितुम्‌॒चर्चयित्वा 
चर्वितुम्‌ चर्वित्वा 
चलितुम्‌ चलित्वा 
चेतुम्‌ चित्वा 
चिन्तयितुम्‌ चिन्तयित्वा 
चोरयितुम्‌ चोरयित्वा 
छादयितुम्‌ छादयित्वा 
छततम्‌ चित्वा 


प्रेष्य 
प्रेष्य 
समीं 
समृत्य 
प्रकथय्य 


प्रकर्त्य 
विकस्य 


प्रकाश्य 
उपकृत्य 
आकृष्य 


विक्रय 
प्रक्षाल्य 
विकास्य 


प्रस्याय/ 
प्रखन्य 


सड्खाद्य 


विगणय्य 
अवगम्य 
अवगत्य 
सङ्गज्य॑ 
विगाय 
विगृह्य 


उदघाट्य 


समाघ्राय 
आचर्य 
प्रचर्च्य 
प्रचर्च्य 
प्रच्य 


प्रचल्य्‌/ 
प्रचाल्य 


सञ्चित्य 
विचिन्त्य 
प्रचोर्य 
प्रच्छाद्य 


जन्‌ जागते 
जप्‌ जपति 
जल्प्‌ जल्पति 
जीव्‌ जीवति 
ज्ञा जानाति 
तर्ज तर्जति 
तद्‌ ताडयति 
तुल॒ तोलयति 
तुष॒ तुष्यति 
तृ तरति 
त्यज्‌ त्यजति 
दंश्‌ दशति 
दण्ड्‌ दण्डयति 
दह्‌ दहति 
दा ददाति 
दा (दाण्‌) -यच्छति 
निद्रा निद्राति 
दिश्‌ दिशति 
दृश्‌ पश्यति 
रुह दृह्यति 
धाव्‌ धावति 
धू धरति 
ध्यौ ध्यायति 
नम्‌ नमति 
नश्‌ नश्यति 
निन्द्‌ निन्दति 
नी नयति 
नृत्‌ नृत्यति 
पच्‌ पचति 
पट्‌ पाटयति 
पट्‌ पठति 
पत्‌ पतति 
पद्‌ पद्यते 
पा पिवति 
पाल्‌ पालयति 
पीड्‌ पीडयति 
सृज॒ पूजयति 


जनिष्यते 


जपिष्यति 
जल्पिष्यति 
जीविष्यति 
ज्ञास्यति 
तर्जिष्यति 
ताड़यिष्यति 
तोलयिष्यति 
तोक्ष्यति 
तरिष्यति 
त्यक्ष्यति 
दक्ष्यति 
दण्डयिष्यति 
चक्ष्यति 
दास्यति 
दास्यति 
निद्रास्यति 
देशयति 


द्रक्ष्यति 


द्रोहिष्यति/ 
श्रोक्ष्यति 


धाविष्यति 
धरिष्यति 
ध्यास्यति 
नंस्यति 
नश्यति 


निन्दिष्यति 
नेष्यति 
नर्तिष्यति 
पक्ष्यति 
पाटयिष्यति 
पठिष्यति 
पतिष्यति 
पत्स्यते 
पास्यति 
पालयिष्यति 
पीडयिष्यति 
पृजयिष्यति 


जायताम्‌ 


जपतु 
जल्पतु 
जीवतु 
जानातु 
तर्जतु 
ताडयतु 
तोयलतु 
तुष्यतु 
तरत्‌ 
त्यजतु 
दशतु 
दण्डयतु 
दहतु 
ददातु 
यच्छतु 
निद्रातु 
दिशतु 


पश्यतु 
रमतु 


दु 
धतु 
ध्यायतु 
नमतु 
नश्यतु 


निन्दतु 
नयतु 
वृतु 
पचतु 
पाटयतु 
पततु 
पततु 
पद्यताम्‌ 
पिवतु 
पालयतु 
पीडयतु 
श्रु 


प्रथम भाग : सम्भाषण 
अजायत जनयति जातवान्‌ 
अजपत्‌ जापयति जपितवान्‌ 
अजल्पत्‌ जालयति जल्पितवान्‌ 
अजीवत्‌ जौवयति जीवितवान्‌ 
जानाते ज्ञापयति ज्ञातवान्‌ 
अतज॑त्‌ तर्जयति तर्जितवान्‌ 
अताडयत्‌ ताडयति तादितवान्‌ 
अतोलयत्‌ तोलयति तोलितवान्‌ 
अतुष्यत्‌ तोषयति तुष्टवान्‌ 
अतरत्‌ तारयति तीर्णवान्‌ 
अत्यजत्‌ त्याजयति त्यक्तवान्‌ 
अदशत्‌ दंशयति दष्टवान्‌ 
अदण्डयत्‌ दण्डयति दण्डितवान्‌ 
अदहत्‌ दाहयति दग्धवान्‌ 
अददात्‌ दापयति दत्तवान्‌ 
अयच्छत्‌ दापयति दत्तवान्‌ 
न्यद्रात निद्रापपयति. निद्रावान 
अदिशत्‌ देशयति दिष्टवान्‌ 
अपश्यत्‌ दर्शयति दृष्ट्वान्‌ 
अदहत्‌ द्रोहयति द्रग्धवान्‌ 
अधावत्‌ धावयति धावितवान 
अधरत्‌ धारयति धृतवान्‌ 
अध्यायत्‌ ध्याययति ध्यातवान्‌ 
अनमत्‌ नमयति नतवान्‌ 
अनश्यत्‌ नाशयति नष्टवान्‌ 
अनिन्दत निन्दयति निन्दितवान्‌ 
अनयत्‌ नाययति नीतवान्‌ 
अनृत्यत्‌ नर्तयति नर्तितवान्‌ 
अपचत्‌ पाचयति पतवान्‌ 
अपाटयत्‌ पाटयति पाटितवान्‌ 
क्चिपठत्‌ पाटयति पठितवान्‌ 
अपतत्‌ पातयति प्रतितवान्‌ 
अपदात पादयति पन्‍नवान्‌ 
अपिबत्‌. पाययति पीतवान्‌ 
अपालयत्‌ पालयति पालितवान्‌ 
अपीडयत्‌ पीडयति पीडितवान्‌ 
अपृजयत्‌ पृजयति पूजितवान्‌ 


75 


जनितुम्‌ जनित्वा प्रजन्य/ 
प्रजाय 
जपितुम्‌ जपित्वा सञ्जप्य 
जल्पितुम्‌ जल्पित्वा प्रजल्प्य 
जीवितुम्‌ जीवित्वा उपजीव्य 
ज्ञातुम्‌ जात्वा विज्ञाय 
तर्जितुम॒ तर्जित्वा प्रत्य 
ताडयितुम्‌ ताडयित्वा प्रताड्य 
तोलयितुम्‌ तोलयित्वा उत्तोल्य 
तोष्टुम तुष्ट्वा सन्तुष्य 
तरितुम्‌ तीर्त्वा वितोर्य 
त्यक्तुम्‌ त्यक्त्वा परित्यज्य 
दंशवितुम्‌ दष्ट्वा संदश्य 
दण्डयितुम्‌ दण्डयित्वा उद्ण्डुय 
दग्धुम्‌ द्ध्व प्रदम 
दातुम्‌ दल्वा प्रदाय 
दातुम्‌ दत्वा प्रणिदाय 
निद्रातुम द्वात्त्वा निद्राय 
देष्टुम्‌ दिष्ट्वा अतिदिश्य 
उपदिश्य 
द्रष्टुम्‌ दृष्ट्वा संदृश्य 
द्रोहितुम/ द्रहित्वा विद्य 
द्रोग्घुम-द्रोढुम द्रोहित्वा 
धावितुम्‌ धावित्वा प्रधाव्य 
धर्तुम्‌ भूत्वा परत्य 
ध्यातुम्‌ ध्यात्वा आध्याय 
नमितु नत्वा प्रणम्य 
नरितुम्‌/ नशित्वा/ प्रणश्य 
नष्टम्‌ नंष्टवा-नष्ट्वा 
निन्दितुम्‌ निन्दित्वा विनिन्द् 
नेतुम्‌ नीत्वा प्रणीय 
नर्तितुम्‌ नर्तित्वा सनृत्य 
पक्तुम पक्त्वा प्रपच्य 
पाटयितुम्‌ पाटयित्वा उत्पाट्य 
पठितुम्‌ पित्वा प्रपद्य 
पतितुम्‌ पतित्वा  विनिपत्य 
पत्तुम्‌ यत्वा सम्पद्य 
पातुम्‌ पीत्वा निपीय 
पालयितुम्‌ पालयित्वा पारिपाल्य 
पीडयितुम्‌ पीडयित्वा निपीद्य 
पृजयितुम्‌ पृजयित्वा समृज्य 


76 


पुर 
प्रच्छ 
प्रेष 


याच्‌ 


स्क्ष 


रच्‌ 


रभ्‌ 


र्च्‌ 


षद्‌ 


लिख 


तुद्‌ 


परयति 
पृच्छति 
प्रेषते 


प्लवते 
'फलति 
बध्नाति 


भजति 
भषति 
बिभेति 
भवति 
भुङ्कते 


भ्रमति 
मन्यते 
पराति 

मिलति 


मार्जयति 
मृद्नाति 
याति 
याचते 
योजयति 
रक्षति 


रभते 
रमते 


रोचते 
रोदिति 


रुणद्धि 
लिखति 


लोडति 


लुनाति 


परयिष्यति 
प्रक्ष्यति 
प्रेषिष्यते 


भषिष्यति 
भेष्यति 
भविष्यति 
भोक्ष्यते 
भर्जिष्यते 
भ्रमिष्यति 
मंस्यते 
मास्यति 
मेलिष्यति 
मरिष्यति 
मार्जयिष्यति 
मर्दिष्यति 
यास्यति 
याचिष्ये 
योजयिष्यति 
रक्षिष्यति 
रचयिष्यति 
रप्स्यते 
रंस्यते 


रोचिष्यते 


रोदिष्यति 


लेखिष्यति 


लोडिष्यति 


लविष्यति 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


पृरयतु 
पृच्छतु 
प्रेषताम्‌ 


प्लवताम्‌ 
फलतु 
बध्नातु 
बुक्कतु 
बोधतु 
ब्रवीतु 
भजतु 
भषतु 
विभेतु 
भवतु 
भुडक्ताम्‌ 
भर्जताम्‌ 
भ्रमतु 


मन्यताम्‌ 
मतु 
मिलतु 
प्रियताम्‌ 
मार्जयतु 
मृद्नातु 
यातु 
याचताम्‌ 
योजयतु 
स्तु 
रचयतु 
रभताम्‌ 
रमताम्‌ 


रोचताम्‌ 


रुणदु 


लोडतु 


लुनातु 


अपूरयत्‌ 
अपृच्छत्‌ 
अप्रेषत 


अप्लवत 
अफलत्‌ 
अबध्नात्‌ 
अबुक्कत्‌ 
अबोधत्‌ 
अब्रवीत्‌ 
अभजत्‌ 
अभषत्‌ 
अबिभेत्‌ 
अभवत्‌ 
अभुङ्क्त 
अभर्जत 
अभ्रमत्‌ 
अमन्यत 
अमात्‌ 
अमिलत्‌ 
अम्रियत 
अमार्जयत्‌ 
अमृद्नात्‌ 
अयात्‌ 
अयाचत्‌ 
अयोजयत्‌ 
अरक्षत्‌ 
अरचयत्‌ 
अरभत 
अरमत 


अरोचत 
अरोदत्‌ 


अरुणत्‌ 
अलिखत्‌ 


अलोडत्‌ 


अलुनात्‌ 


पूरयति 
प्रच्छयति 
प्रेषयति 


प्लावयति 
'फालयति 
बन्ययति 
वुक्कयति 
ब्रोधयति 
बाचयति 
भाजयति 
भाषयति 
भाययति 
भावयति 
भोजयति 
भर्जयति 
भ्रामयति 
मानयति 
मापयति 
मेलयति 
मारयति 
मार्जयति 
मर्दयति 
यापयति 
याचयति 
योजयति 
रक्षयति 
रचयति 
रम्भयति 
रमयति 


रोचयते 
रोदयति 


रोधयति 
लेखयति 


लोडयति 


लावयति 


पूरितवान्‌ 
पृष्टवान्‌ 
प्रेषितवान्‌ 


प्लुतवान्‌ 
'फलितवान्‌ 
बद्धवान्‌ 
बुक्कितवान्‌ 
बुद्धवान्‌ 
उक्तवान्‌ 
भक्तवान्‌ 
भषितवान्‌ 
भीतवान्‌ 
भृतवान्‌ 
भुक्तवान्‌ 
भर्जितवान्‌ 
भ्रान्तवान्‌ 
मितवान्‌ 
मितवान्‌ 
मिलितवान्‌ 
मृतवान्‌ 


मार्जितवान्‌ 
मृदितवान्‌ 
यातवान्‌ 
याचितवान्‌ 
योजितवान्‌ 
रक्षितवान्‌ 
रचितवान्‌ 
रन्धवान्‌ 
रतवान्‌ 


रचितवान्‌ 
रुदितवान्‌ 


॥ । 
रुद्धवान्‌ 


लिखितवान्‌ 


लुडितवान्‌ 


लूनवान्‌ 


पृरितुम्‌ 
प्रष्दुम 


प्रेषितुम/ 
प्रेषयितुम्‌ 
प्लोतुम्‌ 


फलितुम्‌ 


वक्तुम्‌ 
भित्‌ 
भवितुम्‌ 


भर्जितुम्‌ 
भ्रमितुम्‌ 
मन्तुम्‌ 
मातुम्‌ 
मेलितुम्‌ 


मर्तम 


मर्दितुम 
यातुम्‌ 
याचितुम्‌ 
योजयितुम्‌ 
रक्षितुम 
रचयितुम्‌ 


रन्तुम्‌ 


$ & 4 


लोडितुम्‌ 
लवितुम्‌ 


पूरयित्वा 
पृष्ट्वा 
प्रेषित्वा 


भषित्वा 
भीत्वा 
भृत्वा 
भुक्त्वा 
भर्जित्वा 
भ्रमित्वा 


मित्वा 
मिलित्वा 
मार्जयित्वा 
मृदित्वा 
यात्वा 
याचित्वा 
योजयित्वा 
रक्षित्वा 


रचयित्वा 
रच्ध्वा 


रोचित्वा/ 


रुदित्वा/ 
रोदित्वा 


रुद्ध्वा 


लुडित्वा/ 
लोडित्वा 


प्रपूर्य 
आपृच्छय 
सम्प्रेष्य 


उत्प्लुत्य 
सम्फ़ल्य 
अनुचध्य 
अतुदुकाव 
प्रबुद्धय 
प्रोच्य 
विभज्य 
प्रभष्य 
प्रभीय 
अनुभूय 
सम्भुज्य 
सम्भूज्य . 


प्ररुद्य 


अनुरुध्य 
विलिख्य 
लिखित्वा 
संलुड्य 


अवलूय 





वद्‌ 
वस्‌ 


शी 
शील्‌ 
शुष 


श्वस्‌ 
सद्‌ 

साधू 
सिच्‌ 
सिव 


सूच्‌ 


[ 


स्ना 


स्पृश्‌ 


३. 


स्वप्‌ 
हन्‌ 
हस्‌ 
हा 


वदति 


वहति 
वेदयते 
विशति 


शीलयति 
शुष्यति 


शरणेति 

श्वसिति 
सीदति 

साहयति 
साधनेति 
सिञ्चति 
सीव्यति 


सूचयति 
सरति 
तिष्ठति 
स्नाति 


स्निहयति 


स्पृशति 


स्फुरति 
स्मरति 
स्वपिति 
हन्ति 
हसति 
जहाति 
हरति 
ह्वयति 


वदिष्यति 
वत्स्यति 
वशयति 
वेदविष्यते 
वेक्ष्यति 
शिष्यते 
शीलविष्यति 
शोक्ष्यति 
श्रय्रिष्यति 
श्रोष्यति 
श्वसिष्यति 
सत्स्यति 
साहयिष्यति 
सात्स्यति 
सेक्ष्यति 
सेविष्यति 


सूचयिष्यति 
सरिष्यति 
स्थास्यति 
स्नास्यति 
स्मेहिष्यति 


स्प्रक्ष्यति/ 
स्पक्ष्यति 


सरिष्यति 
स्मरिष्यति 
स्वास्यति 
हनिष्यति 
हसिष्यति 
हास्यति 
हरिष्यति 
हास्यति 


वदतु 
वसतु 
वहतु 
वेदयताम्‌ 
विशतु 
शेताम्‌ 
शीलयतु 
शुष्यतु 
श्रयतु 
शृणोतु 
श्वसित 
सीदतु 
साहयतु 
साध्नोतु 
सिञ्चतु 
सीव्यतु 


भचयतु 


तिष्ठतु 
स्नातु 


स्पृशत्‌ 


स्फुखु 
स्मरतु 
हन्तु 
हसतु 
जहातु 
हरतु 

ह्वयतु 


प्रथम भाग : सम्भाषण 


अवदत्‌ 
अवसत्‌ 
अवहत्‌ 
अवेदयत 
अविशत्‌ 
अशेत 
अशीलयत्‌ 
अशुष्यत्‌ 
अश्रयत्‌ 
अशृणोत्‌ 
अश्वसत्‌ 
असीदत्‌ 
असाहयत्‌ 
असाध्नोत्‌ 
असिञ्चत्‌ 
असीव्यत्‌ 


असृचयत्‌ 
असरत्‌ 
अतिष्ठत्‌ 
अस्ात्‌ 
अस्निह्यत्‌ 


अस्यृशत्‌ 


अस्फुरत्‌ 
अस्मरत्‌ 
अस्वपत्‌ 
अहन्‌ 
अहसत्‌ 
अजहात्‌ 
अहरत्‌ 
अद्वयत्‌ 


वादयति 
वासयति 
वाहयति 
वेदयति 
वेशयति 
शाययति 
शीलयति 
शोषयति 
श्राययति 
श्रावयति 
श्वासयति 
सादयति 
साहयति 
साध्यति 
सेचयति 
सेवयति 


सूचयति 
सारयति 
स्थापयति 
स्नापयति 


स्नेहयति 
स्पर्शति 


स्फोरयति 
स्मारयति 
स्वापयति 
घातयति 
हासयति 
हययति 
हारयति 
हाययति 


उदितवान्‌ 
उषितवान्‌ 
ऊढवान्‌ 
विदितवान्‌ 
विष्टवान्‌ 
शावितवान्‌ 
शीलितवान्‌ 
शुष्कवान्‌ 
श्रितवान॒ 
श्रुतवान्‌ 
श्वसितवान्‌ 
सनवान 
सोढवान्‌ 
साद्धवान्‌ 
सिक्तवान्‌ 


स्यृतवान्‌ 


सूचितवान्‌ 
सृतवान्‌ 

स्थितवान्‌ 
स्नातवान्‌ 
स्निग्धवान्‌ 


स्पृष्टवान्‌ 


स्फ्रितवान्‌ 
स्मृतवान्‌ 
सुप्तवान्‌ 
हतवान्‌ 
हसितवान्‌ 
हीनवान्‌ 
हतवान्‌ 
हृतवान्‌ 


वदितुम्‌ 
वस्तुम्‌ 


वेदयितुम्‌ 
वेष्टुम्‌ 


शयितुम्‌ 
शीलयितुम्‌ 


श्रथित 


श्वसितुम 
सत्तम्‌ 


सदम्‌ 
सेवितुम्‌ 
सूचयितुम्‌ 
सर्तुम्‌ 
स्थातुम्‌ 


स्नातुम्‌ 


स्नेहितुम्‌ 


स्प्रष्ट्म/ 


उदित्वा 
उषित्वा 
ऊदवा 
वेदयित्वा 
विष्ट्वा 
शयित्वा 
शीलयित्वा 
शुष्ट्वा 
श्रयित्वा 
श्रुत्वा 
श्वसित्वा 
सत्त्वा 
सोढ्वा 
साद्धवा 
सिक्त्वा 
सेवित्वा 


सृचगरित्वा 
सूत्वा 
स्थित्वा 
स्नात्वा 
स्नेहित्वा 
स्निहित्वा 
स्पृष्ट्वा 


स्फ्रित्वा 
सुप्त्वा 
हत्वा 
हसित्वा 
हित्वा 
त्वा 
हत्वा 


77 
अनृद्य 
प्रोष्य 
प्रवह्य 
निवेद 


 उपशय्य 
परिशील्य 


आश्रित्व 
आश्रुत्य 


निषद्य 


उपस्पृश्य 


आहूय 


78 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
षष्ठ : अध्याय 
विशेष्य-विशेषण भाव परिचय 


विरोषण को धारण करने वाला विशेष्य कहलाता है अथवा जिसके लिए एक या 
एकाधिक विशेषणो के द्वारा विशिष्टता प्रदर्शित की जाती है वह विशेष्य पद्‌ कहलाता 
है तथा जिन पदों के द्वारा विशेष्य पद की विशिष्टता बताई जाती है वह विशेष 
कहलाता है। 


संख्यावाचक शब्द भी विशेषण के रूप में प्रयुक्त होते हैं। यथा- 


मम गृहे एकः ग्रन्थ: अस्ति। मम गृहे एका पत्रिका अस्ति। 
मेरे घर में एक ग्रन्थ है। मेरे घर में एक पत्रिका है। 

मम गृहे एकं दूरदर्शनम्‌ अस्ति। एकः बालकः अस्ति। 

मेरे घर में एक दूरदर्शन है। एक बालक है। 

एका बालिका अस्ति। एकं गृहम्‌ अस्ति। 

एक लड़की दै। एक घर है। 

द्रौ बालकौ क्रीडतः। दवे बालिके क्रीडतः। दवे फले पततः। 

दो बालक खेलते है। दो बालिकायें खेलती है। दो फल गिरते हैं। 

त्रयः बालकाः गच्छन्ति। तिस्रः बालिकाः गच्छन्ति। त्रीणि फलानि पतन्ति। 
तीन बालक जाते हैं। तीन बालिकायें जाती हैं। तीन फल गिरते हैं। 


चत्वारः पुरुषाः पत्रं लिखन्ति। चतस्रः महिलाः गायन्ति। चत्वारि यानानि गच्छन्ति। 
चार पुरुष पत्र लिखते हैं। चार महिलायें गाती हैं। चार गाड़ियाँ जाती है। 
= पाँच संख्या से पुं, स्त्री. ओर नपुं तीनों में संख्यावाचक शब्द विशेषण के रूप 
में समान होते हैं। जैसे- 
षट्‌ वानराः कूर्दन्ते। षट्‌ नायिका: सन्ति। षट्‌ मन्दिराणि सन्ति। 
छह वानर कूदते हैं। छह नायिकायें हैं। छह मन्दिर हैं। 
विशेष्य और विशेषण पद समान विभक्ति, समान वचन और समान लिङ्ग में ही 
प्रयक्त होते हैं। अर्थात्‌ विशेष्य यदि प्रथमा विभक्ति एकवचन और पुल्लिङ्ग का है तो 
विशेषण भी प्रथमा विभक्ति एकवचन और पुल्लिड्ड में प्रयोग होता है। 
= सातों विभक्तियों मे विशेषण विशेष्य भाव का प्रयोग होता है। 
उत्तम: बालकः अस्ति। उत्तमं बालकं पश्यामि। 
उत्तम बालक है। उत्तम बालक को देखता हूँ। 





प्रथम भाग: 
उत्तमेन बालकेन सह गच्छामि। 
उत्तम बालक के साथ जाता हूँ। 
उत्तमात्‌ बालकात्‌ पुस्तकं स्वीकरोमि। 
उत्तम बालक से पुस्तक लेता हूँ। 
उत्तमे बालके गुणाः सन्ति। 
उत्तम बालक में अनेक गुण हैं। 
उत्तमाः बालकाः सन्ति 
उत्तम बालक हैं। 
उत्तमैः बालकैः सह गच्छामि। 
उत्तम बालकों के साथ जाता हूँ। 
उत्तमेभ्यः बालकेभ्यः पुस्तकः स्वीकरोमि। 
उत्तम बालकों से पुस्तक लेता हूँ। 
उत्तमेषु बालकेषु गुणा: सन्ति। 
उत्तम बालकों में गुण होते है। 
उत्तमा बालिका अस्ति। 
लड़की उत्तम है। 
उत्तमया बालिकया सह गच्छामि। 
उत्तम लड़की के साथ जाता हूँ। 
उत्तमायाः बालिकायाः धनं स्वीकरोमि। 
उत्तम लड़की से धन लेता हूँ। 


सम्भाषण 79 


उत्तमाय बालकाय मोदकं ददामि। 
उत्तम बालक को लडद्‌ देता हूँ। 


उत्तमस्य बालकस्य नाम राजीवः। 
उत्तम बालक का नाम राजीव हे। 


उत्तमान्‌ बालकान्‌ पश्यामि। 

उत्तम बालकों को देखता हूँ। 

उत्तमेभ्यः बालकेभ्यः मोदकं ददामि। 
उत्तम बालकों को लड्‌ देता हाँ। 
उत्तमानां बालकानां समूहः अत्र अस्ति। 
उत्तम बालकों को समृह यहाँ है। 


उत्तमां बालिकां पश्यामि। 
उत्तम लड़की को देखता हूँ। 
उत्तमायै बालिकायै पुरस्कारः दीयते। 
उत्तम लड़की को पुरस्कार मिलता है। 


उत्तमाया: बालिकाया: नाम राधा। 
उत्तम लड़की का नाम राधा हे। 


उत्तमायां बालिकायाम्‌ अनेकाः गुणाः सन्ति। 


उत्तम लड़की में अनेक गुण है। 


श्रेष्ठः श्रेष्ठा श्रेष्ठम्‌ 
सुन्द्रः सुन्दरी सुन्दरम्‌ 
चतुरः चतुरा चतुरम्‌ 


सीता श्रेष्ठा महिला अस्ति। 


ऊः गुणवाचक शब्द विशेषण के रूप ये; 
उत्तम: उत्तमा उत्तमम्‌ 

शोभनः शोभना शोभनम्‌ 

सरलः सरला सरलम्‌ 

रामः श्रेष्ठ: पुरुष: अस्ति। 

राम श्रेष्ठ पुरुष है। 


उर्मिला-उद्यानं श्रेष्ठम्‌ उद्यानम्‌ अस्ति। 
उर्मिला-उद्यान श्रेष्ठ उद्यान है। 


सीता श्रेष्ठ महिला है। 





80 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


हस्तः सुन्दरः अस्ति। 
हाथ सुन्दर है। 
मुखं सुन्दरम्‌ अस्ति। 
मुख सुन्दर है। 


नासिका सुन्दरी अस्ति। 
नाक सुन्दर है। 


छ अद्यतन. श्वस्तन. ह्यस्तन पूर्वतन्‌ इदानीन्तन ये सभी विशेषण के रूप में प्रयुक्त 


होते हे। 
अद्यतन समाचारः न ज्ञातः। 
आज का समाचार नहीं ज्ञात हुआ। 
अद्यतनं समाचारपत्रं सः पठति। 
आज का समाचार पत्र वह पठता हे। 
ह्यस्तन विषयः उत्तमः नासीत्‌। 
कल का विषय अच्छा नहीं था। 
ह्यस्तनं पुष्यं सुन्दरं न दृश्यते। 
कल का फूल अच्छा नहीं दिखता। 


उुवस्तनी पत्रिका पठनयोग्या भविष्यति। 


कल की पत्रिका पढ़ने योग्य होगी। 


अद्यतनी पत्रिका अत्र नास्ति। 
आज की पत्रिका यहाँ नहीं है। 


ह्यस्तनी वार्ता विस्मृतव्या । 
कल कौ वात भूल जानी चाहिए। 


श्वस्तनं दिनं रमणीयं भविष्यति। 
कल का दिन रमणीय होगा। 


गत - आगामि ये भी विशेषण के रूप में प्रयुक्त होते है। 


गतः मासः। 
गता रात्रिः। 
गतं वर्षम्‌। 


आगामि मासः। 
आगामिनी तिधिः। 


पुरातनम्‌ नूतनम्‌-ये दोनों शब्द भी विशेषण के रूप में प्रयुक्त होते हैं। 


पुरातनः पुरातनी पुरातनम्‌ 
पुरातनः वृक्षः अस्ति। 

पुराना वृक्ष है। 

पुरातनी वाटिका अस्ति। 
पुरानी वाटिका है। 

पुरातनं पुष्पम्‌ अस्ति। 

पुराना फूल हैं। 


नूतनः नूतना  नूतनम्‌ 


नूतन: ग्रन्थ: अस्ति। 
नया ग्रन्थ है। 

नूतना लेखनी अस्ति। 
नई लेखनी है। 

नूतनं गृहम्‌ अस्ति। 
नया घर है। 


यहाँ वृक्ष पुं है अतः उसका विशेषण पुरातनः भी पुं है तथा वाटिका स्त्री. है अतः 
उसका विशेष पुरातनी स्त्री. है ओर पुष्प नपुं है अतः उसका विशेषण पुरातन नपुं है। 
(पुरातन, नृतनं की जगह प्राचीनं, नवीनं का भी प्रयोग सम्भव है।) 


प्रथम भाग: 


सम्भाषण 8] 


> दीर्घः -हस्व:, स्थूलः, कृशः विशेषण के रूप में प्रयुक्त होते हैं। 


बाहः दीर्घः अस्ति। 
वाहे लम्बे है। 

स्थानं दीर्घम्‌ अस्ति। 
स्थान लम्बी है। 

हस्वी रेखा अस्ति। 
रेखा छोटी है। 

रामः स्थूलः अस्ति। 
राम मोटा है। 

मार्गः कृशः अस्ति। 
रास्ता संकरा है। 

द्वारं कृशम्‌ अस्ति। 
द्वार संकरा है। 
महिला कृशा अस्ति। 
महिला पतली है। 


पंक्ति: दीर्घा अस्ति। 
पंक्ति लम्बी है। 

हस्वः दण्डः अस्ति। 
डंडा छोटा है। 

व्यजनं हस्वम्‌ अस्ति। 
पंखा छोटा है। 

सीता स्थूला अस्ति। 
सीता मोटी है। 


सञ्चिका कुशा अस्ति। 
फाइल पतली है। 

मोहनः कृशः अस्ति। 
मोहन पतला है। 

शरीरं कृशम्‌ अस्ति। 
शरीर पतला है। 


निश्चयेन - वह तृतीयान्त शब्द है यह क्रिया विशेषण के रूप मे प्रयुक्त होता है। 
जहाँ निश्चय हे वह शगिश्चयेन" को प्रयोग तथा जहाँ थोड़ा भी सन्देह है वहाँ बहुः 
अथवा प्रायः इस अव्ययपद को प्रयोग होता है। 


अद्य निश्चयेन वृष्टिः भविष्यति। 
आज निश्चित ही वर्षा होगी। 


अद्य बहुशः वृष्टिः भविष्यति। 
आज प्रायः वृष्टि होगी। 


ॐ एतादश ताद व कीदुश इन दो का भी प्रयोग विशेषण के रूप में होता है। 


एतादृशः विद्यालयः अन्यत्र नास्ति। 
ऐसा विद्यालय अन्यत्र नहीं है। 
एतादृशं मन्दिरं प्रायः न दृश्यते। 
ऐसा मन्दिर प्रायः नहीं दिखता। 
तादृशी पत्रिका पूर्व न पठिता। 
वैसी पत्रिका पहले नहीं पढ़ी। 

सः कीदृश: बालकः अस्ति? 

वह कैसा लड़का है? 


एतादृशी वाटिका अन्या नास्ति। 
ऐसी वाटिका अन्य नहीं है। 

तादूशं ग्रन्थं कोऽपि न लिखति। 
वैसा ग्रन्थ कोई भी नहीं लिखता है। 
तादशं गृहं गमनयोग्यम्‌। 

वैसा घर जाने योग्य है। 

सा कीदृशी बालिका अस्ति? 
वह कैसी लड़की है? 


82 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
तत्‌ कीदृशम्‌ उद्यानम्‌ अस्ति? 

वह कैसा उद्यान है? 

८ रिक्‍तम्‌-पूर्णम-विशेषण के रूप में प्रयुक्त होते है। 


कोष: रिक्तः अस्ति। नदी रिक्ता अस्ति। 

जेब खाली दै। नदी खाली है। 

गृहं रिक्तम्‌ अस्ति। चषकः पूर्णः अस्ति। 

घर खाली है। ग्लास भरा है। 

द्रोणी पूर्णा अस्ति। उद्यानं पूर्णम्‌ अस्ति। 

वाल्टी भरी है। उद्यान भरा है। 

व य या, यं ये विशोषण के रूप में प्रयुक्त होते हैं। 

य: कार्य करोति सः कार्यकर्ता। यः गायति सः गायकः। 

जो कार्य करता है वह कार्यकर्ता जो गाता है बह गायक। 

यः पठति सः पाठकः। य: अध्यापयति सः अध्यापकः। 
जो पढ़ता है वह पाठक। जो पढ़ाता है वह अध्यापक। 

यः नृत्यति सः नर्तकः। या गायति सा गायिका। 

जो नाचता दै वह नर्तक। जो गाती है वह गायिका। 

या अभिनयं करोति सा अभिनेत्री। या नृत्यति सा नर्तकी। 

जो अभिनय करती है वह अभिनेत्री। जो नाचती है वह नर्तकी। 

ये तीर्थं गच्छन्ति ते तीर्थयात्रिण:। याः प्रशिक्षणं ददति ता: प्रशिक्षिका:। 
जो तीर्थ जाते हैं वे तीर्थयात्री। जो प्रशिक्षण देती हैं वे प्रशिक्षिकायें। 


ॐ~ 'क' शब्द विशेषण के रूप में कः, का तथा किम्‌ के रूप में क्रमशः तीनों लिंगों 
में प्रयुक्त होता है और इसके साथ चित्‌ और चन प्रत्यय अनिर्णीत अर्थ में प्रयुक्त 
होता है। दोनों ही प्रत्यय से बने शब्द समानार्थक होते हैं अत: कश्चित्‌ काचित्‌ 
तथा किञ्चित्‌ के सातो विभक्रितयों के तीनों वचनो के रूप विशेषण के रूप में 
प्रयुक्त होते है । उदाहरण- 


कश्चित्‌ बालकः पठति। कोचित बालकौ पठतः। 
कोई बालक पढ़ता है। कोई दो बालक पढ़ता है। 
केचित्‌ बालकाः पठन्ति। काचित्‌ बालिका धावति। 
कुछ बालक पढ़ते है। कोई बालिका दौड्ती है। 
केचित्‌ बालिके धावतः। कश्चित्‌ बालिकाः लिखन्ति 


कोई दो बालिका दौड़ती है। कुछ बालिकायें लिखती है। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 83 
किञ्चित्‌ यानं चलति। 
कोई गाड़ी चलती है। 


कानिचित्‌ यानानि चलन्ति। 
कुछ गाड़ियाँ चलती हैं। 


केचित्‌ याने चलतः। 
कोई दो गाड़ी चलती है। 


इसी प्रकार कश्चन, काचन तथा किञ्चन रूप भी चन प्रत्यय से क्रमश: तीनों 
लिद्ग में बनते हैं। 


ॐ विशेषण के रूप में पुल्लिग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग में आवश्यकः, 
आवश्यकी एवं आवश्यकं प्रयुक्त होते हैं सरलता हेतु लिंगानुसार सूची - 


आवश्यक: आवश्यकी आवश्यकम्‌ 
चाकलेहः शाटिका पुस्तकम्‌ 
अभ्यासः श्रद्धा ओषधम्‌ 
तालः छुरिका तलम्‌ 
दीपः पेटिका आरोग्यम्‌ 
हस्तः ` यवनिका कार्यम्‌ 
शिरः स्थालिका भावचित्रम्‌ 
कुष्माण्डः पुनः पूरणी ताडनम्‌ 
मार्ग: निद्रा मधुरम्‌ 
देवालय: शक्ति: कष्टम्‌ 
कटः इच्छा फेनकम्‌ 
दण्डः कुञ्चिका व्यजनम्‌ 
गुणः वंशी स्वेदकम्‌ 
आहारः विनोदकणिका रक्षणम्‌ 
कण्डोलः चेष्टा उरुकम्‌ 
चषकः पादरक्षा पुष्पम्‌ 
उत्साहः मरीचिका अन्नम्‌ 
ग्रन्थः द्विचक्रिका आच्छादकम्‌ 
कर्ण: शय्या युतकम्‌ 
गर्व उत्पीटिका फलम्‌ 
गुड: क्रीडा कडकणम्‌ 


84 
कालः 
विकासः 
पिञ्जः 
प्रोञ्छः 
स्यूतः 
समयः 
चमसः 
आनन्दः 
दर्पणः 
वृक्षः 
प्रकाश: 
कुड्मल: 
द्न्तः 
ललाट: 
अवकरः 


अवकाशः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
द्रोणी 
क्रान्तिः 
यानपेटिका 
लेखनी 
कपी 
अनुमतिः 
प्रवृत्ति: 
सहना 
शर्करा 
घटी 
आशा 
जिह्वा 
प्रेरणा 
सञ्चिका 
वृद्धि: 
चर्चा 


आनुकूल्यम्‌ 
क्वथितम्‌ 
भोजनम्‌ 
बीजम्‌ 
चक्रम्‌ 
मनोरंजनम्‌ 
पत्रम्‌ 
चित्रम्‌ 
भाषणम्‌ 
धनम्‌ 
नयनम्‌ 
समपत्रम्‌ 
द्वारम्‌ 
ज्ञानम्‌ 
स्थानम्‌ 
वाहनम्‌ 


प्रथम भाग : सम्भाषण 85 
सप्तम्‌ : अध्याय 
उपसर्गों का परिचय 


उपसर्ग एवं गतिसंज्ञक शब्द 

संस्कृत में उपसर्गों का बड़ा महत्व है। किसी धातु या शब्द के पहले उपसर्ग लगने 
से अर्थ बदलते हैं। उपसर्गों की संख्या 22 है। प्रहार में प्र संहार में सम्‌, विहार में वि, 
आहार में आ उपसर्ग है। उपसर्गों के लगाने से अर्थ में परिवर्तन आ जाता है। यथा- 


गच्छति = जाता है 


उपसर्ग 

आ + गच्छति = आगच्छति = आता है। 

अनु + गच्छति = अनुगच्छति = पीछे जाता है। 
प्रति + आगच्छति = प्रत्यागच्छति = लौट कर आता है। 
अव + गच्छति = अवगच्छति = समझता है। 

निः + गच्छति = निर्गच्छति = निकलता है। 
भवति = होता है। 

उपसर्ग 

प्र॒ + भवति = प्रभवति = कर सकता है। 
अनु + भवति = अनुभवति = अनुभव करता है। 
सम्‌ + भवति = सम्भवति = सम्भव है। 
करोति = करता है। 

उपसर्ग 

अनु + करोति = अनुकरोति = अनुकरण करता है। 
पुरः + करोति = पुरस्करोति = आगे करता है। अथवा सामने करता है। 
नमः + करोति = नमस्करोति = नमस्कार करता है। 


यहाँ पुरः ओर नमः गति शब्द कहलाते है । 
तिष्ठति = रुकता है अथवा ठहरता है। 


उपसर्ग 

उत्‌ + तिष्ठति = उत्तिष्ठति उठता है। 

अनु + तिष्ठति = अनुतिष्ठति पश्चात्‌ बैठता है। 
हरति = हरण करता है। 


86 


व्यावहारिक संस्कृत 


उपसर्ग 

प्र + हरति = प्रहरति 

वि + हरति = विहरति 
परि + हरति = परिहरति 


४; 


|] 


5 


6. 


प्रशिक्षक 


= प्रहार करता है। 
> विहार करता है। 
के परिहार या समाधान करता है। 


उपसर्गा की संख्या 22 है। ये हैं - प्र परा, अप, सम्‌, अनु, अव, निस्‌, दुस्‌, निर्‌, 
दुर्‌, वि, आड्‌, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्‌, अभि, प्रति, परि ओर उप। 


आ-आ + गम्‌ (आना) 

शीघ्रम्‌ आगच्छ, वयं गृहं गच्छामः। 
जल्दी आ, हम सब घर जाते हैं। 
प्रति-प्रति आ + गम्‌ (लौटना) 
दीपकः विद्यालयात्‌ गृह 
प्रत्यागच्छति। 

दीपक विद्यालय से घर लौटता है। 
प्रप्र + भू (सकना) 

अहम्‌ इदं कार्यं करतु प्रभवामि। 

मैं इस कार्य को कर सकता हूँ। 

प्र विश्‌ (प्रवेश करना) 

अध्यापकः कक्षं प्रविशति। 

अध्यापक कक्ष में प्रवेश करता है। 
वि-वि+ स्मृ (भूल जाना) 

मन्दबुद्धिः छात्रः पाठं विस्मरति। 
मन्दबुद्धि छात्र पाठ भूलता है। 

उत्‌-उत्‌ + स्था (उठना) 

उत्तिष्ठ; सूर्यः उदितः अस्ति। 

उटो, सूर्य निकल आया है। 

आ-आ + नी (लाना) 

रमेश: पितरम्‌ आनयति। 

रमेश पिताजी को लाता है। 

प्र-प्र + ह (प्रहार करना) 

दुष्टः सज्जने अपि प्रहरति। 

दुष्ट सज्जन पर भी प्रहार करता है। 
अनु-अनु + भू (अनुभव करना) 
सज्जनः परोपकाराय कष्टं न 
अनुभवति। 

सज्जन परोपकार के लिए कष्ट अनुभव 
नहीं करता। 


रः 


](). 


4. 


आ-आ + रुह (चढ़ना) 

वानरः वृक्षम्‌ आरोहति। 

वानर वृक्ष पर चढ़ता है। 

वि -वि + ह (विहार करना) 

वृद्धः उपवने प्रातः विहरति। 
वृद्ध॒ बगीचे में प्रातः विहार करता है। 


. उत्‌-उत्‌ + पत्‌ (उडना) 


खगाः आकाशे उत्पतन्ति 
पक्षी आकाश में उड़ते हैं। 


. अनु-अनु + गम्‌ (पीछे चलना) 


पुत्र: पितरम्‌ अनुगच्छति। 
पुत्र पिता के पीछे-पीछे जाता है। 


. अप-अप + आ + कृ (दूर करना) 


सत्संगतिः कुविचारानू अपाकरोति। 
सत्संगति बुरे विचारों को दूर करती है। 
निस्‌-निस्‌ + गम्‌ (निकलना) 

बालकः गृहात्‌ निर्गच्छति। 

बालक घर से निकलता है। 


. अनु-अनु + ज्ञा (अनुमति देना) 


माता पुत्र॑ पर्यटनाय अनुजानाति। 
माता पुत्र को पर्यटन की अनुमति देती है। 


. उप-उप + दिश्‌ (उपदेश देना) 


अध्यापकः छात्रं सदविचारान्‌ 
उपदिशति। 

अध्यापक छात्र को अच्छे विचारों का 
उपदेश देता है। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 87 


कुछ उपसर्गो के लगने से कुछ परस्मैपदी धातु आत्मेनपदी बन जाते है। यथा - 

जयति - विजयते, गच्छति - संगच्छते। 

इसी प्रकार उपसर्गो के लगने से कुछ आत्मनेपदी धातु परस्मैपदी भी बन जाते है, 
यथा- रमते - विरमति, तिष्ठति - प्रतिष्ठते, उपतिष्ठते इत्यादि। 

कुछ शब्द गति कहलाते हे। उनके भी लगने से धातुओं के अर्थ में परिवर्तन होता 
हैं गति ये हैं सत्‌ नमः, साक्षात्‌ अन्त अस्तम्‌ अपि प्रादु; परः इत्यादि। 

आलोक-कतिपय क्त्वार्थक प्रत्यय सोपसर्गं होते है। प्रायः ल्यप्‌ (य) प्रत्यय 
उपसर्ग के साथ प्रयुक्त होते हैं। 

।. द्वितीया विभवित के साथ-उद्दिश्य (लक्ष्य में रखकर, ओर, बारे में, वास्त पर), 
आदाय (लाकर), गृहीत्वा (लेकर), नीत्वा (लेकर, से), अधिष्ठाय, अवलम्ब्य, 
आश्रित्य, आस्थाय (ग्रहणकर, लेकर, द्वारा), मुक्त्वा, परित्यज्य, वर्जयित्वा (छोड़कर, 
सिवाय), अधिकृत्य (मुख्य स्थान पर रखकर अर्थात्‌ विषय में, बारे में)। 

2. पंचमी विभवितत के साथ-आरभ्य (आरम्भ करके, तब से लेकर)। 

भूतकाल में उपसर्ग का प्रयोग करते समय विशेष ध्यान रखना चाहिये। 

अहरत्‌ - प्र + अहरत्‌ = प्राहरत। (सही) 

अहरत्‌ - अप्रहरत्‌। (सही नहीं है।) 


9 7। 


88 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अष्टम : अध्याय 
वाच्य ज्ञान 


वाच्य-वाच्य तीन प्रकार के होते है - 
।. कर्तृवाच्य, 2. कर्मवाच्य, 3. भाववाच्य 


. कर्तृवाच्य-कर्तृ वाच्य में कर्ता क्रिया का सम्बन्ध होता है कर्म क्रिया का नहीं। 
इस वाच्य में कर्तृपद प्रथमा विभक्ति में तथा कर्मपद द्वितीया विभक्ति में होते है। 
क्रियापद कर्तापद का अनुसरण करता है। अर्थात्‌ कर्तृपद जिस लिङ्ग और वचन 
में होता है क्रिया पद भी उसी लिङ्ग और वचन में होगा। 
यथा - रामः पाठं पठति। 
इस उदाहरण में राम कर्ता है। अत: वह कर्तृपद्‌ हुआ। 'पाठम्‌' यह कर्म होने के 

कारण कर्म पद हुआ। "पठति! क्रिया पद है। बालकाः पाठं पठन्ति। बालक पाठ 

पढ़ते है। वहुवचन कर्तृपद प्रयोग होने पर वहुवचन क्रिया का प्रयोग होता है। 


सकर्मक धातुओं से कर्मवाच्य में धातु के आगे यक्‌ (य) प्रत्यय होता है, ओर सदा 
आत्मनेपद का प्रयोग होता है। रूप मन्‌ धातु के समान (मन्यते) चलते हैं। कर्मवाच्य में 
कर्ता में तृतीया, कर्म में प्रथमा तथा क्रिया कर्मानुसार होती है। 


2. कर्मवाच्य - कर्मवाच्य में कर्ता को क्रिया से सम्बन्ध न होकर "कर्म क्रिया 
सम्बन्ध' होता है। इस वाच्य में कर्तृपद तृतीया विभक्ति में तथा कर्मपद प्रथमा 
विभक्ति में होता है। क्रिया पद के अन्त में "यते इस प्रकार का शब्द प्रायशः 
उच्चरित होता है। यथा -कर्मवाच्य में सकर्मक धातु का प्रयोग होता है और सदा 
आत्मनेपदी का प्रयोग होता है। 


वर्तमान काल 

कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य- 

रामः पाठं पठति। रामेण पाठः पठचते। 

राम पाठ पढ़ता है। राम के द्वारा पाठ पढ़ा जाता है। 
बालकाः पाठं पठन्ति। बालकैः पाठः पठचते। 


बालक पाठ पढ़ते है। बालकों के द्वारा पाठ पढ़ा जाता है। 





प्रथम भाग 
कर्मवाच्य- 
बालकैः पाठाः पठचन्ते। 
बालकों के द्वारा पाठ पढ़े जाते हैं। 
मया कार्य क्रियते। 
मेरे द्वारा कार्य किया जाता है। 


अस्माभिः फलं खाद्यते। 
हम लोगों द्वारा फल खाया जाता है। 


तेन विद्यालयः गम्यते। 
उसके द्वारा विद्यालय जाया जाता है। 


तैः चलचित्रं दृश्यते। 
उनके द्वारा चलचित्र देखा जाता है । 


तया वाटिका गम्यते। 
उसके द्वारा वाटिका जाया जाता है। 


ताभिः पुस्तकं पठचते। 
उनके द्वारा पुस्तक पढ़ी जाती हैं। 


केन दुग्धं पीयते? 

किसके द्वारा दूध पीया जाता है? 
कैः रसगोलकम्‌ आस्वाद्यते? 
किनके द्वारा रसगुल्ला का स्वाद्‌ 
लिया जाता है ? 


कया पत्रं लिख्यते? 
किसके द्वारा पत्र लिखा जाता है? 


त्वया ग्रन्थ: पठ्यते। 
तुम्हारे द्वारा ग्रन्थ पढ़ा जाता है। 


युष्माभिः गृहं गम्यते। 
तुम लोगों द्वारा घर जाया जाता है। 


: सम्भाषण 89 


मया कार्याणि क्रियन्ते। 
मेरे द्वारा कार्य किये जते है। 


अस्माभिः फलानि खाद्यन्ते। 
हम लोगों द्वारा फल खाये जाते है। 


तेन विद्यालयाः गम्यन्ते। 
उसके द्वारा विद्यालय जाये जते है। 


तैः चलचित्राणि दृश्यन्ते। 
उनके द्वारा चलचित्र देखे जाते है। 


तया वाटिका गम्यन्ते। 
उसके द्वारा वाटिका जायी जाती है। 


ताभिः पुस्तकानि पठ्यन्ते। 
उनके द्वारा पुस्तके पढ़ी जाती हैं। 


केः मिष्टान्नानि खाद्यन्ते। 
किनके द्वारा मिठाईयाँ खाये जते है। 
कैः रसगोलकानि आस्वद्यन्ते। 
किनके द्वारा रसगुल्ले का स्वाद्‌ 
लिये जाते है। 

कया पत्राणि लिख्यन्ते? 

किसके द्वारा पत्र लिखे जाते हैं? 


त्वया ग्रन्थाः पठचन्ते। 
तुम्हारे द्वारा ग्रन्थों को पढ़ा जाता है। 


युष्माभिः गृहाणि गम्यन्ते। 
तुम लोगों द्वारा घरों को जाया जाता है। 


90 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


भूतकाल 
सिंहेन अगर्जयत। 
सिंह के द्वारा गर्जा गया। 


सेवकेन अरक्ष्यत। 

सेवक के द्वारा रक्षा की गयी। 
ताभिः तक्रम्‌ अपीयत। 

उन (स्त्रियों) के द्वारा मट्ठा पिया गया। 


रसिकेन पुष्पम्‌ अजिप्रत। 


रसिक के द्वारा फूल सुँघा गया। 
अनेन वस्त्राणि अक्षाल्यन्त। अस्माभिः देवः अध्यायत। 
इसके द्वारा वस्त्र धोये गये। हम लोगों के द्वारा देवता का ध्यान 


किया गया। 


प्रेरणार्थक वाक्य 
रामेण भाष्यताम्‌। 
राम के द्वारा बोला जाय। 


भवत्या कष्टं सह्यताम्‌। 
आपके (स्त्री) द्वारा कष्ट सहा जाय। 


छात्रैः उत्तराणि लिख्यन्ताम्‌। 
छात्रों के द्वारा उत्तर लिखे जाएँ। 


युष्माभिः दानं दीयताम्‌। 
तुम सबके द्वारा दान दिया जाय। 


सर्वेः वृक्षाः न तक्ष्यन्ताम्‌। 
सभी के द्वारा वृक्ष न काटे जाएँ। 


गुरुभि: प्रश्ना: पृच्छयन्ताम्‌। 
गुरुओं के द्वारा प्रश्न पूछे जाएँ। 

इन उदाहरणों में कर्म प्रथमा विभक्ति में तथा कर्ता तृतीया विभवति में प्रयुक्त है। 
3. भाववाच्य-अकर्मक धातुओं से भाववाच्य में 'यक' प्रत्यय होता है तथा 


कर्मवाच्य के समान ही आत्मनेपद का प्रयोग होता है, परन्तु भाववाच्य में केवल 
प्रथमपुरुष के एकवचन का ही प्रयोग होता है। प्रेरणार्थक क्रियायें सकर्मक होती 


है अतः उनके भाववाच्य रूप नहीं होते है। यथा - 


मया शय्यते। अस्माभिः शय्यते। 

मेरे द्वारा सोया जाता है। हमारे द्वारा सोया जाता है। 
तेन जागथ्यते। तैः जागर्य्यते। 

उसके द्वारा जागा जाता है। उनके द्वारा जागा जाता है। 
तया जीव्यते। ताभिः जीव्यते। 

उसके द्वारा जीया जाता है। उनके द्वारा जीया जाता है। 
बालकेन क्रीड्यते। बालके: क्रीड्यते। 


बालक के द्वारा खेला जाता है। 


बालकों के द्वारा खेला जाता है। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 9] 
इन उदाहरणों में भाव के कर्ता कौ तृतीया विभक्ति है। 
नीचे लिखे नियमों के आधार पर कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य के अन्तर को समझें:- 
उदाहरण- ।रामः `पाठं *पठति। 
कर्ता - प्रथमा विभक्ति 


|. 

2. क्र्म - द्वितीया विभक्ति 

3. क्रिया - कर्ता के अनुसार (पुरुष ओर वचन) 

ॐ यदि कर्म बदलता है तो क्रिया नहीं बदलती। 

प जव कर्ता बदलता है तभी क्रिया भी बदलती है। 
उदाहरण- 'रामेण “पाठ: पठ्यते। 

. कर्ता - तृतीया विभक्ति 

2. कर्म - प्रथमा विभक्ति 

3. क्रिया - कर्म के अनुसार 

छ यदि कर्ता बदलता है तो क्रिया नहीं बदलती। 

छः जिस वचन में कर्म रहता है उसी वचन में क्रिया होती है। 

बालक: गच्छति। बालकेन गम्यते। 

बालक जाता है। बालक के द्वारा जाया जाता है। 


जनकः जलं पिबति। 
पिता जल पीते हैं। 


राधा काव्यं लिखति। 
राधा काव्य लिखती है। 


धावकः क्षेत्रे धावति। 
धावक मैदान में दौड़ता है। 


अहं कार्यालयं गच्छामि। 
मैं कार्यालय जाता हूँ। 

वयं कार्य कुर्म:। 

हम सब कार्य करते है। 
भवान्‌ कि पठति? 

आप क्‍या पढ़ते हैं? 


जनकेन जलं पीयते। 
पिता के द्वारा जल पीया जाता है। 


राधया काव्यं लिख्यते। 
राधा के द्वारा काव्य लिखा जाता है। 


धावकेन क्षत्रे धाव्यते। 
धावक के द्वारा मैदान में दौड़ा जाता है। 


मया कार्यालयः गम्यते। 
मेरे द्वारा कार्यालय जाया जाता है। 


अस्माभिः कार्य क्रियते। 
हम सबो के द्वारा कार्य किया जाता है। 


भवता किं पठ्यते? 
आपके द्वारा क्या पढ़ा जाता है? 


92 

त्वं कि नयसि? 

तू क्‍या लाते हो? 

शिष्य: प्रश्नान्‌ पृच्छति। 
शिष्य प्रश्नों को पूछता है। 
शिष्याः प्रश्नं पृच्छन्ति। 
शिष्य प्रश्न पूछते हैं। 


ध्यातव्य 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


त्वया कि नीयते? 
तेरे द्वारा क्या ले जाया जाता है? 


शिष्येण प्रश्नाः पृच्छयन्ते। 
शिष्य के द्वारा प्रश्नों को पूछा जाता है । 


शिष्यैः प्रश्न: पृच्छयते। 
शिष्यों के द्वारा प्रश्न पूछे जाते हैं। 


कर्मवाच्य में मध्यमपुरुष ओर उत्तमपुरुष का प्रयोग बहुत कम होता है क्योंकि 
मध्यमपुरुष (युष्मद्‌ त्वम्‌, युवाम्‌ यृयम्‌) ओर उत्तमपुरुष (अस्मद्‌ - अहम्‌, आवाम्‌, वयम्‌) 
के कर्ता का बोध प्रथमपुरुष की क्रिया से ही होता है। जब गम्यते कहा जाता है तो 
इसका प्रयोग तीनों पुरुषों में समान रहता है जैसे- तेन गम्यते, त्वया गम्यते, मया गम्यते। 


सामान्यतः यः और ते जुड़कर किसी भी क्रिया को कर्मवाच्य की क्रिया बना देते 
हैं। जैसे- लिखति - लिख्यते। गायति - गीयते। जानाति - ज्ञायते। श्रुणोति - श्रूयते 


इत्यादि। 





प्रथम भाग : सम्भाषण 93 


नवम : अध्याय 
लिङ्क ज्ञान 


लिङ्ग की दृष्टि से संस्कृत के शब्द तीन प्रकार के होते है पुल्लिड्रा शब्द, 
स्त्रीलिङ्ग शब्द और नपुंसकलिंग शब्द। अन्तिम वर्ण की दृष्टि से संस्कृत के शब्दों के 
दो भेद हैं - 
॥. स्वरान्त शब्द - वे शब्द जिन के अन्त में स्वर हो। यथा-देव, फल लता, मुनि, 
मति, वारि। ऐसे शब्द को अजन्त शब्द भी कहते हें। 
2. व्यञ्जनान्त शब्द-वे शब्द जिनके अन्त में व्यंजन हो। जैसे -राजन, शशिन्‌, 
बुद्धिमत्‌, बलवत्‌ इत्यादि। इस विभाजन को निम्न प्रकार से समझा जा सकता है- 


ॐ स्वरान्त शब्द - पुल्लिङ्ग - देव, मुनि, साधु 
~ स्त्रीलिङ्ग ~ लता, मुनि, धेनु 
~ नपुंसकलिड्ड - फल, वारि, मधु 
ऊ व्यञ्जनान्तशब्द- पुल्लिड्र - मरुत्‌, चन्द्रमस्‌, राजन्‌ 
- स्त्रीलिद्ध - सरित्‌, दिक्‌, वाच्‌ 
~ नपुंसकलिङ्ग - जगत्‌, मनस्‌, नामन्‌ 


संस्कृत में लिङ्ग की दृष्टि से शब्दों को पहचान पाना सरल नहीं है। इसके लिए 
निरन्तर अभ्यास कौ आवश्यकता है। जैसे मित्र शब्द पुरूष जाति का बोध कराता है पर 
इसे पुल्लिङ्ग न मानकर नुपंसकलिंग में ही मित्रम्‌-दोस्त शब्द का प्रयोग होता है। 
पुल्लिङ्ग में मित्रः प्रयोग करने पर सूर्य के अर्थ को देता है। विद्यालय निर्जीव होने पर 
भी उसे संस्कृत में पुल्लिङ्ग माना जाता विद्यालयः। कारण यह है कि संस्कृत में सजीव 
ओर निर्जवि पुल्लिङ्ग ओर नपुंसकलिङ्ग का आधार नहीं होता अपितु शब्दों के लिंग 
निर्धारित है उन्हीं के अनुरूप प्रयोग करना शुद्ध प्रयोग है। किस शब्द का क्या लिङ्ग 
है इसका परिज्ञान व्याकरण, कोश तथा व्यवहार से करना चाहिए। 
पुल्लिङ्ग शब्द 

राम, कृष्ण, छात्र, अध्यापक, पण्डित, शिक्षक, ईश्वर, संसार, विचार, मुनि, ऋषि 
हरि, कवि, अग्नि, अतिथि, अंजलि, सारथि, कपि, सुधी, शुद्धघी, मृढधी, गुरू, वायु, पशु, 
दयालु शत्रु, भानु. दातृ (देनेवाला), वक्तृ (बोलने वाला), श्रोतृ (सुने वाला), कर्तृ (जानने 
वाला), द्रष्ट (देखने वाला), ज्ञात (जानने वाला), पितृ, भ्रातु, वणिज्‌ (बनिया), भिषज्‌ 
(वैद्य), मस्त भूभृत्‌ (राजा, पर्वत), विपश्चित्‌ (विद्वान्‌), मार्ग, श्रीमत्‌, बुद्धिमत्‌, भगवत्‌, 
बलवत्‌ भाग्यवत्‌, महत्‌, पठत्‌ लिखत्‌, ददत्‌, जाग्रतु. सुहृद, सभासद्‌, कलाविद्‌, मर्मविद्‌, 


94 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


गुणिन्‌, विद्यार्थिनू, मन्त्रिन्‌, स्वामिन्‌, धनिन्‌, तपस्विन्‌, सदाचारिन, महिमन्‌, आत्मन्‌, ब्रह्मनू, 
यज्वन्‌, पथिन्‌. राजन्‌. भवत्‌, वेधस (ब्रह्मा), चन्द्रमस्‌. महायशस्‌ (बड़ा यशस्वी), विद्वस्‌, 
(विद्वान) गरीयस्‌ (अधिक बड़ा), लघीयस्‌ (अधिक छोटा), वृक्ष इत्यादि। 
स्त्रीलिंग 

संस्कृत में स्त्रीलिङ्ग शब्द दो प्रकार के होते हैं- 

प्रथम प्रकार के- वे शब्द जो मूल रूप में स्त्रीलिङ्ग में प्रयोग में लाये जाते हैं। 
जैसे - लता, रमा, नदी, वधू इत्यादि। दूसरे प्रकार के-वे हैं जो पुल्लिङ्ग शब्दों से बना 
लिये जाते हैं। पुल्लिग शब्दों से स्त्रीलिंग बनाने के लिए जिन प्रत्ययों का प्रयोग किया 
जाता हैं, उन्हें स्त्रीप्रत्यय कहते हैं। 

व्याकरण में इस प्रकार के चार प्रत्यय है-आ, ई, ऊ तथा ति। इन चारों में आ तथा 
ई का प्रयोग अधिक होता है। 


आ प्रत्यय 

= ।. पुल्लिङ्ग से स्त्रीलिङ्ग बनाने के लिए 

अश्वः अश्वा अजः अजा 

निपुणः निपुणा बाल: बाला 

अचल: अचला कोकिलः कोकिला 
चटकः चरका 

छः 2. यदि पुल्लिङ्ग शब्द में अकः हो तो इसे इका में बदल दिया जाता है। 
गायकः गायिका पाठकः पाठिका 
बालक: बालिका चालक: चालिका 
बीयक: नायिका पाचक: पाचिका 
कारक: कारिका साधकः साधिका 

ई प्रत्यय 

टः |. पत्नीवाचक तथा जातिवाचक शब्दों के बाद ई प्रत्यय जोड़ा जाता है। 
ब्राह्मण: ब्राह्मणी हंसः हंसी 

काकः काकी गोपः गोपी 

सिंह: सिंही वायसः वायसौ 

हरिणः हरिणी माजर माजरी 

नरः नारी 

८-2, जिन शब्दों के अन्त में वत्‌ मत्‌, इन्‌ हो, उनके वाद भी इ प्रत्यय जोड़ा जाता है। 
गतवत्‌ गतवती धनवत्‌ धनवती 

हसितवत्‌ हसितवती वृद्धिमत्‌ वृद्धिमती 


बलवत्‌ बलवती आयुष्मत्‌ आयुष्मती 





प्रथम भाग : सम्भाषण 95 


मतिमत्‌ मतिमती धनिन्‌ धनिनी 

श्रीमत्‌ श्रीमती परोपकारिन्‌ परोपकारिणी 

गुणिन्‌ गुणिनी मन्तिन्‌ मन्त्रिणी 

छ 3. जिस शब्द के अन्त में ऋ हो, उनके बाद भी ई प्रत्यय. जोड़ा जाता है। 
कर्तृ-कर्त्री दातृ-दात्री धातृ-धात्री हन्तृ-हन्त्री 

छः 4. जिन गुणवाचक शब्दों के अन्त में उ होता है, उनके बाद भी ई प्रत्यय जोड़ा 
जाता है। 


लघु-लघ्वी, पटुः -पट्वी, साधुः-साध्वी, गुरु:-गुर्बी 

७ 5. कुछ- शब्दों के अन्त में अ होता है उनके बाद भी ई प्रत्यय जोड़ा जाता है - 
इन्दरः-इनद्राणी, हिमः-हिमानी, मातुलः- मातुलानी, कल्याणः-कल्याणी 

डः 6. संख्यावाचक शब्द 


पुल्लिङ्ग स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्ग 
एकः एका एकम्‌ 

द्र द द 

त्रयः तिस्रः त्रीणि 

चत्वारः चतसः चत्वारि 


पाँच संख्या से आगे तीनों लिङ्खों में समान ही प्रयोग होता है। 
पञ्च बालकाः सन्ति। पञ्च बालिकाः सन्ति। पञ्च फलानि सन्ति। 
पाँच बालक है। - पाँच बालिकायें हैं। पाँच फल है। 


स्त्रीलिड्र शब्द 

विद्या, पाठशाला, शोभा, लता, शिखा, माला, प्रजा, सम्पत्ति, विपत्ति, बुद्धि, शान्ति, 
नीति, जाति, उन्नति, मति, नदी, लेखनी, मसी, नारी, जननी, मार्जनी, बुद्धिमती, श्रीमती, 
विदुषी, गच्छन्ती, कुर्वती, लक्ष्मी, स्त्री, ही (लज्जा), भी (डर), धेनु, चञ्चु, रज्जु (रस्सी) 
तनु (शरीर), श्वश्रू (सास), पुत्रवधू, कण्ड्‌ (खुजली) मातृ, स्वसु (वहेन), दुहितु (लड़की), 
गो, वाच्‌ (वाणी) त्वच्‌ (चमड़ा, छाल), रूज्‌ (रोग), सरित्‌. विद्युत्‌ तडित्‌. योषित्‌ 
(स्त्री) आपद्‌, सम्पद्‌, शरद्‌ संसद्‌ सीमन्‌, शाखा इत्यादि। 
नपुंसकलिङ्‌ 

पत्र, अन. जल, वस्त्र, फल, मृल, शास्त्र, मित्र, वारि (पानी), दधि, अस्थि, अक्षि, 
मधु, जानु (घुटना), तालु. दारु (लकड़ी), जगत्‌, कर्मन्‌, नामन्‌ (नाम) धामन्‌ (घर) व्योमन्‌ 
(आकाश), मनस्‌, पयस्‌ (दुध), वयस्‌ (उम्र), शिरस्‌ (शिर) इत्यादि। 


96 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
दशम : अध्याय 
सम्भाषण के सरल तकनीक 


संस्कृत सम्भाषण हेतु जहाँ एक ओर व्याकरण अध्ययन की आवश्यकता है वहीं 
निरन्तर अभ्यास भी परमावश्यक है। इसके बावजूद कुछ ऐसी तकनीक है जिनके जानने 
से संस्कृत सम्भाषण करना सरल हो जाता है। वे तकनीक हैं- 
= युष्मद्‌ के स्थान पर भवत्‌ (सर्वनाम) शब्द का प्रयोग-युष्मद्‌ मध्यम 
पुरुष का शब्द हैं इस शब्द का प्रयोग तुम अर्थ में होता हैं जो कि पुल्लिड्र 
स्त्रीलिङ्ग में समान होता है। संस्कृत-सम्भाषण में प्रवाह हेतु पुंल्लिड्र में भवत्‌ 
तथा स्त्रीलिङ्ग मे भवती का प्रयोग किया जाता है। संस्कृत साहित्य में भी 
अधिकाधिक इन्हीं सर्वनाम का प्रयोग किया गया है। विशेष बात यह है कि इन 
सर्वनामों के साथ प्रथम पुरुष क्रिया का प्रयोग किया जाता है न कि मध्यम पुरुष 
क्रिया का जबकि ये मध्यम पुरुष युष्मद्‌ के अर्थ में प्रयुक्त होते हैं। यथा- 
त्वं गच्छसि। युवां गच्छथः। यूयं गच्छथ । 
तुम जते हो। तुम दोनों जते हो। तुम सब जाते हो। 
इनके स्थान पर भवत्‌,भवती. शब्द का प्रयोग देखे जहाँ प्रथम पुरुष के क्रिया का 
प्रयोग होगा - 


भवान्‌ गच्छति। भवती गच्छति। 
आप जाते है। आप जाती है। 
भवन्तो गच्छतः। भवत्यौ गच्छतः। 
आप दोनों जाते हैं। आप दोनों जाती हैं। 
भवन्तः गच्छन्ति। भवत्यः गच्छन्ति। 
आप सव जते है। आप सव जाती हैं। 


सामान्य जीवन में भी 'तुम' के स्थान पर “आप' शब्द उचित प्रतीत होता है। अतः 
भवत्‌/भवती शब्द के प्रयोग से भाषा में सरलता के साथ शिष्टता भी आती है। 


त्वं पठ। युवां पठताम्‌। 
तुम पढ़ो। तुम दोनों पढ़ो। 
भवान्‌/भवती पठतु। भवन्तः^भवत्यः पठन्तु। 
आप पढ़ो। आप सब पढ़ें। 


त्वं कार्य करिष्यसि। युवां कार्य करिष्यथः। यूयं कार्य करिष्यथ। 
तुम काम करोगें। तुम दोनों काम करोगे। तुम सब काम करोगें। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 97 


इनके स्थान पर - 

भवान्‌ कार्य करिष्यति। भवन्तौ कार्य करिष्यत:। भवन्तः कार्य करिष्यन्ति। 
आप काम करेंगे। आपदोनों काम करेंगे। आपसब काम करेंगे। 
भवती कार्य करिष्यति। भवत्यो कार्य करिष्यतः। भवत्यः कार्य करिष्यन्ति 
आप काम करेगी। आपदोनों काम करेगी। आपसब काम करेगी। 


= अव्यय पद प्रयोग द्वारा-सम्भाषण में अव्यय पदों के प्रयोग से भी सहजता व 
सरलता आती है। यथा - 
अहं कुशली अस्मि। इसके स्थान पर- अहं सम्यक्‌ अस्मि। 


मैं ठीक हूँ। मैं ठीक हूँ। 

बालक: कुशली अस्ति। बालकः सम्यक्‌ अस्ति। 
बालक ठीक है। बालक ठीक है। 

इसी प्रकार 

बालिका कुशलिनी अस्ति। बालिका सम्यक्‌ अस्ति। 
वालिका ठीक है। बालिका ठीक है। 

यानं शोभनम्‌ अस्ति। यानं सम्यक्‌ अस्ति। 

गाड़ी ठीक है। गाड़ी ठीक है। 

बालकाः कुशलिनः सन्ति। बालकाः सम्यक्‌ सन्ति। 
लड़के ठीक है। लड़के ठीक है। 

बालिका: कुशलिन्य: सन्ति। बालिका: सम्यक्‌ सन्ति। 
लड़कियाँ ठीक हैं। लड़कियाँ ठीक है। 

यानानि शोभनानि सन्ति। यानानि सम्यक्‌ सन्ति। 
गाड़ियाँ ठीक है। गाड़ियाँ ठीक है। 


उपर्युक्त उदाहरणों में 'सम्यक्‌' अव्यय पद पर ध्यान दीजिये। इसके स्वरूप में कोई 
परिवर्तन नहीं होता चाहे इसका प्रयोग पुल्लिङ्ग में हो या स्त्रीलिङ्ग में या नपुंसकलिङ्ग 
में तथा चाहे एकवचन, द्विवचन व बहुवचन में हों। 

ॐ तसिल्‌ प्रत्यय के प्रयोग द्वारा-पञ्चमी विभक्ति के अर्थ में इस प्रत्यय का 
प्रयोग किया जाता है। इस प्रत्यय का "तः शब्द मात्र शेष रहता है। इस प्रत्यय 
का प्रयोग मूल प्रातिपदिक शब्द के साथ जोड़कर किया जाना चाहिये। यथा - 

पंचमी विभक्ति तसिल्‌ प्रत्यय 

सः बालकात्‌ पुस्तकं स्वीकरोति। सः बालकतः पुस्तकं स्वीकरोति। 

वह बालक से पुस्तक लेता है। वह बालक से पुस्तक लेता है। 


98 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अहं विद्यालयात्‌ आगच्छामि। अहं विद्यालयतः आगच्छामि। 
मैं विद्यालय से आता हूँ। मैं विद्यालय से आता हूँ। 

आवां विद्यालयात्‌ आगच्छामि। आवां विद्यालयतः आगच्छावः। 
हम दोनों विद्यालय से आते हैं। हम दोनों विद्यालय से आते हैं। 
वयं विद्यालयात्‌ आगच्छाम:। वयं विद्यालयतः आगच्छामः। 
हम सव विद्यालय से आते हैं। हम सव विद्यालय से आते हैं। 
बालकः गृहात्‌ उद्यानं गच्छति। बालकः गृहतः उद्यानं गच्छति। 
लड़के घर से उद्यान जाते है। लड़के घर से उद्यान जाते है। 


इस प्रत्यय का प्रयोग स्त्रीलिङ्ग में महत्वपूर्ण हो जाता है क्योंकि वहाँ पञ्चमी तथा 
षष्टी विभक्तिं समान होती है इस प्रत्यय के प्रयोग से पञ्चमी का स्पष्ट बोध हो जाता 
है। यथा - 


सः बालिकायाः पुस्तकं स्वीकरोति। सः बालिकातः पुस्तकं स्वीकरोति । 


वह लड़की से पुस्तक लेता है। वह लड़की से पुस्तक लेता है। 
सः नद्याः जलम्‌ आनयति। सः नदीतः जलम्‌ आनयति। 
वह नदी से जल लाता है। वह नदी से जल लाता है। 


ऊपर के इन उदाहरणं में मूल विभक्ति शब्दों यथा बालिकायाःनद्याः रूप पञ्चमी 
तथा षष्ठी में समान होता हैं। वह लड़की की पुस्तक लेता है। अथवा लड़की से पुस्तक 
लेता है स्पष्ट नहीं होता इसी प्रकार नदी का जल लाता है अथवा नदी से जल लाता 
है यह भी अस्पष्ट है इसीलिए तसिल्‌ प्रत्यय का प्रयोग उपयुक्त है इससे अपादान का 
ज्ञान होता है। 
= चतुर्थी विभक्ति के लिए कृते का प्रयोग-यदि हम पष्ठ विभक्ति के आगे 
"कृते! शब्द का प्रयोग करें तो इसका अर्थ चतुर्थी विभक्ति में होता है। "कृते' एक 


अव्यय पद है। यथा - 
भक्तः गणेशाय मोदकं ददाति। भक्तः गणेशस्य कृते मोदकं ददाति। 
भक्त गणेश को लडद्‌ देता है। भक्त गणेश के लिए लड्‌डू देता है। 
माता पुत्राय दुग्धं ददाति। माता पुत्रस्य कृते दुग्धं ददाति। 
माता पुत्र के लिए दृध देती है। माता पुत्र के लिए दूध देती है। 
सः तस्मे धनं ददाति। सः तस्य कृते धनं ददाति। 


वह उसके लिए धन देता है। वह उसके लिए धन देता है। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 99 


शिक्षिका रमायै पुस्तकं ददाति। शिक्षिका रमायाः कृते पुस्तकं ददाति। 
शिक्षिका रमा के लिए पुस्तक देती है। शिक्षका रमा के लिए पुस्तक देती है। 


माता तस्यै वस्त्रं ददाति। माता तस्याः कृते वस्त्रं ददाति। 
माँ उसके लिए कपड़े देती है। माँ उसके लिए कपड़े देती है। 

पिता पुत्रै शाटिकां ददाति। पिता पुत्र्याः कृते शाटिकां ददाति। 
पिता पुत्री को साड़ी देता है। पिता पुत्री के लिए साड़ी देता है। 


= सङ्खया का सरल प्रयोग-संस्कृत में प्रारम्भिक एक से चार सह्या तक लिङ्ग 
भेद पाया जाता है तदनन्तर कोई भेद नही होता। यथा- 


बालक: गच्छति। बालिका गच्छति। यान॑ गच्छति। 

लड़का जाता है। लड़की जाती है। गाड़ी जाती है। 

द्वौ बालकौ गच्छत:। द्वे बालिके गच्छतः। द्वे याने गच्छतः। 

दो लड़के जाते हैं। दो लड़कियाँ जाती हैं। दो गाड़ियाँ जाती हैं। 

त्रयः बालकाः गच्छन्ति। तिस्रः बालिका: गच्छन्ति। त्रीणि यानानि गच्छन्ति। 
तीन लड़के जाते हैं। तीन लड़कियाँ जाती हैं। तीन गाड़ियाँ जाती हैं। 
चत्वारः बालकाः गच्छन्ति। चतस्रः बालिका: गच्छन्ति। चत्वारि यानानि गच्छन्ति। 
चार लड़के जाते है। चार लड़कियाँ जाती हैं। चार गाड़ियाँ जाती हैं। 


इन वाक्यो में सङ्कयाओं का लिङ्गभेद स्पष्ट है। सम्भाषण के प्राथामिक स्तर पर 
इस तरह के वाक्यों को बोलने में कठिनाई होती है। अतः यदि इसको सरल रूप में 
व्यवहार करें तो सम्भाषण में इस कठिनाई से छुटकारा पाया जा सकता है। सद्या पाँच 
से कोई लिङ्गभेद नहीं होता। यथा - 


बालक: गच्छति। बालिका गच्छति। यान॑ गच्छति। 

लड़का जाता है। लड़की जाती है। गाड़ी जाती है। 
बालकद्वयं गच्छति। बालिकाद्वयं गच्छति। यानत्रयं गच्छति। 

दो लड़के जाते हैं। दो लड़कियाँ जाती हैं। तीन गाड़ियाँ जाती हैं। 
बालकचतुष्टयं गच्छति। बालिकाचतुष्टयं गच्छति। यानचतुष्यटयं गच्छति। 
चार लड़के जाते हैं। चार लड़कियाँ जाती हैं। चार गाड़ियाँ जाती हैं। 
पञ्च बालकाः सन्ति। पञ्च बालिकाः सन्ति। पञ्च यानानि सन्ति। 
पाँच लड़के हैं। पाँच लड़कियाँ है। पाँच गाड़ियाँ है। 


इन उदाहरणों से स्पष्ट है कि प्रातिपदिक शब्द से द्रवं त्रयं चतुष्टयं योजित कर 
इस सह्लुया के कारण होने वाले भेद का सामाधान किया जा सकता हैं। क्योकि ये 
सङ्कयाये नपुंसकलिङ्ग एकवचन में प्रयुक्त है अतः इनके साथ आने वाली क्रिया भी 
एकवचन की होती है। 


00 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

ॐ शुद्ध हिन्दी शब्दों के ज्ञान से सरलता- सम्भाषण में यदि हम शुद्ध हिन्दी 
शब्दों का ज्ञान रखें तो सरलता व सहजता आती हैं क्योकि अधिकाधिक शुद्ध 
हिन्दी शब्द संस्कृतनिष्ठ होते है। यथा - 


हिन्दी संस्कृतम्‌ हिन्दी संस्कृतम्‌ 
जल जलम्‌ भोजन भोजनम्‌ 
अन अनम्‌ फल फलम्‌ 
दुग्ध दुग्धम्‌ शक्कर शर्करा 
रोटी रोटिका सौझ सन्ध्या 
रात रात्रि: भूमि भूमि: 
छाया छाया वर्षा वर्षा 
तिल तिलः शोक शोकः 
ताप तापः लाभ लाभः 
हानि हानिः पशु पशुः 
मित्र मित्रम्‌ पुण्य पुण्यम्‌ 
पाप पापम्‌ आकाश आकाशः 


ऊपर निर्दिष्ट संस्कृतनिष्ठ हिन्दी शब्दों के ज्ञान से संस्कृत सम्भाषण में सहजता 
आती है। . 
< शब्द रूप संरचना में सरलता द्वारा-यदि हमें बहुत सारे शब्द रूप रटने के 
स्थान पर हमारा कार्य मात्र चार प्रकार के शब्दरूपं से चल जाये जो समय कौ 
बचत व सम्भाषण में प्रवाह आता है। हमें करना ये है कि कठिन शब्दों का 
अकारान्त प्रयोग करें यथा- 


रविः - रविमहोदयः सुचेता गाँधी - सुचेतागँधीमहोदया 
साधुः - साधुवरः कविः ~ कविवरः 
मुनिः - मुनिवरः राजन्‌ - महाराजः 


ऊपर के उदाहरणों से स्पष्ट होता है कि हम पुल्लिङ्ग के प्रातिपदिक अकारान्त 
भिन शब्दों के आगे महोदय/वर आदि शब्द लगाकर उन्हे अकारान्त बना सकते हैं ओर 
स्त्रीलिङ्ग के शब्दों मे महोदया विशेषण को लगाकर आकारान्त शब्दों कौ संरचना कर 
सकते हैं। संक्षेप मे निम्नलिखित लिङ्ग के निम्नलिखित अन्तशब्दो का ज्ञान अत्यन्त 
आवश्यक है। 


पुलिड्र एकमात्र अकारान्त (यथा-राम) 
स्त्रीलिङ् दो आकारान्त व ईकारान्त (यथा-लता, लेखनी) 


नपुंसकलिद् एकमात्र अकारान्त (यथा-फल, विश्व) 


प्रथम भाग : सम्भाषण 0 


भिन शब्द से अन्त होने वाले शब्दों के पर्याय से भौ सहायता मिलती है यथा 

„ नपुसंकलिङ्ग का जगत्‌ शब्द रूप भिन्‍न है अतः विश्व (विश्वम्‌) शब्द का चयन करें। 

ज्ञान तो सभौ शब्द रूपों का हो तो बहुत अच्छा है परन्तु प्राथमिक स्तर पर इन तकनीकों 
के द्वारा सम्भाषण में दक्षता व प्रवाहता प्राप्त की जा सकती है। 


ऊः धातुरूपों में भी किसी एक धातुपद के आत्मनेपदी व परस्मैपदी धातु का ज्ञान 
आवश्यक है अन्य उससे मिलते-जुलते धातु का प्रयोग करना चाहिए क्योकि उनका रूप 
उसी भति चलेगा। (यथा-पठ्‌, लिख्‌ भू गम्‌, खाद्‌. पिब्‌ आदि) भिन धातु पद का 
विच्छेद क्रिया द्वारा प्रयोग करे। सरल संस्कृत सम्भाषण हेतु विभज्य प्रयोग एक उत्तम 
तकनीक है यथा-श्रणोति शब्द शृ धातु से तिङ्‌ प्रत्यय करके बना है। यहाँ कदाचित्‌ 
क्लिष्टता का अनुभव हो सकता है। इसको सरल करने हेतु श्रवणं करोति' इस शब्द 
का प्रयोग कर सकते है। इसी प्रकार अन्य क्लिष्ट धातुओं को विभक्त कर हम सम्भाषण 


में प्रवाह ला सकते हैं। यथा - 
सः पुस्तकं स्मरति। 
वह पुस्तक याद करता है। 


यहाँ स्मृ धातु है। इसको विभज्य प्रयोग करते समय कर्म में षष्ठी विभक्ति लगा 


देते है। 

सः पुस्तकस्य स्मरणं करोति। 
वह पुस्तक का स्मरण करता है। 
शिष्यः गुरुं नमति। 

शिष्य गुरु को नमन करता है। 
शिष्यौ गुरु नमतः। 

दो शिष्य गुरु को नमन करते हैं। 
शिष्याः गुरुं नमन्ति। 

शिष्य गुरु को नमन करते हैं। 
बालकेन गुरु: सेव्यते। 
बालक गुरु की सेवा करता है। 
मृग: अटति। 

हिरण घूम रहा है। 

माता वस्त्र क्रीणाति। 

माता वस्त्र खरीदती है। 


शिष्यः गुरोः नमनं करोति । 
शिष्य गुरु का नमन करता है। 
शिष्यौ गुरोः नमनं कुरुतः। 
दो शिष्य गुरु को नमन करते है। 
शिष्याः गुरोः नमनं कुर्वन्ति। 
शिष्य गुरु का नमन करते हैं। 
बालकः गुरोः सेवां करोति। 
बालक गुरु की सेवा करता है। 
मृगः अटनं करोति। 

हिरण घूम रहा है। 

माता वस्त्रस्य क्रयणं करोति। 
माता वस्त्र खरीदती है। 


02 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


दुःशासनः द्रौपद्याः चीरं कर्षति। 
दुःशासन द्रौपदी का चीर खींचता है। 
बालकः मोदकम्‌ इच्छति। 
वालक लड्ड्‌ चाहता है। 
आपणिकः वस्तूनि गृहणाति। 
दुकानदार समान लेता है। 

माता वस्त्रं कर्तयति। 

माता कपड़े काटती है। 

पुष्यैः कम्प्यते। 

फूल हिलते हैं। 

सः रोदिति। 

वह गता है। 

सः क्रीणाति। 

वह खरीदता है। 

सः निन्दति। 


बह निन्दा करता है। 


दुःशासनः द्रौपद्याः चीरकर्षणं करोति। 
दुःशासन द्रौपदी का चीर खींचता है। 
बालकः मोदकस्य इच्छां करोति। 
बालक लड्‌ की इच्छा करता है। 
आपणिकः वस्तूनां ग्रहणं करोति। 
दुकानदार समान लेता है। 
माता वस्त्रस्य कर्तनं करोति। 
माता कपड़े की कटाई करती है। 
पुष्पैः कम्पनं क्रियते। 
फूल हिलते हैं। 
सः रोदनं करोति। 
वह गता है। 
सः क्रयणं करोति। 
वह खरीदता है। 
सः निन्दां करोति। 
वह निन्दा करता है। 


ऊः धातुपदों के स्थान पर प्रत्ययनिर्मित-पदों द्वारा-भृतकाल के धातु रूप को 
रटने के स्थान पर "क्तवतु" प्रत्यय द्वारा निर्मित शब्द का प्रयोग करने से भी 
सम्भाषण को सरल बनाया जा सकता है। यथा - 


सः अगच्छत्‌। 

वह गया। 

अहम्‌ अगच्छम्‌। 

मैं गया। 

बालिका अपठत्‌। 
बालिका पढ़ी। 

तौ (पुं.) अपठताम्‌। 
दोनों ने पढ़ा। 
आवाम्‌ अपठाव। 
हम दोनों ने पढ़ा। 


ते (स्त्री) अपठताम्‌। 
उन दोनों ने पढ़ा। 

ते (पुं) अपठन्‌।* 

वे सब पढ़े। 


सः गतवान्‌। 

वह गया। 

अहं गतवान्‌। 

मैं गया। 

बालिका पठितवती । 
बालिका पढ़ी। 

तौ (पुं.) पठितवन्तौ । 
दोनों ने पढ़ा। 

आवां पठितवन्तौ । 
हम दोनों ने पढ़ा। 

ते (स्त्री.) पठितवत्यौ। 
उन दोनों ने पढ़ा। 

ते (पुं.) पठितवन्तः। 
वे सब पढ़े। 


प्रथम भाग : सम्भाषण 403 


वयम्‌ अपठाम। वयं पठितवन्तः। 

हम लोग पढ़े। हम लोग पढ़े। 

ताः (स्त्री.) अपठन्‌। ताः (स्त्री.) पठितवत्यः। 
वे सब पढ़ीं। वे सब पढ़ीं। 


= इसी प्रकार विधिलिडः (चाहिए अर्थ) में तव्यत्‌“अनीयर्‌_प्रत्ययों के 
प्रयोग द्वारा सम्भाषण में सरलता लायी जा सकती है। यथा - 
तेन ग्रन्थः पठितव्य:/पठनीय:। मया पुस्तकं पठितव्यं ^पठनीयम्‌। 
उसके द्वारा ग्रन्थ पढ़ा जाना चाहिये। मेरे द्वारा पुस्तक पढ़ी जानी चाहिये। 
मया गृहं गन्तव्यं “गमनीयम्‌। 
मेरे द्वारा घर जाया जाना चाहिये। 
अन्यथा सः पठेत्‌/अहं पठेयम्‌/सा गच्छेत्‌ आदि का प्रयोग करना पड़ता। इस प्रकार 
प्रत्ययो के प्रयोग से वाक्य निर्माण प्रक्रिया सरल होती है जिससे सहजतापूर्वक वाक्य 
बोले जा सकते है। उप्यक्त भिन्न-भिन तरीकों को अपनाकर सम्भाषण में सहजता 
लायी जा सकती है। 
> समस्तपद निर्माण द्वारा सरलता-समस्तपद निर्माण कर सम्भाषण में सहजता 
आती है। सामान्यतः विशेषण शब्दों से शब्दों को जोड़ दिया जाता है। यथा - 


पुरातनस्यूतः अस्ति। पुरातनस्यूतौ स्तः। पुरातनस्यूताः सन्ति। 
पुराना थैला है। दो पुराने थैले हैं। पुराने थेले हैं। 
पुरातनघटी अस्ति। पुरातनघटयौ स्तः। पुरातनघट्यः सन्ति। 
पुरानी घड़ी है। दो पुरानी घड़ियाँ हैं। पुरानी घड़ियाँ है। 
नूतनपुस्तकम्‌ अस्ति। नूतनपुस्तके स्तः। नूतनपुस्तकानि सन्ति। 
नयौ पुस्तक है। दो नयी पुस्तके है। नयी पुस्तकें हैं। 


ऊपर के उदाहरणों में लिंग भेद स्पष्ट होने पर भी विशेषण को समस्त पद बना 
देने से विशेषण के ऊपर कोई अन्तर नहीं आया। इस प्रकार के समस्तपदों से निर्मित 
वाक्यों को बोलने में सहजता होती है। अन्यथा ऊपर के वाक्यों के निम्न रूप बनते। 


पुरातनः स्यूतः अस्ति। पुरातनौ स्यूतौ स्तः। पुरातनाः स्यूताः सन्ति। 
थैला पुराना है। दो थैले पुराने हैं। थैले पुराने हैं। 

पुरातनी घटी अस्ति। पुरातन्यो घट्‌चौ स्तः। पुरातन्यः घट्याः सन्ति। 
घड़ी पुरानी है। दो घड़ियाँ पुरानी हैं। घड़ियाँ पुरानी हैं। 

नूतनं पुस्तकम्‌ अस्ति। नूतने पुस्तके स्तः। नूतनानि पुस्तकानि सन्ति। 


पुस्तक नयी है। दो पुस्तक नयी हैं। पुस्तकें नयी हैं। 


04 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


इसी प्रकार समस्त पद में द्वित्तीय पद की जो विभक्ति होती है वही विभक्ति प्रथम 
पद की भी होती है परन्तु समस्त पद में वह दिखायी नहीं देती। यथा- 


प्रथमाविभक्ति एकवचन - उत्तमगायिका अस्ति। 
अच्छा गानेवाली है। 
द्वितीयाविभक्ति एकवचन - उत्तमबालकं पश्यामि। 
अच्छे बच्चे को देखता हूँ। 
तृतीयाविभक्ति एकवचन - उत्तममित्रेण सह गच्छामि। 
अच्छे मित्र के साथ जाता हूँ। 
चतुर्थीविभवित एकवचन - उत्तमबालकाय पारितोषिकं ददामि। 
अच्छे बालक को पुरस्कार देता हूँ। 
पंचमीविभक्ति एकवचन - उत्तमवाटि कायाः पुष्पम्‌ आनयामि। 
अच्छी वाटिका से फूल लाता हूँ। 
षष्ठीविभक्ति एकवचन - उत्तमपुस्तकस्य नाम कामायनी। 


अच्छी पुस्तक का नाम कामायनी है। 
सप्तमीविभक्ति एकवचन - उत्तमबालके गुणाः सन्ति। 
अच्छे बच्चें में गुण हैं। 
इसी प्रकार सुन्दर, समीचीन, विशाल, पुरातन, नूतन, उत्तम, बहु, दीर्घ, हस्व, स्थूल, 
कुश आदि विशेषण शब्दों का समस्त पद में प्रयोग कर अधिक परिश्रम से बचा जा 
सकता है ओर सम्भाषण में सहजता व सरलता भी आती है। ~ 















प्रचलित पद्याश- 
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्‌ ! ` 
सुन्दर शरीर पर कौन सी वस्तु अच्छी नहीं लगती! 
सर्वनाशो समुत्पन्ने अर्थं त्यजति पण्डितः। 
विल्कुल न होने से थोड़ा होना अच्छा है। 

गुणा विनयेन शोभन्ते। 

गुणों की शोभा नम्नता से होती है। 


महाजनो येन गतः सः पन्थाः) 
बड़ों की राह अच्छी होती है। 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सन्धि 05 
प्रथम : अध्याय 
सन्धि परिचय 


जब दो समीपवर्ती वर्ण आपस में मिलते हैं तो कई बार इनमें परिवर्तन आ जाता 
है। दो समीपवर्ती वर्णो के मेल से होने वाले परिवर्तन को सन्धि कहते हैं। 
जैसे-विद्या आलयः = विद्यालय:। 


यहाँ आ तथा आ-इन दो स्वरों के मेल से परिवर्तन हुआ है। अतः यहाँ 
सन्धि हुई है। सत्‌ + जनः = सज्जनः। 


यहाँ त्‌ ओर ज्‌ इन दो व्यज्जनों के मेल सेत्‌ के स्थान पर ज्‌ हो गया है। अतः 
यहाँ भी सन्धि हुई है। 


सन्धि वाले वर्णो को अलग-अलग करने को सन्धिविच्छेद कहते हैं। 
जैसे- 


विद्यालय: विद्या + आलयः 

सज्जनः सत्‌ + जनः 

निर्बलः निः + बल 
प्रमुख सन्धि 


सन्धि के तीन भेद हैं। (]) स्वर सन्धि (2) व्यञ्जन सन्धि (3) विसर्गं सन्धि। 
स्वर सन्धि के अन्तर्गत निम्नलिखित सन्धियाँ प्रसिद्ध है:- 

(60) यण्‌ सन्धि (इको यणचि) - इस संधि के अनुसार इ ई को यू, ऊ को व्‌, 
ऋ को र्‌ तथा लू को लू हो जाता है, यदि बाद में कोई स्वरवर्ण हो तो, समान 
स्वर होने पर नहीं। जैसे - 


. प्रति + एकः <प्रत्येक: 2. अनु + अयः = अन्वयः 
इति + अत्र = इत्यत्र मधु + अरिः = मध्वरिः 
यदि + अपि = यद्यपि गुरू + आज्ञा = गुर्वज्ा 

3. भातृ + आ = भ्रात्रा 4. ल्‌ + आकृतिः = लाकृतिः 
पितृ + ए 5 पित्र 


(2) अयादि सन्धि (एचोउयवायाव:)-इस सन्धि के अनुसार ए को अय्‌, ओ को 
अव्‌, ऐ को आय्‌ ओ को आव्‌ होता है, बाद मे यदि कोई स्वर हो तो। (पदान्त 
ए या ओ के बाद अ होगा तो उपर्युक्त परिवर्तन नहीं होगा।) 


06 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


हरे +ए = हरये 2. भो + अति = भवति 
जे+अः = जयः पो + अनः = पवनः 

शे + अनम्‌ = शयनम्‌ भो + अनम्‌ = भवनम्‌ 
ने + अति = नयति गुरो +ए = गुरवे 

गै + अकः = गायकः 4. पौ + अकः = पावकः 
नै + अकः = नायकः द्रौ + एतौ = द्वावेतौ 


(3) गुण सन्धि (आद्‌ गुणः) - इस सन्धि के अनुसार 


हु 24.५०५ दभ 


# 


(4) 


6) 


अया आ के बाद इ या ई हो तो दोनों का 'ए' होगा। 
अया आ के बाद उ या ऊ हो तो दोनों का 'ओ' होगा। 
अया आ के बाद ऋ ऋ हो तो दोनों का 'अर' होगा। 
अ या आ के बाद लू हो तो दोनों को 'अल' होगा। 


गण + ईशः = गणेश: 2. महा + उदयः = महोदयः 
तथा + इति = तथेति पर + उपकारः = परोपकारः 
रमा + ईशः = रमेशः महा + उत्सवः = महोत्सवः 
न+ इदम्‌ = नेदम्‌ सूर्य + उदयः = सूर्योदयः 
महा + ऋषि = महर्षिः 4. तव + लृकारः = तवल्लकारः 


सप्त + ऋषिः = सप्तर्षिः 

वर्षा + ऋतुः = वर्षर्तुः 

वृद्धि सन्धि (वृद्धिरेचि) - इस सन्धि के अनुसार 

अ या आ के बाद ए या ऐ होगा तो दोनों को 'ऐ' होगा। 
अ या आ के बाद ओ या औ होगा तो दोनों को 'औ' होगा। 


अत्र + एक: = अत्रैकः जन + ओघः = जनौघः 
न + एतत्‌ = नैतत्‌ वन + ओषधिः = वनौषधिः 
छात्र + ऐक्यम्‌ >छात्रैक्यम्‌ कार्य + औचित्यम्‌ = कार्यौचित्यम्‌ 


दीर्घ सन्धि (अकः सवर्णे दीर्घः) - इस सन्धि के अनुसार अ इ उ ऋ के बाद 
कोई सवर्णं (सदृश) अक्षर हो तो दोनों के स्थान पर उसी का दीर्घं अक्षर हो जाता 
है। जैसे - 

अयाआ+अयाआनआ 

इयाई +इयाई = ई 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सन्धि 07 


उयाऊ+डउयाङऊ= ऊ 


4. ऋ +ऋच्ऋ 
दया + आनन्दः = दयानन्दः भानु + उदयः = भानूदयः 
राम + अयनम्‌ = रामायणम्‌ गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः 
हरि + ईशः = हरीशः लघु + उर्मिः = लघूर्मि 
सती + ईशः = सतीशः होतृ + ऋकारः = होतृकारः 
(6) पूर्वरूप सन्धि (एड. पदान्तादति) - इस सन्धि के अनुसार पद्‌ (शब्दरूप या 
धातुरूप) के अन्तिम ए या ओ के बाद अ हो तो बह हट जाता है। अ पूर्व अक्षर 
के समान हुआ है इसके लिए अवग्रह चिन्ह (5) लगा दिया जाता है। 
हरे + अव = हरेऽव बालको + अयम्‌ = बालकोऽयम्‌ 
के + अत्र = केऽत्र सो + अपि = सोऽपि 
व्यञ्जन सन्धि 
7) श्चुत्व सन्धि (स्तोः श्चुना श्चुः)- स्‌ या तवर्ग से पहले या बाद में श्‌ या चवर्ग 
कोई भी हो तो स्‌ को श्‌ ओर तवर्ग का चवर्ग हो जाता है। अर्थात्‌ त्‌ कोच, 
श॒को छ, द को जू ध को झ, न को जू। 
कृष्णस्‌ + च = कृष्णश्च सद्‌ + जनः = सज्जनः 
रामस्‌ + शेते = रामश्शेते उद्‌ + ज्वलः = उज्जवल: 
सत्‌ + चित्‌ = सच्चित्‌ याच्‌ + ना = याञ्चा 
अन्यत्‌ + च = अन्यच्च शार्द्धिन्‌ + जयः = शाद्भिज्जयः 
(8) ष्टुत्व सन्धि (ष्टुना ष्टुः) - स्‌ या तवर्ग से पहले या वाद में घ्‌ या टवर्ग कोई 
भी हो तो स्‌ को घ्‌ ओर तवर्ग को टवर्ग होता है। अर्थात्‌ स्‌ कोषूत्‌ को टू, 
द्‌ को ड्‌ ओरन्‌ को ण्‌। जैसे - । 
रामस्‌ + षष्ठः = रामष्षष्ठः 
दुष्‌ + तः = दुष्टः उद्‌ + डयते = उड्डयते 
पुष्‌ + तः = पुष्टः कृष्‌ + नः = कृष्णः 
इष्‌ + तः = इष्टः विष्‌ + नुः = विष्णुः 
७) जश्त्व सन्धि (क) (झलां जशोऽन्ते) - इस सन्धि के नियमानुसार वर्ग के 


|, 2, 3, 4 अक्षर (अर्थात्‌ पहले, दूसरे, तीसरे और चौथे वर्ण) को उसी वर्ग का 
तीसरा वर्ण हो जाता है, यदि वह पद (शब्द) का अन्तिम अक्षर हो तो। जैसे - 


08 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
सत्‌ + आचारः = सदाचारः उत्‌ + आहरणम्‌ = उदाहरणम्‌ 
अच्‌ + अन्तः = अजन्तः सुप्‌ + अन्तः = सुबन्तः 

(0) जश्त्व संधि (ख) (झलां जश्‌ झशि) - इस सन्धि के नियमानुसार वर्ग के 
।, 2, 3, 4 वर्णं (पहले, दूसरे, तीसरे ओर चौथे वर्ण) को अपने वर्ग का तीसरा 
वर्ण हो जाता है, बाद में वर्ग के 3, 4 (तीसरा या चौथा वर्ण) हो तो। (यह नियम 
पद के बीच में लगता है ओर नियम 9 पद के अन्त में लगता है) 
शुध्‌ + धिः = शुद्धिः दुघ्‌ + धम्‌ = दुग्धम्‌ 
बुध्‌ + घिः = बुद्धि: दघ्‌ +धः = दग्धः ९ 
युधू + धः = युद्ध: क्षुम्‌ + धः = शुन्ध 

() चर्त्वं सन्धि (खरि च) - इस सन्धि के नियमानुसार वर्ग के |, 2, 3, 4 वर्ण 
को उसी वर्ग का प्रथम अक्षर हो जाता है, बाद में वर्ग के |, 2, 3 वर्ण एवं 
शषस कोई हो तो। 
उद्‌ + साहः = उत्साहः सद्‌ + कारः = सत्कारः 
तद्‌ + परः = तत्परः उद्‌ + पन्नः = उत्पन्न: 

(02) अनुस्वार सन्धि (मोऽनुस्वारः) - इस सन्धि के नियमानुसार पद (शब्दरूप या 
धातुरूप) के अन्तिम म्‌ को अनुस्वार ( ` ) हो जाता है, बाद में कोई व्यंजन हो 
तो। बाद में कोई स्वर होगा तो नहीं । 


चिरम्‌ + जीव = चिरंजीव भोजनम्‌ + खाद्‌ = भोजनं खाद 

सत्यम्‌ + वद्‌ = सत्यं वद पुस्तकम्‌ + पठ = पुस्तकं पठ 

कार्यम्‌ + कुरु = कार्य कुरु गुरुम्‌ + नमति = गुरुं नमति 
विसर्ग सन्धि 


(3) (विसर्जनीयस्य सः) -इस सन्धि के नियमानुसार विसर्गं (:) के बाद वर्ग के 
, 2, 3 वर्ण एवं श ष स कोई हों तो विसर्ग कास्‌ हो जाता है। (श्‌ या चवर्ग 
बाद में हो तो संधिनियम 7 से स्‌ को श्‌ हो जायगा। 


कः + चित्‌ =कश्चित्‌ पशुः + चरति = पशुश्चरति 
रामः + तिष्ठति = रामस्तिष्ठति पुत्रः + च = पुत्रश्च 
हरिः + तरति = हरिस्तरति हरिः + एते = हरिश्शेते 


(4) रुत्व सन्धि (ससजुषो रूः) - इस सन्धि के नियमानुसार शब्द के अन्तिम स्‌ 
को रु (र्‌) हो जाता है। (सूचना - प्रथमा के एकवचन में इसी र्‌ का विसर्ग रहता 
है।) उदाहरण में दिये गये : विसर्ग को नियम ।3 से स्‌ हो जाता है। 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सन्धि 09 


गुरुः + अवदत्‌ = गुरुरवदत्‌ हरेः + एव = हरेरेव 
मुनिः + अस्ति = मुनिरस्ति भानोः + अयम्‌ = भानोरयम्‌ 
मातुः + इच्छा = मातुरिच्छा वधू: + इयम्‌ = वधृरियम्‌ 


(5) उत्व सन्धि (क) (अतो रोरप्लुतादप्लुते) - इस सन्धि के नियमानुसार अ के 
बाद रू के र्‌ को उ होता है, यदि अ बाद में है तो। पुनः उका गुण होकर ओ 
रूप होता है। बाद के अ को पूर्वरूप होने से 5 (अवग्रह) हो जाता है। अर्थात्‌ 
अः अर्‌ अ उ = ओऽ। (5) को अवग्रह चिह्न कहते हैं। इसका उच्चारण नहीं 


होता है। 

रामः + अपि = रामोऽपि कृष्णः + अवदत्‌ = कृष्णोऽवदत्‌ 
सः + अयम्‌ = सोऽयम्‌ अन्यतः + अपि = अन्यतोऽपि 
सः + अपठत्‌ = सोऽपठत्‌ जनः + अयम्‌ = जनोऽयम्‌ 


(ख) (हशि च) - इस सन्धि के अनुसार : (विसर्ग) के र्‌ को ओ हो जाता है, 
बाद में वर्ग के 3, 4, 5 (तृतीय, चतुर्थ, पंचम वर्ण), ह य व र ल कोई हों तो! 
बाल: + गच्छति = वालो गच्छति देवः + हसति = देवो हसति 
पुत्र: + लिखति = पुत्रो लिखति नृपः + मोदते = नृपो मोदते 
नृपः + जयति = नृपो जयति रामः + वन्द्यः = रामो वन्द्यः 

(6) यत्व सन्धि (भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि) - इस सन्धि के अनुसार भोः, 
भगोः, अघोः शब्द ओर अ याआकेवादर्‌कोय्‌ होता है, यदि बाद में 
स्वरवर्ण ह, य, व, ल, वर्ग के तृतीय चतुर्थ एवं पंचम अक्षर हो तो- 
भोः + देवाः = भोदेवाः नराः + गच्छन्ति = नरा गच्छन्ति 
देवाः + नम्याः = देवा नम्याः देवाः + इह = देवा इह 
नराः + यान्ति = नरा यान्ति सुतः + आगच्छति = सुत आगच्छति 
भगोः + नमस्ते = भगो नमस्ते अघोः + याहि = अघोयाहि 

(7) सुलोप सन्धि (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्‌ समासे हलि) -इस सन्धि के 
अनुसार तत्‌ ओर एतद्‌ शब्द के विसर्ग का लोप हो जाता है, बाद में कोई व्यञ्जन 
हो तो। 
सः + पठति = स पठति एषः + वदति = एष वदति 
सः + लिखति = स लिखति एषः + हसति = एष हसति 
सः + गच्छति = स गच्छति एषः + करोति = एष करोति 


॥0 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


द्वितीय : अध्याय 
समास परिचय 


समास का सामान्य अर्थ है सं्षेप। जब दो या दो से अधिक शब्दों को एक साथ 
मिलते हैं तो उनमें विभक्ति का लोप आदि हो जाने के कारण ऐसे शब्दों से बना शब्द 
या पद संक्षिप्त हो जाता है जैसे नराणां पतिः = नरपतिः या सभायाः पतिः = सभापतिः। 

जब इस प्रकार से बने पदों मे निहित शब्दों को विभक्ति .अथवा व्याख्या के साथ 
अलग-अलग कर दिया जाता है तो उसे विग्रह कहते है। 

समास के कुल 6 भेद है जो इस श्लोक में द्रष्टव्य है : 

दर्दर द्विगुरपि चाहं मद्गेहे नित्यमव्ययीभाव:। 

तत्पुरुष कर्मधारय येनाहं स्यां बहुत्रीहिः॥ 

. अव्ययौभाव 2. तत्पुरुष 3. कर्मधारय (तत्पुरुष का भेद) 

4. द्विगु (तत्पुरुष का भेद) 5. बहुव्रीहि 6. दन्दर। 


अव्ययीभाव समास 

अव्ययीभाव समास में पहला शब्द अव्यय (उपसर्ग या निपात) रहता है ओर दूसरा 
शब्द संज्ञा, दोनों मिलकर अव्यय हो जाते हैं। अव्ययीभाव समास वाले शब्द के रूप 
नहीं चलते ओर नपुंसकलिङ्ग के एकवचन में ही इसका प्रयोग होता है। इस समास में 
पूर्व पद का अर्थ प्रधान रहता है, यथा- 
कामम्‌ अनतिक्रम्य इति यथाकामम्‌ (जितनी इच्छा हो उतना), 


शक्तिमनतिक्रम्य = यथाशक्ति (शक्ति के अनुसार)। 
कृष्णस्य समीपम्‌ = उपकृष्णम्‌ (कृष्ण के पास)। 
गोः समीपम्‌ = उपगु (गाय के पास)। 

ग्रामाद्‌ वहिः * = बहिर्ग्रामम्‌ (गाँव से बाहर)। 
निर्विघ्नम्‌ (विघ्न का अभाव) अनुरथम्‌ (रथ के पीछे)। 
सहरि (हरि के सदृश)। आसमुद्रम्‌ (समुद्र तक)। 
अधिगृहम्‌ (घर में)। परोक्षम्‌ (आँख से परे)। 
उपशरदम्‌ (शरद्‌ ऋतु के पास)। उपगिरम्‌ (वाणी के पास)। 


यथेच्छम्‌, सचक्रम्‌, आवालवृद्धम्‌, अनुकूलम्‌, प्रतिकूलम्‌ आदि। 


द्वितीय भाग : अवबोधन: समास वा] 


तत्पुरुष समास 
जिन दो या दो से अधिक शब्दों के बीच द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी 
ओर सप्तमी विभक्तियाँ छिपी रहती हैं, उनमें तत्पुरुष समास होता है। इसमें उत्तर पद 
का अर्थ प्रधान होता है, यथा - “रज्ञः पुरुषः = राजपुरुष:” इसमें 'पुरुष' पद प्रधान है। 
विभक्ति के भेद के अनुसार यह समास निम्न उपभेदों के रूप में समझा जा 
सकता है : 


]. द्वितीया तत्पुरुष-इसमें द्वितीया विभक्ति का लोप होता है। यथा - 


रामम्‌ - आश्रितः = रामाश्रितः। दुखं श्रितः = दुःखश्रितः। 
विस्मयम्‌ आपन्नः = विस्मयापननः। भयं प्राप्तः = भयप्राप्तः। 
शिवम्‌ आश्रितः = शिवाश्रित:। शरणं प्राप्तः = शरणप्राप्तः। 
गृहं गतः = गृहगतः आदि। 

2. तृतीया तत्पुरुष - इसमें तृतीया विभक्ति का लोप होता है यथा - 
सुखेन युतः = सुखयुतः। खड्गेन हतः = खङ्गहतः। 
अग्निना दग्धः = अग्निद्ग्धः। हरिणा त्रातः = हरित्रातः। 
मदेन शून्य: = मदशुन्यः। विद्यया हीनः = विद्याहीन:। 
मात्रा सदशः = मातृसदशः। वाचा कलहः = वाक्कलहः। 

3. चतुर्था तत्पुरुष - इसमे चतुर्था विभक्ति का लोप होता है। यथा - 
धनाय लोभः = धनलोभः। भूताय बलिः = भूतबलि:। 
गवे हितम्‌ = गोहितम्‌। स्नानाय इदम्‌ = स्नानार्थम्‌। 
भोजनाय इदम्‌ = भोजनार्थम्‌ आदि। 

4. पञ्चमी तत्पुरुष - इसमें पञ्चमी विभक्ति का लोप होता है। यथा - 
चौराद्‌ भयम्‌ = चोरभयम्‌। वृक्षात्‌ पतितः = वृक्षपतितः। 
रोगात्‌ मुक्तः = रोगमुक्तः। पापात्‌ मुक्तः = पापमुक्तः आदि। 

5. षष्ठी तत्पुरुष - इसमें षष्ठी विभक्ति का लोप होता है। यथा - 
राज्ञः पुरुषः = राजपुरुषः। रजतस्य पत्रम्‌ = रजतपत्रम्‌। 
देवस्य पूजा = देवपृजा। सुखस्य भोगः = सुखभोगः। 
देवस्य मन्दिरम्‌ = देवमन्दिरम्‌ आदि। 

6. सप्तमी तत्पुरुष - इसमें सप्तमी विभक्ति का लोप होता है। यथा - 
युद्धे निपुणः = युद्धनिपुणः। जले मग्नः 5 जलमग्नः। 


आतपे शुष्कः = आतपशुष्कः। कर्ये दक्षः = कार्यदक्षः आदि। 


2 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अन्य समास 

नञ्‌ समास - "नही! अर्थं वाले नञ्‌ का जब दूसरे शब्द के साथ समास होता 
है तब उसे नञ्‌ समास कहते हैं। नञ्‌ समास सुबन्त पद के साथ होता है। व्यञ्जन परे 
रहने पर नञ्‌ को 'अ' और स्वर परे होने पर 'अन' हो जाता है, यथा - न प्रियः अप्रियः, 
न सुखम्‌ = असुखम्‌। न उपकारः = अनुपकारः आदि। 

उपपद तत्पुरुष - जब तत्पुरुष का प्रथम शब्द कोई संज्ञा या अव्यय हो जिसके 
न रहने से उस समास के द्वितीय शब्द का वह रूप नहीं रह सकता, तब वह उपपद्‌ 
कहलाता है, यथा - कुम्भं करोतीति कुम्भकारः, चर्मकारः, स्वर्णकारः, सामगः, धनदः, 
उच्चैः कृत्य (समास न होने पर उच्चैः कृत्वा)। 

अलुक्‌ तत्पुरुष - इस समास में बीच की विभक्ति का लोप नहीं होता है 
यथा-मनसाकृतम्‌, आत्मनेपदम्‌, परस्मैपदम्‌, देवानाप्रियः (मूर्ख), पश्यतोहरः (सुनार या 
डाकू), दूरादागतः, युधिष्ठिरः, वाचोयुक्तिः, अन्तेवासी (शिष्य), पङ्केरुहम्‌, सरसिजम्‌ 
(कमल), खेचरः (पक्षी, सिद्ध) आदि। 
समासान्त 

जव तत्पुरुष समास के अन्त में राजन्‌, अहन्‌ वा सखि शब्द आयें तब इनमें 
समासान्त टच्‌ लगता है ओर इनका रूप राज, अह तथा सख हो जाता है, यथा- महान्‌ 
राजा-महाराजः। उत्तमम्‌ अहः=उत्तमाहः। कृष्णस्य सखा-कृष्णसख:। 

अहः सर्व, एकदेशसूचक शब्द, संख्यात एवं पुण्य के साथ रात्रि का समास होने 
पर समासान्त अच्‌ प्रत्यय लगता है। संख्या ओर अव्यय के साथ भी ऐसा ही है, 
जैसे-अहश्च रात्रिश्च अहोरात्र, सर्वरत्र, संख्यातरात्र:, पुण्यरात्र:। 


कर्मधारय समास 
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः विशेषण ओर विशेष्य का जो समास 
होता है उसे कर्मधारय कहते हैं इसमें विशोषण पूर्व मे रहता है, यथा - 


कुत्सितः पुरुषः = कुपुरुषः (बुरा आदमी)। कुत्सितः छात्रः = कुच्छात्रः। 
दीर्घम्‌ नयनम्‌ = दीर्घनयनम्‌। नीलम्‌ उत्पलम्‌ = नीलोत्पलम्‌। 
सुन्दर: पुरुषः = सुन्दरपुरुषः। भूपितः बालक: = भृषितवालकः। 
सुन्दरी-नारी = सुन्दरनारी। महान्‌ देवः = महादेवः। 
महत्‌ फलम्‌ = महाफलम्‌। दुःखमेव समुद्रः = दुःखसमुद्रः। 
कमलमेव मुखम्‌ = कमलमुखम्‌। घन इव श्यामः = घनश्यामः। 


नवनीतमिव कोमलम्‌ = नवनीतकोमलम्‌। पुरुषः व्याघ्र इव = पुरुषव्याघ्रः। 
चन्द्रसदृशं मुखम्‌ = चन्दरमुखम्‌। नरशार्दूलः, अधरपल्लवः, नृसिंहः;कमलचरणम्‌ आदि। 


द्वितीय भाग : अवबोधन: समास 3 
मध्यमपदलोपी समास - यह कर्मधारय या बहुब्रीहि में होता है। 
कर्मधारय में- 
सिंहचिषितम्‌ आसनम्‌ = सिंहासनम्‌। देवपूजको ब्राह्मण: = देवब्राह्मण:। 
बहुव्रीहि में - 
चन्द्र इव आननं यस्याः सा = चन्द्रानना। कण्ठे स्थितः कालो यस्य सः कण्ठेकाल:। 
मयूरव्यंसकादि तत्पुरुष कुछ ऐसे तत्पुरुष समास हैं, जिनमे नियमों का 
उल्लंघन है उन्हें मयूरव्यंसकादि तत्पुरुष कहते है, यथा- 
व्यंसकः मयूर:- मयूर-व्यंसक: (धूर्तं मोर) 
यहाँ व्यंसक शब्द पहले आना चाहिए था ओर मयूर पश्चात। 
इसी प्रकार- अन्यो राजा = राजान्तरम्‌, 
अन्यो ग्रामः ग्रामान्तरम्‌, उदक्‌ च अवाक्‌ चेति = उच्चावचम्‌। 
द्विगु समास 


संख्यापूर्वो द्विगुः यदि कर्मधारय समास के पूर्व कोई संख्यावाचक शब्द हो तो 
उसे द्विगु कहते हैं, यथा - 


समाहार में - 
पञ्चानां गवां समाहारः = पञ्चगवम्‌। पञ्चानां पात्राणां समाहारः = पज्चपात्रम्‌। 
त्रयाणां लोकानां समाहारः = त्रिलोकौ। त्रयाणां भुवनानां समाहारः = त्रिभुवनम्‌। 
शतानाम्‌ अब्दानां समाहारः = शताब्दी। 
(तद्धितार्थ में -) 
पञ्चभिः गोभिः व्रीतः = पज्चगु:। पञ्चसु कपालेपु संस्कृतः = पञ्चकपालः। 
(उत्तरपद मे) 


पञ्च हस्ताः प्रमाणमस्य = पञ्चहस्तप्रमाणः। द्वाभ्यां मासाभ्यां जातः द्विमासजातः। 
समाहार अर्थ में समास मे एकवचन ही रहता है। समास होने पर शब्द्‌ 
नपुंसकलिङ्ग शब्द बन जते हैं, यथा - त्रिभुवनम्‌, चतुर्युगम्‌। किन्तु आकारान्त या अन्‌ 
अन्त द्विगु स्त्रीलिङ्ग में भी होते है पञ्चखट्वी पञ्चखट्वा, पञ्चतक्षी पञ्चतक्षम्‌। 
बहुव्रीहि समास (अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः) जिस समास में अन्य पद के 
अर्थ कौ प्रधानता हो अर्थात्‌ जो-जो पद समस्त हो वे अपने अर्थ का बोध कराने के 
साथ-साथ अन्य किसी व्यक्ति या वस्तु का बोध कराते हुए विशेषण की तरह काम करते 
हो तो उसे बहुब्रीहि समास कहते हैं। जैसे- 
अहं च त्वञ्च राजेन्द्र॒ लोकनाथावुभावपि । 
बहुव्रीहिरहं राजन्‌ षष्ठीतत्पुरुषो भवान्‌ ॥ 


4 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


राजन्‌, हम दोनों लोकनाथ हैं। मैं बहुब्रीहि समास हूँ और आप पष्ठी तत्पुरुष हैं 
अर्थात्‌ (लोकनाथ:-लोका: प्रजा: नाथाः पालकाः यस्य सः) मेरा सभी पालन करते हैं, और 
आप संसार भर के स्वामी हैं (लोकस्य नाथः)। यहां 'लोकनाथ:” इस शब्द का विग्रह दो 
प्रकार से हुआ है। 

बहुव्रीहि के चार भेद है। - () समानाधिकरण (2) तुल्ययोग (3) व्यधिकरण 
और (4) व्यतिहार। 

. समानाधिकरण - जहाँ दोनों या सभी शब्दों की समान विभक्ति हो, यथा - 
निर्गतं भयं यस्मात्‌ सः = निर्गतभय: (पुरुषः)। हता शत्रवो येन सः = हतशत्रु:। 

दत्तं धनं यस्मै सः = दत्तथनः (भिक्षु:)। आरूढः कपिः वं सः = आरूढकपिः (वृक्षः) 

पतितं पर्णं यस्मात्‌ सः = पतितपर्णः (वृक्षः)। महान्‌ आशयो यस्य सः = महाशयः (सत्पुरुपः)। 
निर्मलाः आपो यस्मिन्‌ तत्‌ = निर्मलापम्‌ (सरः) 

2. तुल्ययोग - इसमें सह शब्द का तृतीयान्त पद से समास होता है, यथा-वान्धवैः 
सह = सबान्धवः या सहवान्धवः। अनुजेन सह = सानुजः या सहानुजः। 
विनयेन सह = सविनयम्‌। इसी प्रकार सानुरोधम्‌, सादरम्‌ आदि। 

3. व्यधिकरण - जिसमें भिन विभक्ति वाले शब्दों का समास हो, यथा- 

चक्रं पाणौ यस्य सः = चक्रपाणिः। धनुः पाणो यस्य सः = धनुष्पाणिः। 

कुम्भात्‌ जन्म यस्य सः = कुम्भजन्मा। इसी प्रकार चन्द्रशेखरः, चन्द्रकान्तिः आदि। 

4. व्यतिहार -यह समास तृतीयान्त ओर सप्तम्यन्त शब्दों के साथ होता है और युद्ध 


का बोधक है, यथा- 
केशेषु कंशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम्‌ =  केशाकेशि। 
दण्डैः दण्डैः प्रहत्येदं युद्धं प्रवृत्तम्‌ = दण्डादण्डि। 
मुष्टिभिः मुष्टिभिः प्रहत्येदं युद्ध प्रवृत्तम्‌ = मुष्टामुष्टि। 


विशेष-समस्त पद का प्रथम शब्द यदि पुल्लिङ्ग से वना हुआ स्त्रीलिङ्ग हो तो समास 
होने पर पुल्लिङ्ग रूप हो जाता है, यथा-रूपवती भार्या यस्य सः रूपवद्भार्यः 
(रूपवतीभार्यः नहीं)। कही-कही समस्त शब्द के साथ कप्‌ (क) प्रत्यय लगता 
है, वथा-ईश्वरः कर्तां यस्य सः ईश्वरकर्तृकः। 
दनद समास 
(उभयपदार्थ प्रधानो द्वन्द्र) जब दो या दो से अधिक संज्ञाएँ इस तरह जुड़ी 
रहती हैं कि उनके बीच में 'च' छिपा रहे तब उनमें रनर समास' होता है । द्वन्ध समास 
में दोनों पदों के अर्थ प्रधान रहते हैं। 
दन्द समास तीन प्रकार का है-(]) इतरेतर (2) समाहार (3) एकशेष । 
]. इतरेतर -इसमे शब्दों की संख्या के अनुसार अन्त में वचन होता है और प्रत्येक 
शब्द के बाद विग्रह में "च' लगता है, यथा-दिनञ्च यामिनी च दिनयामिन्यौ। 


द्वितीय भाग : अवबोधन: समास व5 


कन्दश्च मूलं च फलं च-कन्दमूलफलानि। माता च पिता च-मातापितरौ। सूर्यश्च 
चन्द्रमश्च-सूर्याचन्द्रमसौ। 
| पदो क तौति ह 
2. समाहार इसमें अनेक पदों के समाहार (एकत्र उपस्थिति) का बोध होता है। 
समस्त पद में नपुंसकलिङ्ग एकवचन होता है, यथा- 


पाणी च पादौ च एषां समाहारः = पाणिपादम्‌। 
भरौ च पटहश्च अनयोः समाहारः = भेरीपटहम्‌। 
हस्तिनश्च अश्वाश्च एषां समाहारः = हस्त्यश्वम्‌। 
मथुरा च पाटलिपुत्रश्च अनयोः समाहारः = मथुरापाटलिपुत्रम्‌। 
यूका च लिक्षा च (जुएँ ओर लखे) अनयोः समाहारः = यृकालिक्षम्‌। 
दधि च घृतं च अनयोः समाहारः = दधिघृतम्‌। 
गौश्च महिषी च = गोमहिषम्‌। 
अहश्च दिवा च = अहर्दिवम्‌। 
सर्पश्च नकुलश्च = सर्पनकुलम्‌। 
अहिश्च नकुलश्च = अहिनकुलम्‌। 
अहश्च रात्रिश्च = अहोरात्रम्‌। 


किन्तु 'अहोरात्र" भी है। वृक्ष, मृग, तृण, धान्य, व्यञ्जन, पशु आदि अर्थ के वाचक 
शब्दों का विकल्प से समाहार दनद होता है। 


यथा- 
प्लक्षन्यग्रोधम्‌, प्लक्षन्यग्रोधाः । 
कुशकाशम्‌, कुशकाशा:। 
दधिघृतम्‌, दधिघृते। गोमहिषम्‌, गोमहिषाः। 
शुकवकम्‌. शुकवकाः। अश्ववडवम्‌, अश्ववडवे आदि। 


3. एकशेष-एक विभक्ति वाले अनेक समस्त समानाकार पदों में जहाँ एक ही पद 
शेष रह जाय ओर अर्थ के अनुसार उसमें द्विवचन या वहुवचन हो वहाँ एकरोष 
समास होता है, यथा- 


रुरुपृषतम्‌, रुरुपृषता:। 
व्रीहियवम्‌, ब्रीहियव:। 


सचसच = तौ। 
वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च = वृक्षा:। 
ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च = ब्राह्मणौ। 
हंसी च हंसश्च = हसो। 
पुत्रश्च दुहिता च = पुत्रौ 
माता च पिता च = पितरौ। 


श्वश्रृश्च श्वशुरश्च = श्रशुरो आदि। 


6 


| 


० 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


तृतीय : अध्याय 
कारक»विभक्ति परिचय 


प्रथमा विभक्ति 
'प्रातिपदिकार्थ-लिंग-परिमाण-वचनमात्रे प्रथमा ।' अर्थात्‌ प्रातिपदिकार्थमात्र, 
लिंगमात्र, परिमाणमात्र तथा वचनमात्र में प्रथमा-विभक्ति होती है। 
'सम्बोधने च।' अर्थात्‌, सम्बोधन के अर्थ में भी प्रथमा विभक्ति का प्रयोग 
होता है। 
स्वतन्त्र: कर्ता : क्रिया करने में जिसकी स्वतन्त्रता विवादित न हो, उसे कर्ता 
कहते है। 
द्वितीया विभक्ति 
"कारके ॥ यह अधिकार सूत्र है। आगे आने वाले सूत्रों के साथ "कारके" का 
अन्वय करके अर्थ को समझना चाहिए। 
“कारक का अर्थ होता है "करोतीति कारकम्‌! अर्थात्‌ क्रिया को करने वाला या 
क्रिया के साथ सम्बन्ध स्थापित करने वाला "कारक' कहा जाता है। इन कारकों 
को कुल छः वर्गो में वर्गीकृत किया गया है- 
कर्ता-कर्म च करणं च सम्प्रदानं तथेव च। 
अपादानाधिकरणमित्येवं कारकाणि षट्‌।। 
“कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥ अर्थात्‌ कर्ता अपनी क्रिया द्वारा जिसे विशेषरूप से प्राप्त 
करना चाहता हो; उसकी कर्मसंज्ञा होती है। जैसे- सः ग्रामं गच्छति इस प्रयोग 
में कर्ता का ईप्सिततम ग्राम है; अतः ग्राम की कर्मसंज्ञा होगी। 
'अनभिहिते।' अर्थात्‌, जहाँ पर "कर्म अनभिहित (अनुक्त) हो, वहाँ पर भी 
कर्मकारक का विधान होता है। 
"कर्मणि द्वितीया।' अनभिहित कर्म में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग होता है। 
(तथायुक्तं चानीप्सितम्‌।' जब कोई पदार्थ कर्ता द्वारा ईप्सिततम नहीं होता है, 
फिर भी क्रिया के साथ ईप्सित के समान जुड़ा रहता है; तो उस पदार्थ की भी 
कर्म संज्ञा होती है। 
अकथितं च।' इस सूत्र के अनुसार, अपादानादि कारकों से जो अविवक्षित होता 
है; उसकी कर्मसंज्ञा होती है। उदाहरणतया-बलिं याचते वसुधाम्‌। 
दुहयाचपचूदण्डरुधिप्रच्छिचिन्रूशासुजिमथमुषाम्‌। 


कर्मयुक्‌ स्यादकथितं तथा स्यान्नीहकृष्वहाम्‌।। 


द्वितीय भाग : अवबोधन: विभक्ति ]7 
दुह (दुहना), याच्‌ (मगना), पच्‌ (पकाना). दण्ड (दण्ड देना), रुध्‌ (रोकना, रुँधना), 


प्रच्छ (पूछना), चि (इकट्ठा करना), तरू (कहना, बोलना), शास्‌ (शासन करना), जि 
(जीतना), मन्थ्‌ (मथना), मुष्‌ (चुराना), नी (ले जाना), ह (हरना), कृष्‌ (खींचना), वह 
(दोना) एवं इन धातुओं के समान अर्थ रखने वाली धातुं द्विकर्मक होती है। इनसे द्वितीया 
विभक्ति होती है। यथा - गां दोग्धि पयः - गाय से दूध दुहता है। 


7. 


]0. 


अकर्मकधातुभिर्योगि देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक डति 
वाच्यम्‌॥ अर्थात्‌. अकर्मक धातुओं के योग में देश, समय, भाव, या दशा तथा 
चलकर पार करने योग्य मार्ग की कर्मसंज्ञा होती है। उदाहरणतया-कुरून्‌ 
स्वपिति। कुरुदेश में सोता है। 
'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ।' अर्थात्‌, 
गति, बुद्धि तथा प्रत्यवसान अर्थ वाली धातुओं का तथा शब्दकर्मक एवं अकर्मक 
धातुओं का जो अण्यन्त (अप्रेरणार्थक) अवस्था में कर्ता होता है; उसे जब इन 
क्रियाओं से प्रेरणार्थक बनाते हैं, तो वह कर्मकारक हो जाता है। उदाहरणार्थ- 
वेदार्थं स्वान्‌ अवेदयत्‌। अपनों को वेद पढ़ाया। 

'हक्रोरन्यतरस्याम्‌।' अर्थात्‌, 'ह' तथा "कृ' धातुओं के अप्रेरणार्थक कर्ता को जब 
इन क्रियाओं से प्रेरणार्थक बनाते हैं, तो विकल्प से कर्म होता है। उदाहरणतया- 
हरति भारं भृत्यः" से प्रेरणा अर्थ में हारयति भारं भृत्यं भृत्येन वा। 
अधिशीङ्स्थासां कर्म" अर्थात्‌ 'अधि' उपसर्ग से युक्त 'शीड” (सोना), “स्था' 
तथा 'आस' (बैठना) धातुओं के आधार की कर्मसंज्ञा होती है। यथा - अधिशेते 
वैकुण्ठं हरिः। हरि वेकुण्ठ में सोते हैं 

अभिनिविशश्च अर्थात्‌, 'अभि' एवं 'नि' उपसर्ग जब एक साथ "विश्‌ धातु के 
साथ आते हैं, तो उस धातु के आधार की कर्मसंज्ञा होती है। यथा - अभिनिविशते 
सन्मार्गम्‌। सन्मार्गं में मन लगाता है। 

"उपान्वध्याङ्वसः।' अर्थात्‌, यदि "वस्‌" (रहना) धातु के पहले उप, अनु 
अधि, आङ्‌ मे से कोई भी उपसर्ग हो, तो क्रिया का आधार कर्मसंजञक होता है । 
यथा - उपवसति बैकुण्ठं हरिः। 


उपपद द्वितीया विभक्ति 


3. 


उभसर्वतसोः कार्याधिगुपर्यादिषु त्रिषु। 

द्वितीयाऽग्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते।।' 
प्रस्तुत वार्तिक से उभयतः, सर्वतः, धिक्‌. उपर्युपरि, अधोऽधः, अध्यधि, तीनों 
आग्रेडितान्त शब्दों तथा इनमें भिन दूसरे शब्दों के योग में भी द्वितीया विभक्ति 
होती है। यथा - उभयतः कृष्णं गोपाः। 


॥8 


]4. 


।6. 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अभितः परितः समया-निकषा-हा-प्रतियोगेऽपि ॥ इस वार्तिक के अनुसार, 
अभितः, परितः, समया (निकट) निकषा (समीप), हा (शोक अर्थ मे) तथा प्रति 
शब्दों के साथ जिस शब्द की निकटता पायी जाती है; उसमे द्वितीया विभक्ति होती 
है। यथा-अभितः कृष्णम्‌। 

अन्तराऽन्तरेण युक्ते अर्थात्‌. अन्तरा (बीच में), अन्तरेण (विना) के योग में 
द्वितीया विभक्ति होती है। यथा - अन्तरेण हरिं न सुखम्‌। 

'कर्मप्रवचनीया: ।' यह अधिकार सूत्र है । इसके बाद "कर्मप्रवचनीयो पर विचार 
किया गया है। ध्यातव्य है कि कर्मप्रवचनीय उन पदों को कहा जाता है, जो न 
तो किसी विशेष क्रिया के चयोतक होते है और न ही किसी क्रियापद की अपेक्षा 
रखते हैं। ये सम्बन्ध की विशेषता को प्रकट करते है; जो उपसर्ग तथा गति से 
भिन्‍न होते है 

क्रियायाः द्योतको नायं सम्बन्धस्य न वाचकः। 

नापि क्रियापदापेक्षी सम्बन्धस्य तु भेदकः।। 

अनुर्लक्षणे लक्षण बताने के अर्थ में 'अनु' कर्मप्रवचनीय होता है। यथा-जपमनु 
प्रावर्षत्‌। जप के कारण प्रचुर वर्षा हुई। 

'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया।' अर्थात्‌ जिसके साथ कर्मप्रवचनीय का योग हो; 
उसमें द्वितीया विभक्ति होती है। 

'तृतीयार्थे।' अर्थात्‌. जब 'अनु' से तृतीया का अर्थ निकलता हो, तो 'अनु' की 
“कर्मप्रवचनीय संज्ञा' होती है। यथा - नदीमन्वसिता सेना। सेना नदी के साथ 
(किनारे) है। 

“हीने ॥ अर्थात्‌, 'अनु' से हीन अर्थ द्योतित होने पर 'अनु' कर्मप्रवचनीय होता है। 
यथा- अनु हरिं सुराः। देवता हरि से निम्न हैं। 

“पोधिके च अर्थात्‌ “उप' से जब हीन, या बड़ा अर्थ द्योतित हो रहा हो, तो 
'उप' कर्म कर्मप्रवचनीय होता है। यथा-उप हरिं सुराः। 
“लक्षणेत्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनव:।' अर्थात, प्रति, परि, अनु 
कर्म प्रवचनीय होते हैं, यदि इनका अर्थ लक्षण, इत्थम्भूताख्यान, भाग और वीप्सा 
हो। यथा-वृक्ष॑-वृक्ष॑ परति परि अनु वा विद्योतते विद्युत्‌। 

'अभिरभागे।' अर्थात्‌, भाग या हिस्सा के अतिरिक्त किसी अन्य अर्थ में प्रयुक्त 
होने पर 'अभि' कर्मप्रवचनीय होता है। यथा - हरिं अभिवर्तते। 

“सु पूजायाम्‌। प्रशंसा या आदर के अर्थ में 'सु' कर्मप्रवचनीय होता है। 
यथा-अति सुसिक्तम, अथवा सुस्तुतम्‌। 

अतिरतिक्रमणे च। अतिक्रमण तथा पूजा के अर्थ में 'अति' कर्मप्रवचनीय होता 
है। यथा - अति देवान्‌ कृष्णः। कृष्ण देवताओं से बढ़कर हैं। 


26 


द्वितीय भाग : अवबोधन: विभक्ति 9 


कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे।' अर्थात्‌, अत्यन्तसंयोग होने पर काल और गन्तव्य 
मार्ग को बतलाने वाले शब्द मेँ द्वितीया विभक्ति होती है। यथा मासम्‌ अधीते। 
क्रोशं कुटिला नदी। क्रोशं गिरिः। इत्यादि। 


3. तृतीया विभक्ति 


2] 


[| 


6. 


साधकतमं करणम्‌। अर्थात्‌ क्रिया की सिद्धि में कर्ता को जो सर्वाधिक 
सहायता पहुँचाता है; उसे करणकारक' कहते हैं। 

'कर्तृकरणयोस्तृतीया।' कर्ता तथा करण में तृतीया विभक्ति होती है। यथा-रामेण 
बाणेन हतो बाली। 

प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानाम्‌॥ प्रस्तुत वार्तिक से 'प्रकृति' इत्यादि शब्दों में 
तृतीया विभक्ति होती है। यथा-प्रकृत्या चारु स्वभाव से सुन्दर। 

दिवः कर्म च।' अर्थात्‌, दिव्‌ जुआ खेलना क्रिया का जो अत्यधिक सहायक होता 
है; उसमें कर्म, या करणकारक होता है। यथा-अक्ष अक्षान्‌ वा दीव्यति। 
अपवर्गे तृत्तीया ॥ अर्थात्‌ अपवर्ग अर्थ में तृतीया विभक्ति होती है। यथाः अहा 
क्रोशेन वा अनुवाकोऽधीतः। 

'सहयुक्तेऽ प्रधाने।' अर्थात्‌ सह (साथ) का अर्थ बतलाने वाले शब्दों के योग में 
तृतीया विभक्ति होती है। यथा-पुत्रेण सहागतः पिता। 

येनाङ्गविकारः ॥ अर्थात्‌, जिस अंग के विकारयुक्त होने से व्यक्ति के सम्पर्ण 
शरीर का विकार बतलाया जाय; उस अंगवाचक शब्द में ततीया विभक्ति होती 
है। यथा-अक्ष्णा काण:। 

"इत्थम्भूतलक्षणे ।' किसी वस्तु या व्यक्ति के किसी अवस्था विशेष को प्राप्त 
करने कौ जो सूचना देता है; उसमें तृतीया विभक्ति होती है। यथा- जटाभिस्तापस:। 
हेतौ।' अर्थात्‌, हेतुवाचक शब्द में तृतीया विभक्ति होती है। यथा पुण्येन दृष्टो 
हरिः। 

गम्यमानाऽयि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका। अर्थात्‌ जव क्रिया वाक्य 
मं स्पष्टतः उक्त न हो, फिर भी यदि अर्थ मात्र से प्रतीत हो रही हो; तो वह क्रिया 
भी कारकविभक्ति की हेतु होती है। यथा - अलं श्रमेण। 

अशिष्ट व्यवहारे दाणाः प्रयोगे चतु्थ्य्थे तृतीया।' इस वार्तिक के 
अनुसार, अशिष्टों के व्यवहार के सन्दर्भ में "दाण्‌" धातु का प्रयोग होने पर चतर्थी 
के अर्थ में (सम्प्रदान में) तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है। यथा - दास्या 
संयच्छते कामुकः। 


20 


4. 


{~ 


४ 


|] 


6. 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


चतुर्थ विभक्ति 
"कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्‌।' अर्थात्‌, दान क्रिया के द्वारा कर्म जिसकी 
ओर विशेष रूप से जाय; उसकी सम्प्रदान संज्ञा होती है । 
चतुर्थी सम्प्रदाने ।' सम्प्रदान कारक मे चतुर्थी विभक्ति होती है। यथा- विप्राय 
गां ददाति। 
“रुच्यर्थानां प्रीयमाणः। अर्थात्‌, “रुच्‌' तथा इस अर्थ वाली धातुओं के योग में 
प्रीयमाण की सम्प्रदान-संज्ञा होती है। यथा -हरये रोचते भक्तिः। 
'धरेरुत्तमर्णः। अर्थात्‌, धारि (उधार लेना) धातु के योग में उत्तमर्ण (कर्जा देने 
वाले महाजन) में सम्प्रदान कारक होता है । यथा - भक्ताय धारयति मोक्षं हरिः। 
स्पृहेरीप्सितः ।' अर्थात्‌, 'स्पृह' धातु के योग में जिसके लिये स्पृहा कौ जाय, 
उसकी सम्प्रदान संज्ञा होती है। यथा- पुष्पेभ्यः स्पुहयति। 
'क्रुधहुहेष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः। अर्थात्‌ कष्‌, द्रह, ईर्ष्या, या असूया अर्थ 
वाली धातुओं के योग मे, जिसके ऊपर क्रोधादि किया जाय; उसकी सम्प्रदान संज्ञा 
होती है। यथा- हरये क्द्ध्यति। 
"परिक्रयणे सम्प्रदानमन्यतरस्याम्‌। अर्थात्‌, परिक्रयण (मजदूरी पर रखना) 
अर्थ मे विकल्प से सम्प्रदान होता है। यथा - शतेन शताय वा परिक्रीतः। सौ 
पर रखा हुआ। 
'तादर्थ्य चतुर्थी वाच्या ॥ इस वार्तिक के अनुसार, प्रयोजन के अर्थ में चतुर्थी 
विभक्ति होती है। यथा - मुक्तये हरिं भजति। 
हितयोगे च।' इस वार्तिक के अनुसार, हित के योग में, जिसका हित हो; उसमें 
चतुर्थी विभक्ति होती है। यथा - ब्राह्मणाय हितम्‌। 
"नमः स्वस्ति-स्वाहा-स्वधाउलं वषदयोगाच्च।' अर्थात्‌, नमः, स्वस्ति, स्वाहा, 
स्वधा. अलं तथा वषट्‌ के योग में चतुर्थी होती है । यथा- हरये नमः। प्रजाभ्यः 
स्वस्ति। अग्नये स्वाहा। पितृभ्यः स्वधा। 
"गत्यर्थकर्मणि द्वितीया-चतर्थ्यौ चेष्टायामनध्वनि ।' अर्थात्‌, गति अर्थ वाली 
धातुओं के कर्म मे विकल्प से द्वितीया, या चतुर्थी विभक्ति होती है; जब कर्म मार्ग 
बतलाने वाला शब्द न हो तथा गति में शरीर के चलने की क्रिया का तात्पर्य हो। 
यथा - ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति। गाँव को जाता है। 
यहाँ पर 'ग्राम' मार्ग का बोधक नहीं है; अतः विकल्प से द्वितीया, या चतुर्थी का 
प्रयोग हुआ है। 


पा 


9 । 


|] 


"4 


9. 


]0. 


द्वितीय भाग : अवबोधनः विभक्ति व्2 


. पञ्चमी विभक्ति 


'्रुवमपायेऽपादनम्‌॥ अर्थात्‌, जहाँ पर अपाय, या विश्लेष (अलग होना) हो, 
वहाँ ध्रुव या अवधिभूत कारक को अपादान कहते हैं। 

अपादाने पञ्चमी ।' अर्थात्‌ अपादान-कारक में पञ्चमी विभक्ति होती है। यथा - 
ग्रामादायाति। 

'जुगुप्साविरामप्रमादार्धानामुपसंख्यानम्‌ ।' अर्थात्‌, जुगुप्सा, विराम तथा प्रमाद 
अर्थ की क्रिया के योग मे, जिसके, प्रति जुगुप्सा आदि हो; उसमें पञ्चमी विभक्ति 
होती है। यथा - पापाज्जुगुप्सते विरमति वा। 

“भीत्रार्थानां भयहेतुः।' अर्थात्‌, भी (भय) तथा त्रा (रक्षा करना) अर्थ कौ धातुओं 
का प्रयोग होने पर 'भय' के हेतु में पञ्चमी-विभक्ति होती है। यथा- 

चौराद्‌ विभेति। 

आख्यातोपयोगे ॥ जव किसी व्यक्ति या गुरु से नियमपूर्वक कुछ पढ़ा जाता 
है; तो पढ़ाने वाले वक्ता, या गुरु की अपादान संज्ञा होती है। यथा- 
उपाध्यायादधीते । 

जनिकर्तुः प्रकृतिः ।' सूत्र के अनुसार, जन्‌ (उत्पन्न होना) क्रिया के कर्ता का जो 
प्रधान ओर आदि कारण होता है; उसकी अपादान-संज्ञा होती है। यथा- 
ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते। 

“भुवः प्रभवः ।' अर्थात्‌, प्रकट होने के कर्ता का जो प्रकट होने का स्थान है; वह 
अपादान -सं्क होता हैं। यथा - हिमवतो गंगा प्रभवति। 
अन्यारादितरतेदिक्णन्दा्चूत्तरपदाजाहियुक्ते।" अर्थात्‌, अन्य, आरात्‌ इतर, 
ऋते, दिशा बताने वाले शब्द, अन्य, 'अञ्जु' उत्तरपदवाले, दिग्वाचक समस्त शब्द 
(पराक्‌. प्रत्यक्‌ आदि) आच्‌ या आहि प्रत्ययान्त दिग्वाची शब्दों के योग में पञ्चमी 
विभक्ति होती है। यथा - आरात्‌ वनात्‌। ऋते कृष्णात्‌। 

“पञ्ञम्यपाड-परिभि: ॥ अर्थात्‌, कर्मप्रवचनीय अप, आड्‌, परि के योग में पञ्चमी 
विभक्ति होती है। यथा - आमुक्तेः संसारः। आसकलाद्‌ ब्रह्य। 

अकर्तयृणे पञ्चमी ॥ अर्थात्‌ कतुसंज्ञा-रहित ऋण यदि हेतु हो, तो उस ऋण से 
पञ्चमी विभक्ति होती है। यथा -शताद्‌ बद्धः। सौ के कर्ज से बाँधा गया। 
'पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाउन्यतरस्याम्‌।' अर्थात्‌, पृथक, बिना और नाना के 
योग में तृतीया, पञ्चमी तथा द्वितीया होती है। यथा - पृथग्रामेण रामात्‌ रामं वा। 
"करणे च स्तोकाल्पकृच्छुकतिपयस्यासत्ववचनस्य।' अर्थात्‌, स्तोक, अल्प, 
कृच्छर तथा कतिपयः, इन चार शब्दों से तृतीया, पञ्चमी तथा द्वितीया होती है। यथा- 
अल्पात्‌ अल्पेन वा मुक्त:। 


22 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


।3. “दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च ॥ अर्थात्‌, दूर तथा अन्तिक अर्थ वाले शब्दों से 
पञ्चमी, तृतीया या द्वितीया होती है। यथा - ग्रामस्य दूरं दूरात्‌ दूरेण वा। 


6. षष्ठी विभक्ति 

।. षष्ठी शेषे ।' अर्थात्‌ जहाँ दूसरी विभक्तियों के नियम लागू नहीं होते; वहाँ षष्ठी 

विभक्ति का प्रयोग होता है। यथा - राज्ञः पुरुषः। 

षष्ठी हेतुप्रयोगे।' अर्थात्‌ जव कोई संज्ञा किसी क्रिया का हेतु बताती हो और 

वह हेतु, 'हेतु' शब्द के द्वारा ही द्योतित हो रहा हो, तो उस हेतु में षष्ठी विभक्ति 

होती है। यथा - अनस्य हेतोः वसति। 

"एनपा द्वितीया।' 'एनप्‌' प्रत्ययान्त शब्दों के योग में द्वितीया तथा षष्ठी दोनों 

विभक्तियों का प्रयोग होता है। यथा - दक्षिणेन गरामं ग्रामस्य वा। 

4. दूरान्तिकार्थैः षष्ठयन्यतरस्याम्‌।' अर्थात्‌ दूर, अन्तिक तथा इसके पर्यायवाची 

शब्दों के योग में पञ्चमी या षष्ठी विभक्ति होती है। यथा - दूरं ग्रामस्य ग्रामाद्वा। 

आशिषि नाथः ॥ अर्थात्‌ 'नाथ' धातु के आशीष, या आशा रखने के अर्थ में होने 
पर शेषत्व विवक्षा में कर्म मे षष्ठी होती है। यथा - सर्पिषो नाथनम्‌। 

0. "व्यवहृपणोः समर्थयोः ॥ अर्थात्‌ वि, अव उपसर्ग पूर्वक 'ह' धातु तथा “पण 
धातु जब समानार्थक होती है, तो उनके कर्म मे शेषत्व -विवक्षा में पष्ठी-विभक्ति 
होती है। यथा - शतस्य व्यवहरणं पणनं वा। सौ की बिक्री या दाँव। 

7. 'दिवस्तदर्थस्य।' अर्थात्‌, "दिव्‌" धातु जब जुआ खेलने, या क्रय-विक्रय के अर्थ 
में प्रयुक्त हो, तो उसके कर्म में षष्ठी होती है। यथा ~ शतस्य दीव्यति। 

8. कर्तृकर्मणोः कृति:।' अर्थात्‌. कृत्‌-प्रत्यय का प्रयोग होने पर, कत-प्रत्यय से 
युक्त अनुक्त कर्ता में तथा कर्म में षष्ठी होती है। यथा ~ कृष्णस्य कृतिः। 

9. क्तस्य व वर्तमाने ।' यदि भूतकालिक 'क्त' प्रत्यय वर्तमान के अर्थ मे प्रयक्त हो 
तो अनुक्त कर्ता में षष्ठी होती है। यथा - राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा। 

।0. "चतुथी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः।' अर्थात, आशीर्वाद अर्थ में 
प्रयुक्त आयुष्य, मद्र, भद्र, कुशल, सुख तथा हित आदि शब्दों के योग में चतुर्थी 
या षष्ठौ विभक्ति होती है । यथा - आयुष्यं, चिरंजीवितं कृष्णाय कृष्णस्य वा। 


7. सप्तमी विभक्ति 

. आधारोऽधिकरणम्‌ - कर्ता ओर कर्म द्वारा अपनी विद्यमान क्रिया का जो 
आधार होता है उसकी अधिकरण संज्ञा होती है। यथा - स्थाल्यां पचति। 

2. सप्तम्यधिकरणे च।' अर्थात्‌- अधिकरण कारक में सप्तमी विभक्ति होती है। 
यथा- कटे आस्ते। यहाँ "कट' अधिकरण है। 


{~ 


[9 


४2. 


हि 


6. 


9, 


]0. 


द्वितीय भाग : अवबोधन: विभक्ति 23 


(साध्वसाधु प्रयोगे च।' अर्थात्‌ साधु ओर असाधु शब्दों के साथ जिसके प्रति 
साधुता, या असाधुता बतलायी जाय, उसमें सप्तमी विभक्ति होती हे। 
यथा-साधुः कृष्णो मातरि। 
निमित्तात्कर्मयोगे।' इस वार्तिक के अनुसार, निमित्त या क्रिया के फल के 
वाचक शब्दों से सप्तमौ विभक्ति होती है, यदि फल का क्रिया के कर्म के साथ 
संयोग या समवायसम्बन्ध हो। वथा- 

चर्मणि द्वीपिनं हन्ति, दन्तयोर्हन्ति कुज्जरम्‌। 

केशेषु चमरीं हन्ति, सीम्नि पुष्कलो हतः।। 
'्यस्य च भावेन भावलक्षणम्‌।॥ अर्थात्‌, जिसकी क्रिया से कोई दूसरी क्रिया 
लक्षित होती है, उसमें सप्तमी का प्रयोग होता है। यथा-गोषु दुह्यमानासु गतः। 
'स्वामीश्चराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभुप्रसूतैश्च।' अर्थात्‌ स्वामी, ईश्वर, 
अधिपति, दायाद्‌, साक्षिन्‌. प्रतिभू तथा प्रसृतः इन सात शब्दों के योग में पष्ठी तथा 
सप्तमी विभक्ति होती है। यथा- गवां गोषु वा स्वामी। गायों का स्वामी। 
"यतश्च निर्धारणम्‌! । अर्थात्‌ जहाँ पर किसी समुदाय से किसी व्यक्ति विशेष को 
जाति, गुण, क्रिया, या संज्ञा के आधार पर अलग किया जाय, वहाँ समुदाय, वाचक 
शब्द से पष्ठी, या सप्तमी विभक्ति होती है। वथा- नृणां नुषु वा ब्राह्मण: श्रष्ठः। 
श्रसितोत्सुकाभ्या तृतीया च'। अर्थात्‌ प्रसित्‌ तथा उत्सुक शब्दों के योग में 
तृतीया ओर सप्तमी दोनों विभक्तियाँ होती हैं। यथा-प्रसित उत्सुको वा हरिणा हरौ 
वा। 
"नक्षत्रे च लुपि।' अर्थात्‌ यदि 'मूल' शब्द नक्षत्रार्थक हो तथा उसके प्रत्यय का 
लोप हुआ हो, तो उस नक्षत्रवाचक शब्द से अधिकरण अर्थ में तृतीया, या सप्तमी 
होती है। यथा- मूलेनावाहयेद्‌ देवीं श्रवणेन विसर्जयेत्‌। 
'सप्तमीपञ्ञम्यौं कारकमध्ये।' अर्थात्‌ दो कारक शक्तियों के बीच में जो काल, 
या अध्व (मार्ग की दूरी) होती है, उसके वाचक शब्दों में सप्तमी, या पञ्चमी 
विभक्ति होती है। यथा- इहस्थोऽयं क्रोशे क्रोशादवा लक्ष्यं विध्येत्‌। 
नोट-इनके विशद्‌ उदाहरण प्रथम भाग सम्भाषण के तृतीय अध्याय (विभक्ति 
ज्ञान) मे देखे जा सकते हैं, जिससे इनका प्रायोगिक रूप भी स्पष्ट होगा। 
विशेष-जब उद्देश्य के रूप में प्रथम, मध्यम और उत्तम पुरुष में से दो या तीन 


एकत्र हो जाते हैं तब क्रिया का रूप इस प्रकार होगा- 
(।) प्रथम पुरुष और प्रथम पुरुष के कर्तृवाचक पदों के साथ क्रिया प्रथम पुरुष कौ 


होगी और वचन कर्ता की सामूहिक संख्या के अनुसार, यथा-(रमेश, गोपाल और 
सुरेश पढ़ते हैं) रमेशः, गोपालः सुरेशश्च पठन्ति; देवः सुशीला च पठत:। 


24 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


(2) प्रथम पुरुष और मध्यम पुरुष के कर्तृवाचक पदों के साथ क्रिया मध्यम पुरुष की 
होगी और वचन कर्त्ता की सामूहिक संख्या के अनुसार, यथा (वह और तू लिखता 
है) स च त्वं च लिखथ:। स च युयं लिखथ। 

(3) अन्य पुरुषों के साथ जब उत्तम पुरुष का कर्तृवाचक पद होगा तब क्रिया उत्तम 
पुरुष की ही रहेगी और वचन कर्ता की सामृहिक संख्या के अनुसार, यथा-(तू 
और मैं पढ़ते हैं) त्वमहं च पठावः, स त्वमहं च पठामः, अहं युवां च पठाम:। 


सातों विभक्तियों के विशिष्ट उदाहरणः- 

प्रथमाविभक्ति- 

।. कर्तृवाच्य में - शिशुः रोदिति। अहं पुष्पं पश्यामि। 

2. कर्मवाच्य के कर्म में. - वटुभिः पठचते वेदः, पशुभिः पीयते जलम्‌। 

3. सम्बोधन में - भो गुरो ! क्षमस्व। 

4. अव्यय के साथ - अशोक इति विख्यातः राजा सर्वजनप्रियः। 
नाम मात्र में - आसीत्‌ राजा विक्रमादित्यो नाम। 

द्वितीयाविभक्ति- 

।. कर्ममें - प्रजा संरक्षति नृपः, सा वर्धयति पार्थिवम्‌। 

2. ऋते अन्तरेण, विना के साथ- विद्यामन्तरेण, विना, ऋते वा नैव सुखम्‌। 

3. एनप्‌ के साथ - तत्रागारं धनपतिगृानुत्तरेणस्मदीयम्‌। 

4. अभितः के साथ - अभितो भवनं वारिका। 

5. परितः के साथ - परितो ज्ञानिनं धक्ताः। 

6. सर्वतः के साथ - सर्वतः पर्वतं वृक्षा:। 

7. उभयतः के साथ ~ गोमतीमुभयतस्तरवः। 


8. अन्तरा (बीच मे) के साथ - अन्तरात्वांचमांचसः। 
9. समया, निकषा (समीप) के साथ - ग्रामं समया निकषा वा नदी। 


0. व्याप्ति के अर्थ में - मासमधीते क्रोशं कुटिला नदी। 
|. अनु के साथ - गुरुमनु शिष्यो गच्छेत्‌। 

2. प्रति के साथ - दीनं प्रति दयां कुर। 

3. धिक्‌ के साथ - धिक्‌ पापं मूर्खजीवनम्‌। 

4. अधिशीडः के साथ - चन्द्रापीडः मुक्ताशिलापटूटमधिशेते। 
5. अधिस्था के साथ - रमेशः गृहमधितिष्ठति । 

।6. अध्यास्‌ के साथ - नृपः सिंहासनमध्यास्ते । 


।7. अनु, उप पूर्वक वस्‌ के साथ - हरिः वेकुण्ठमुपवसति, अनुवसति वा। 
॥8. आवस्‌ एवम्‌ अधिवस्‌ के साथ- अधिवसति काशीं विश्वनाथः। 
भक्तः देवमन्दिरम्‌ आवसति। 


॥9. 


द्वितीय भाग : अवबोधनः विभक्ति 25 
अभि-नि-पूर्वक विश्‌ के साथ - मनो धर्मम्‌ अभिनिविशते। 


20). क्रियाविशेषण में - सत्वरं धावति मृगः। सयत धर्ममाचरेत्‌। 

त॒तीयाविभक््ति- 

]. करण में - सः जलेन मुखं प्रक्षालयति। हस्तेन भुङ्क्ते। 

2. कर्मवाच्य कर्ता में - रामेण रावणो हतः। 

3. स्वभावादि अर्थो में - रामः प्रकृत्या साधुः। नाम्ना गोपालोऽ्यम्‌। 

4. सह, साकम्‌, सार्धम्‌ के साथ - शशिना सह याति कौमुदी। 

5. सदृश के अर्थ में - धर्मेण सदृशो नास्ति बन्धुरन्यो महीतले। 

6. हेतु के अर्थ में - केन हेतुना अत्र वससि? 

7. हीन के साथ विद्यया तु विहीनस्य कि वृथा जीवितेन ते। 

8. विना के साथ - श्रमेण हि विना विद्या न लभ्यते। 

५. अलं के साथ - अलं महीपाल तव श्रमेण। 

0. प्रयोजन के अर्थ में - धनेन कि यो न ददाति नाश्नुते। 

||. लक्षण-बोध में - जटाभिस्तापसोऽयं प्रतीयते। 

2. फलप्राप्ति (अपवर्ग) मे - पञ्चभिर्वधि्यायमधीतम्‌। पञ्चभिर्दिनिः नीरोगो जात:। 

]3. विकृत अंग में ~ बालकष्चक्षुषा काणः कर्णाभ्यां बधिरश्च सः। 
पादेन खञ्जः वृद्धोऽसौ कुब्जा पृष्ठेन मन्थरा।। 

चतुर्थीविभक्ति- 

।. सम्प्रदान में ~ राजा ब्राह्मणाय धनं ददाति। 

2. निमित्त के अर्थ में ~ धनं सुखाय. विद्या ज्ञानाय। 

3. रुचि के अर्थ में ~ शिशवे क्रौडनकं रोचते। 

4. धारय्‌ (ऋणी) के अर्थ में - स मद्यं शतं धारयति। 

5. स्पृह के साथ - अहं यशसे स्पृहयामि। 

6. नमः, स्वस्ति के साथ ~ गुरवे नमः। नृपाय स्वस्ति। 

7. समर्थं अर्थवाली धातुओं के साथ - प्रभवति मल्लो मल्लाय। 

8. कल्प (होना, बनाने में समर्थ होना) के साथ - सानं सुखाय कल्पते। 

9. तुमुन्‌ के अर्थ में - ब्राह्मण: स्नानाय (स्नातुं) याति। 

।0. क्रुद्ध अर्थवाली धातुओं के साथ - गुरु: शिष्याय क्रुध्यति। 

]. द्रुह. अर्थवाली धातुओं के साथ - मूर्ख: पण्डिताय दरहयति। 

2. असूया (निन्दा) अर्थवाली धातुओं के साथ - दुर्जनः सज्जनाय असूयति। 

पञ्चमीविभक्ति- 


पृथक्‌ अर्थ में ~ वृक्षात्‌ फलानि पतन्ति। स ग्रामाद्‌ आगच्छति। 


26 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
2. भय के अर्थ में ~ असज्जनात्‌ कस्य भयं न जायते? 
3. ग्रहण करने के अर्थ मे - कृपात्‌ जलं गृहाति। 
4. पूर्वादिके योग में - स्नानात्‌ पूर्व न भुञ्जीत न धावेत्‌ भोजनात्‌ परम्‌। 
5. अन्यार्थ के योग में ~ इधरादन्यः कः रक्षितुं समर्थः? 
0. उत्कर्ष-बोध में - जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी। 
7. विना, ऋते के योग में - परिश्रमाद्‌ विना (ऋते) विद्या न भवति। 
8. आरात्‌ (दूर या समीप) के योग में - ग्रामाद्‌ आरात्‌ सुन्दरमुपवनम्‌। 
9. प्रभृति के योग में ~ रौशवात्प्रभूति सोऽतीव चतुरः। 
।0. आङ्‌ के साथ - आमूलात्‌ रहस्यमिदं श्रोतुमिच्छामि। 
।. विरामार्थक शब्दों के साथ - न नवः प्रभुराफलोदयात्‌ स्थिरकर्मा विरराम 
कर्मणः। 
।2. काल और मार्ग की अवधि में - विवाहात्‌ नवमे दिने। 
।3. जायते आदि अर्थ में - वीजेभ्यः अड्कुरा जायन्ते। 
4. उद्धवति, प्रभवति, निलीयते प्रतियच्छति के साथ - 
हिमालयात्‌ गंगा प्रभवति, उद्गच्छति वा। 
नृपात्‌ चोरः निलीयते। 
तिलेभ्यः माषान्‌ प्रतियच्छति। 
5. जुगुप्सते, प्रमाद्यति के साथ - स पापात्‌ नुगुप्सते। त्वं धर्मात्‌ प्रमाद्यसि। 
6. निवारण अर्थ में - मित्रं पापात्‌ निवारयति। 
7. जिससे कोई विद्या सीखी जाय उसमें - छातरोऽध्यापकात्‌ अधीते। 
षष्ठीविभक््ति- 
|. सम्बन्ध में - मखस्य बहवो दोषाः सतां च बहवो गुणाः। 
2. कृदन्त कर्ता में - अञ्जनस्य क्षयं दृष्टवा वल्मीकस्य च संचयम्‌। 
अवन्ध्यं दिवसं कूर्यात्‌ दानाध्ययनकर्मभिः ॥ 
3. तुल्यार्थं के साथ ~ रामस्य तुल्यो भुवि नास्ति राजा। 
4. कृदन्त कर्म में ~ अन्नस्य पाकः. धनस्य दानम्‌। 
5. स्मरणार्थक धातुओं के साथ स मातुः स्मरति। 
6. दूर एवं समीपवाची शब्दों के साथ - नगरस्य द्रं (नगराद्‌ वा दरम्‌) 
समीपम्‌ सकाशम्‌ वा। 
7. कृते, समक्षम्‌, मध्ये, अन्तरे, अन्तः के साथ - पठनस्य कृते, आचार्यस्य 


समक्षम्‌ वालानां मध्ये, गृहस्य अन्तरे अन्तः वा। 
अतस्‌ प्रत्यय वाले शब्दों के साथ - नगरस्य दक्षिणतः, उत्तरतः। 


द्वितीय भाग : अवबोधन: विभक्ति ]27 


9. अनादर में ~ रुदतः शिशोः माता ययौ। 
0. हेतु शब्द के प्रयोग मेँ - अनस्य ठैतोर्वसति। 
निवासस्य हेतोर्याति। 


सप्तमीविभक्ति- 

।. अधिकरण में - सभायां शोभते बुधः। आसने शोभते गुरः! 

2. भाव में - यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः? 

3. अनादर में - सुदति शिशौ (रुदतः शिशोः वा) गता माता। 
4. निर्धारण में - जीवेषु मानवाः श्रेष्ठाः, मानवेषु च पण्डिताः। 
5 एक क्रिया के बाद दूसरी क्रिया होने पर- सूर्ये उदिते विकसति कमलम्‌। 
6. विषय में - मोक्षे इच्छाऽस्ति। 


दिने, प्रातःकाले, मध्याह्नेसायंकाले वा कार्य करोति। 
7. संलग्नार्थक शब्दों और चतुरार्थक शब्दों के साथ - कार्ये लग्न:, तत्पर:। 
शास्त्रे निपुणः, प्रवीणः, दक्षः आदि। 


28 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
चतुर्थं : अध्याय 
उपसर्ग परिचय 


साधारण धातुओं के प्रयोग की अपेक्षा सोपसर्गं धातुओं के प्रयोग से भाषा मजी हुई 
ओर परिष्कृत लगती है। साथ ही साथ छत्र धातुओं के अर्थं ओर रूपावली को कण्टस्थ 
करने के परिश्रम से बच जाते हैं। उपसर्ग लगाने से धातुओं का अर्थ बदल जाता है, 
जैसे - 'ह' का अर्थ "हरण करना' है, 'प्र' उपसर्ग लगने से उसका अर्थ प्रहार करना" 
हो जाता है, 'आ' उपसर्ग लगने से "भोजन करना' तथा 'सम्‌' उपसर्ग लगने से नाश 
करना' हो जाता है। अतः कहा गया दै - 

उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। 
प्रहाराहार-संहार-विहार -परिहारवत्‌ ॥ 

उपसर्ग लगाने से कहीं अकर्मक धातुएँ सकर्मक हो जाती हैं ओर उनके अर्थ में 
विलक्षणता आ जाती है। यथा - अकर्मक ^भू' का अर्थ है, 'होना' किन्तु 'अनु' उपसर्ग 
लगाने से यह सकर्मक हो जाती है। इसका अर्थ "अनुभव करना' हो जाता है, जैसे- 
पातकी दुःखमनुभवति (पापौ दुःख भोगता है)। मुख्य उपसर्ग निम्न है 

प्र (अधिक), पर (उल्टा पीछे), अप (द्र), सम्‌ (अच्छी तरह), अनु (पीछे), अव 
(नीचे, दूर), निस्‌ (विना, बाहर), दुस्‌ (कठिन), दुर्‌ (बुरा), वि (विना, अलग), आङ्‌ (तक, 
कम), नि (नीचे), अधि (ऊपर), अपि (निकट), अति (बहुत), सु (सुंदर), उद्‌ (ऊपर), 
अभि (ओर), प्रति (ओर, उल्टा), परि (चारों ओर), उप (निकट) 

धात्वर्थं बाधते कश्चत्‌ कश्चित्‌ तमनुवर्तते। 
तमेव विशिनष्टचन्य उपसर्गगतिस्विधा ॥ 

धातु के साथ उपसर्ग लगाने से तीन परिवर्तन होते हैं- 

(।) क्रिया का अर्थ बिलकुल बदल जाता है, जैसे - विजय: - पराजयः, उपकारः 
~ अपकारः, आहारः - प्रहारः, (2) क्रिया के अर्थ मे विशिष्टता आ जाती है, जैसे- 
गमनम्‌ .- अनुगमनम्‌, (3) क्रिया के ही अर्थं का अनुवर्तन हो जाता `हे, वसति- 
अधिवसति, उच्यते - प्रोच्यते। 


अय्‌ (जाना) 
परा + अय्‌ (भागना) अश्वारोहः पलायते। 


अर्थ्‌ (मांगना) 
प्र + अर्थ (प्रार्थना करना) स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते। (गीतायाम्‌) 


द्वितीय भाग : अवबोधन : उपसर्ग 29 


अभि + अर्थ्‌ (इच्छा करना) यदि सा तापसकन्यका अभ्यर्थनीया। (शाकुंतले) 
अभि + अर्थ्‌ (प्रार्थना करना) माम्‌ अनभ्यर्थनीयमभ्यर्थयते। (मालवि.) 
निर्‌ + अस्‌ (हटाना) सः धूर्त निरस्यति। 
आप्‌ (पाना) - 
वि + आप्‌ (फलना) रजः आकाशं व्याप्नोति। 
सम्‌ + आप्‌ (पूरा होना) यावत्तेषां समाप्येरन्‌ यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणः। (रघु.) 
आस्‌ (बैठना) - 
अधि + आस्‌ (बैठना) स राजसिंहासनमध्यास्ते। 
उप + आस्‌ (पूजा करना) भक्तः शिवमुपास्ते। 
अनु + आस्‌ (सेवा करना) सखीभ्यामन्वास्यते। (शाकुन्तले) 
इ (जाना) - 
अव + इ (जानना) अवेहि मां किड्डूरमष्टमूर्ते:। (रघुवंशे) 
प्रति + इ (विश्वास करना) सः मयि न प्रत्येति। 
उत्‌ + इ (उदय होना) उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। 
उप + इ (प्राप्त करना) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपेति लक्ष्मी:। (पञ्चतन्त्र) 
अभि + इ (सामने आना) स स्वामिनामभ्येति। 
अनु + इ (पीछे जाना) सेवकः स्वामिनमन्वेति। 
अप + इ (दूर होना) सूर्योदयेऽन्धकारोऽपेति। 
अभि + उप + इ (प्राप्त होना) व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे 
विषादः । (रघुवंशे) 
ईक्ष्‌ (देखना) - 
अप + ईक्ष्‌ (ध्यान रखना) किमपेक्ष्य फलं परोधरान्ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः। 
उप + ईक्म (ध्यान न रखना) अलसः कर्तव्यमुपेक्ते। 
परि + ईक्ष्‌ (परीक्षा लेना) अग्निः परीक्ष्यते स्वर्णं काव्यं सदसि तद्विदाम्‌। 
प्रति + ईक्ष्‌ (प्रतीक्षा करना) क्षणं प्रतीक्षस्व यावदागच्छामि। 
निर्‌ + ईक्ष्‌ (देखना) सा साग्रहं त्वां निरैक्षत। 
अव + ईक्ष्‌ (आदर करना, ध्यान रखना) त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य माम्‌। 
अब + ईक्ष (देख भाल करना) स कदाचिदवेक्षिप्रजः। (रघुवंशे) 
कृ (करना)- 
अनु + कृ (नकल करना) सर्वाभिरन्याभिः कलाभिरनुचकार तं वैशम्पायनः। 
अधि + कृ (अधिकार करना) ते नाम जयिनो ये शरीरस्थान्‌ रिपूनधिकुर्वत। 
अप + कृ (बुराई करना) अथवा सैनिकाः केचिदपकूर्य्ुधिष्टिरम्‌। (महा.) 
प्र + कृ (कथा करना) यो रामायणं प्रकुरुते स खलु साधिष्टमुपकरोति लोकस्य। 


30 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


उत्‌ + आ + कृ (डराना) श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते। 
तिरस्‌ + कृ (अनादर करना) किमर्थं तिरस्करोपि माम्‌? 
नमस्‌ + कृ (नमस्कार करना) देवदेवं नमस्कुरु। 
प्रति + कृ (उपाय करना) आगतं तु भयं वीक्ष्य प्रतिकुर्याद्‌ यथोचितम्‌। 
उप + कृ (सेवा करना) भक्तः शिवमुपकुरुते। 
उप + कृ (उपकार करना) किं ते भूयः प्रियमुपकरोतु पाकशासनः? 
सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम्‌। (किरात.) 
वि + कृ (विकार पैदा करना) चितं विकरोति कामः। 
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते वुधैः। (रघु.) 
परि + (ष्‌) + कृ (सजाना) रथो हेमपरिष्कृतः। (महाभारते) 
अलम्‌ + कृ (शोभा बढ+ना) रामचन्द्रः वनमिदं पुनरलङ्कुयिष्यति? 
आविष्‌ + कृ (प्रकट करना) वायुयानमिदं केन धौमताऽऽविष्कृतं भुवि। 
निर्‌ + आ+ कृ (हटाना) स निराकरोति दोषान्‌। 


च्विप्रत्ययान्त कृ - 


. अङ्खकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति। 

2. वीरवरः देव्यै स्वपुतमुपहारीकरोति। 

3. सफलीकृतं भवता मम जीवितं शुभागमनेन। 
4. स्थिरीकरोमि ते वासस्थानम्‌। 

5. कदा रामभद्रो वनमिदं सनाथीकरिष्यति? 

6. विरहकथाऽऽ्कुलीकरोति मे हदयम्‌। 


गम्‌ (जाना) - 


गम्‌ - (जाना) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्‌। (हितोपदेशे) 
अनु + गम्‌ (पीछा करना) वत्स मामनुगच्छ। 

अव + गम्‌ (जानना) नावगच्छामि ते मतिम्‌। 

अधि + गम्‌ (प्राप्त करना) अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरि- गृहीतः। 
तेभ्योऽधिगन्तुं निगमान्तविद्यां वाल्मीकिपाश्वादिह पर्यटामि। (उत्तर.) 

अभि + उप + गम्‌ (स्वीकार करना) अपीमं प्रस्तावमभ्युपगच्छसि? 

अभि + आ + गम्‌ (आना) अस्मदगृहानद्यैकोऽध्यागतोऽध्यागम्‌। 

आ + गम्‌ (आना) स्नानार्थं स नदीमागच्छेत्‌। 

प्रति + गम्‌ (लौटना) कदा स प्रतिगमिष्यति? 

प्रति + आ + गम्‌ (लौटना) माणवकः कुटीरं प्रत्यागच्छति। 


द्वितीय भाग : अवबोधन : उपसर्ग हउा 


निर्‌ + गम्‌ (बाहर जाना) स गृहानिर्गत:। 
सम्‌ + गम्‌ (मिलना) (क) संगत्य कलं क्वणन्ति पक्षिणः। 
(ख) प्रयागे यमुना गङ्कां संगच्छति। 
उत्‌ + गम्‌ (ऊपर जाना, उड़ना) पक्षी आकाशमुदागच्छत्‌। 
प्रति + उद्‌ + गम्‌ (अगवानी के लिये जाना) लङ्कातो निवर्तमानं श्रीरामं भरतः 
प्रत्युज्जगाम । 
ग्रह (लेना) - 
नि + ग्रह (दंड देना) शीघ्रमयं दुष्टवणिक्‌ निगृद्यताम्‌। 
अनु + ग्रह (कृपा करना) गुरो मामनुगृहाण। 
वि + ग्रह (लड़ाई करना) विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं 
दिवः। (शिशुपालवधे) 
प्रति + ग्रह (स्वीकार करना) तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः। 
अदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः ॥ (रघुवंशे) 
चर्‌ (चलना)- 
अति + चर्‌ (विरुद्ध आचरण करना) पुत्रः पितृनत्यचरन्‌ नार्यश्चात्यचरन्‌ पतीन्‌। 
आ + चर्‌ (व्यवहार करना) प्राप्ते तु षोडशे वर्धे पुत्रं मित्रवदाचरेत्‌। 
अनु + चर्‌ (पीछा करना) सत्यमार्गमनुचरेः। 
उत्‌ + चर्‌ (कहना) स धर्मोपदेशं नोच्चरते। 
परि + चर्‌ (सेवा करना) 
सम्‌ + चर्‌ (आना जाना) भूयांसो जना मार्गेणानेन सज्चरन्ते। 
प्र + चर्‌ (प्रचार होना) यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले। 
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ 
उप + चर्‌ (सेवा करना) पार्वती अहोरात्रं शिवमुपचचार। 
चि (चुनना)- 
उप + चि (बढ़ाना) अधोऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते। 
अप + चि (घटना) राजहंस तव सैव शुध्रता चीयते न च न चापचीयते। 
अव + चि (चुनना) सा उद्याने लताभ्यो बहूनि कसुमान्यवाचिनोत्‌। 
निस्‌ + चि (निश्चय करना) वयं निश्चिनुमः न वयं विश्रमिष्यामो यावन 
स्वातन्त्य लभामहे। 
अभि + उद्‌ + चि (इकट्ठा करना) अभ्युच्चितास्तर्काः प्रभावुका भवन्ति। 
आ + चि (बिछाना) भृत्यः शय्यां प्रच्छदेनाचिनोति। 
उप + चि (बढ़ाना) मासांशिनो मांसमेवोपचिन्वन्ति न प्रज्ञाम्‌। 


32 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


निस्‌+चि (निश्चय करना) निश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा।(उत्तर.) 
सम्‌ + चि (इकट्ठा करना) रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति (शाकु) 
प्र + चि (पुष्ट होना) स पुष्टिप्रदमनं भुङक्ते तस्मात्प्रचीयन्ते तस्य गात्राणि। 
ज्ञा (जानना) - 
अनु + ज्ञा (आज्ञा देना) तत्‌ अनुजानीहि मां गमनाय। (उत्तररामचरिते) 
प्रति + ज्ञा (प्रतिज्ञा करना) हरचापारोपणेन कन्यादानं प्रतिजानीते। 
अव + ज्ञा (अनादर करना) अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति। 
मत्प्रसूतिमनारभ्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥ (रघु) 
अप + ज्ञा (इनकार करना) शतमपजानीते। 
सम्‌ + ज्ञा (आशा करना) शतं सञ्जानीते। 
तृ तेरना)- 
अव + तृ (उतरना) अवतरति आकाशाद्‌ वायुयानम्‌। 
उत्‌ + तृ (पार करना) स अनायासं गङ्गामुदतरत्‌। 
वि + तृ देना) वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्याम्‌। (उत्तररामचरिते) 
सम्‌ + तृ (तैरना) स हि घटिकाप्रायं नद्यां सन्तरेत्‌। 
दिश्‌ (देना) 
आ + दिश्‌ (आज्ञा देना) गुरुः शिष्यान्‌ आदिशति। 
उप + दिश्‌ (उपदेश देना) उपदिशतु भवान्‌ धर्मशास्त्रम्‌। 
सम्‌ + दिश्‌ (सन्देश देना) कि सन्दिशति स्वामी? 
निर्‌ + दिश्‌ (बताना) यथाभिलषितं स्थानं निर्दिशेत्‌। 
दा (देना) - 
आ+ दा (ग्रहण करना) नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यबहारसनमाददे युवा। 
नादत्ते प्रियमण्डनाऽपि भवतां स्नेहेन या पल्लवम्‌। (शाक) 
आ + दा (कहना शुरू करना) अ्यमर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः। (रघु) 
* धा (धारण करना) - 
अभि + धा (कहना) पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते वारणीत्यभिधीयते। (हितोपदेशे)। 
अपि + धा (बन्द करना) द्वारं पिधेहि अतिकालमागतास्ते मा प्राविक्षनिति। 
अव + धा (ध्यान देना) गोपालः स्वाध्याये नावधत्ते। 
सम्‌ + धा (सन्धि करना) बलीयसा शत्रणा सन्दध्यात्‌, विगृह्नानो हि ध्रुवमुत्सीदेत। 
सम्‌ + धा (कार्य करना) सहसा विदधीत न क्रियाम्‌। (किराते) 
वि + परि + धा (बदलना) विपरिधेहि वासांसि, मलिनानि तानि जातानि। 
आ + धा (गिरवी रखना) धनमिच्छामि, तन्मया साधवे स्वं गृहमाधात व्यम्भविष्यति। 
परि + धा (पहनना) उत्सवे नरः नव वस्त्र परिदधाति। 





द्वितीय भाग : अवबोधन : उपसर्ग 33 


नि + धा (विश्वास रखना) निदधे विजयाशंसा चापे सीतां च लक्ष्मणे। 
नि + धा (नीचे रखना, समाप्त करना आदि) सलिलैर्निहितं रजः क्षितौ। 
पादं निदधाति। 
नि + धा (अमानत रखना) काशीं गच्छमि, अवशिष्टं धनं विश्वस्ते ग्रामवणिजं 
निधास्यामि। 
नी (ले जाना)- 
अनु + नी (मनाना) अनुनय मित्रं कुपितम्‌। 
विपूर्वो धा करोत्यर्थे अभिपूर्वस्तु भाषणे। 
मेलने चापि सम्पूर्वो निपूर्वः स्थापने मतः।। 
अभि + नी (अभिनय करना) गोपालः सीतायाः भूमिकामभिनयेत्‌। 
आ + नी (लाना) आनय जलं पूृजायै। 
उप + नी (उपनयन करना) माणवकमुपनयते। 
उप + नी (काम में लाना) कर्मकरानुपनयते। 
उप + नी (समर्पण करना) स न्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य। 
परि + नी (व्याह करना) नलो दमयन्तीं परिणिनाय। 
प्र + नी (ग्रन्थ कौ रचना करना) वाल्मीकिः रामायणं प्रणिनाय। 
(वि + अप + नी (दूर करना) सन्मार्गालोकनाय व्यपनयुत स वस्तामसीं वृत्तिमीशः। 
अप + नी (हटाना) अपनेष्यामि ते दर्पम्‌। 
उत्‌ + नी (ऊँचा उठाना) अवदातेनानेन चरितेन कुलमुनेष्यसि। 
निर्‌ + नी (निर्णय करना) कलहस्य मृलं निर्णयति। 
वि + नी (कर चुकाना) करं विनयते। 
वि + नी (भली भति खच करना) शतं विनयते। 
पत्‌ (गिरना) - 
आ + पत्‌ (आ पड़ना) अहो कष्टमापतितम्‌। 
उत्‌ + पत्‌ (उड़ना) प्रभाते पक्षिणः उत्पतन्ति। 
प्र + ना + पत्‌ (प्रमाण करना) उपाध्यायचरणयोः प्रणिपतति शिष्यः। 
नि + पत्‌ (गिरना) क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णम्‌। (पञ्चतन्त्रे) 
सम्‌ + नि + पत्‌ (इकट्ठा होना) नानादेशस्था नयज्ञा इह सन्निपतिष्यन्ति। 
सम्‌ + नि + पत्‌ (टूट पड़ना) अभिमन्युः शत्रुसैन्ये संन्यपतत्‌ शतधा च तद्‌ 
व्यदलयत्‌। 


34 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


वि+ नि + पत्‌ (पतन होना) विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः। 
पद्‌ (जाना) - 

प्र + पद्‌ (प्राप्त होना, आश्रय लेना, समीप आना) ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव 

भजाम्यहम्‌। (गीतायाम्‌) 

उत्‌ + पद्‌ (उत्पन्न होना) दुग्धात्‌ नवनीतम्‌ उत्पद्यते। 

वि + पद्‌ (कष्ट में पड़ना) स विपद्यते (विपन्नो भवति)। 

उप + पद्‌ (योग्य होना) नैतत्‌ त्वय्युपपद्यते। (गतायाम्‌) 
भू (होना) - 

अनु + भू (अनुभव करना) सन्तः सुखम्‌ अनुभवन्ति। 

आविः + भू (प्रकट होना) आविर्भूते शशिनि तमो विलीयते। 

अभि + भू (तिरस्कार करना) कस्त्वामभिभवितुमिच्छति बलात्‌? 

परा + भू (हराना) बलवान्‌ दुर्बलान्‌ पराभवति। 

प्रादुः + भू (प्रकट होना) प्रादुर्भवति भगवान्‌ विपदि। 

परि + भू (तिरस्कार करना) रावणः विभीषणं परिवभृव। 

प्र + भू (समर्थ होना) प्रभवति शुचिर्विम्बोदग्राहे मणिः। (उत्तररामचरिते) 

कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्‌ प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि। 
न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधेः। (रघुवंशे) 

उद्‌ + भू (उत्पन्न होना) हिमवतो गङ्गा उद्धवति। 

सम्‌ + भू (जन्म लेना) सम्भवामि युगे युगे। (गीतायाम्‌) 

सम्‌ + भू (मिलना) सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा। (शिशु.) 

अनु + भू (मालूम करना, अनुभव करना) अनुभवामि एतत्‌। 

वि + भावि (विचार करके भली भति जानना, अनुभव करना, कल्पना करना) 

नाहं ते तके दोषं विभावयामि। 

परि + भावि (भली भोति विचार करना) गुरो्भाषितं मुहुर्महुः परिभावय। 


च्विप्रत्यान्त भू के प्रयोग - 
।. भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कतः? 2. दृढीभवति शरीरं व्यायामेन । 
3. भवतां शुभागमनेन पवित्रीभूतं मे गृहम्‌। 4. तपसा भगवान्‌ प्रत्यक्षीभवति। 
विश्‌ (प्रवेश करना) - 
नि + विश्‌ (प्रवेश करना) निविशते यदि शूकशिखा पदे। (नैषधे) 
अभि + नि विश्‌ (घुसना) भयं तावत्सेव्यादभिनिविशते सेवकजनम्‌। (मुद्रा) 
उप + विश्‌ (वैठना) आसने उपविशतु भवान्‌। 





द्वितीय भाग : अवबोधन : उपसर्ग 35 


प्र + विश्‌ (प्रवेश करना) सन्यासी वनान्तरं प्राविशत्‌। 
मन्‌ (सोचना)- 
अव + मन्‌ (अनादर करना) नावमन्येत निर्धनम्‌ । 
अनु + मन्‌ (आज्ञा या सलाह देना) राजन्यानस्वपुरनिवृत्तेऽनुमेने। (रघुवंशे) 
सम्‌ + मन्‌ (आदर करना) कच्चिदग्निमिवानाय्यं काले संमन्यसेऽतिथिम्‌। (भट्टिकाव्ये) 
मन्त्र्‌ (सलाह करना) - 
अभि + मन्त्र (संस्कार करना) जलम्‌ अभिमन््य ददौ। 
आ + मन्त्र्‌ (विदा होना) तात, लताभगिनीं वनज्योत्स्नां तावदामन्त्रये। 
आ + मन्त्र्‌ (बुलाना) आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्‌। (महाभारते) 
नि + मन्त्र्‌ (न्योता देना) ब्राह्मणन्‌ निमन्त्रयस्व । 
रञ्ज्‌ (खुश होना) - 
अनु + रञ्ज्‌ (अनुराग होना) देवे चनदरगुप्ते दृढमनुरक्ताः प्रकृतयः। (मुद्रा.) 
रम्‌ (क्रीडा करना) - 
वि + रम्‌ (हटना) विरम विरम पापात्‌। 
उप + रम्‌ (मरना) स शोकेन उपरतः। 
उप + रम्‌ (लगाना) यत्रोपरमते चित्तम्‌ (भगवद्गीतायाम्‌) । 
वद्‌ (कहना) - 
अप + वद्‌ (निन्दा करना) दुर्जनः सज्जनमपवदति। लोकापवादो बलवान्‌ मतो मे। 
उप + वद्‌ (प्रशंसा करना) दातारमुपवदनते। 
वि + वद्‌ (झगड़ा करना) कृषकाः क्षेत्रे विवदन्ते। 
अनु + वद्‌ (उत्तर देना) तान्‌ प्रत्यवादीदथ राघवोऽपि। 
लप्‌ (बोलना) - 
अप + लप्‌ (छिपाना) दुष्टः सत्यमपलपति। 
आ + लप्‌ (बातचीत करना) साधुः साधुना सह आलपत्‌। 
प्र + लप्‌ (बकवाद करना) उन्मत्ताः सदा प्रलपन्ति। 
वि + लप्‌ (रोना) विललाप स वाप्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धौरताम्‌। (रघुः) 
सम्‌ + लप्‌ (बातचीत करना) संलापितानां मधुरैः वचोभिः। 
वह (ले जाना) - 
उद्‌ + वह्‌ (व्याह करना) इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञामुदवहदनवद्यां 
तामवद्यादपेतः। (रघुवंशे) 
अति + वह (विताना) किंवा मयापि न दिनान्यतिवाहितानि। (मालतीमा.) 


36 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


आ + वह (लाना, पैदा करना) महदपि राज्यं सुखं नावहति। 
आ + वह (धारण करना) मा रोदीर्घर्यमावह। (मार्कण्डेवपुराणे) 
मण्डनमावहन्तीम्‌। (चौरपञ्चाशिकायाम्‌) 
निः + वह्‌ (कार्य चलाना, पूरा करना आदि) स कार्यमेतत्‌ निर्वहति। 
प्र + वह (बहना) अनेन मार्गेण गङ्गा प्रावहत्‌। 
वृत्‌ (होना) - 
अनु + वृत्‌ (अनुसरण करना) साधवः साधुमनुवर्तनते। 
आ + वृत्‌ (वापस आना) अनिंद्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात्‌ (रघु) 
आ + वृत्‌-णिच्‌ (माला फेरना) अक्षवलयमावर्तयन्तं तापसकुमारमदर्शयम्‌। 
परि + वृत्‌ (घूमना) चक्रवत्‌ परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च। (मेघ.) 
नि + वृत्‌ (विरत होना, रुकना) प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात्‌। (मनुस्मृतौ) 
नि + वृत्‌ (लौटना) न च निम्नादिव सलिलं निवर्तति मे ततो हदयम्‌। (शाकु) 
यद्‌ गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परं मम। (भगवद्गीतायाम्‌) 
प्र + वृत्‌ (प्रवृत्त होना, लगना) प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः। (शाक्‌.) 
अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे? (कुमारसंभवे) 
प्र + वृत्‌ (शुरू होना) ततः प्रवृते युद्धम्‌। 
वस्‌ (रहना) - 
अधि + वस्‌ (रहना) रामः अयोध्यामध्यवसत्‌। 
उप + वस्‌ (उपवास करना) स एकादणश्यामुपवसति। 
उप + वस्‌ (समीप रहना) ब्राह्मण: ग्रामम्‌ उपवसति। 
नि + वस्‌ (रहना) स कुत्र निवसति? 
प्र + वस्‌ (परदेश में रहना) विधाय वृतिं भार्यायाः प्रवसेत्कार्यवान्नरः। (मनु) 
सद्‌ (जाना) - 
अव + सद्‌ (हिम्मत हारना) प्रतिहतप्रयतनाः क्षुदा अवसीदन्ति। 
उत्‌ + सद्‌ (नाश होना) उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम्‌। 
उत्‌ + सद्‌ (णिजन्त) (नष्ट करना) अयमसत्येऽभिनिवेशो नियतमुत्सादयिष्यति वः। 
आ + सद्‌ (पाना) पान्थः कूपमेकमाससाद। 
प्र + सद्‌ (प्रसन होना) प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वम्‌। (दुगसप्तशत्याम्‌) 
वि + सद्‌ (दुःखी होना) यूयं मा विषीदत। 
नि + सद्‌ (बैठना) यल्लघु तदुत्पलवते यद्‌ गुरु तन्निषीदति। 
उप+सद्‌ (सेवा में जाना) उपसेदिवान्‌ कौत्सः पाणिनि चिरं ततो 
व्याकरणमधिजग्मिवान्‌। 





द्वितीय भाग : अवबोधन : उपसर्ग 37 


प्रति + आ + सद्‌ (अतिसमीप आना) प्रत्यासीदति परीक्षा त्वं च पाठेऽनवहितः। 
स॒ (जाना) - 
अप+ सु (हटना) इतो दूरमपसर। 
निः + सृ निकलना) क्षतात्‌ रक्तं निःसरति। 
अनु + सृ (अनुकरण करना) वनं यावदनुसरति। 
प्र + सु (फैलना) प्रससार यशस्तव । 
अभि+सु (प्रेमी के पास जाना) सा अभिसरति। 
स्था (ठहरना) - 
अधि + स्था (स्थिर रहना) साधवः साधुतामधितिष्ठन्ति। 
आ + स्था (किसी सिद्धान्त की स्थापना) शब्दं नित्यम्‌ आतिष्ठते। 
अनु + स्था (करना) मनसापि पापं नानुतिष्ठेत्‌। 
अव + स्था (ठहरना) नावतिष्ठतां भवानत्र। 
उत्‌ + स्था (उठना) उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते। 
प्र + स्था (रवाना होना) प्रीतः प्रतस्थे मुनिराश्रमाय। 
प्रति + अव + स्था (विरोध करना) अत्र प्रत्यवतिष्ठामहे बयम्‌। 
उप + स्था (जाना, समीप जाना, उपस्थित होना) पन्थाः काशीमुपतिष्ठते। 
उप + स्था (पूजा करना) स्तुत्यं स्तुतिभिररथ्याभिरुपतरथे सरस्वती। (रघुवंशे) 
उप + स्था (मिलना) गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते। 
ह (चुरा ले जाना) - 
अनु + ह (सदृश गणो को धारण करना) पैतृकमश्वा गतमनुहरनते। 
अप + ह (चुराना) चौरः धनमपहरति। 
अप + ह (दूर करना) अपहिये खलु परिश्रमजनितया निद्रया (उत्तरराम,) 
आ + ह (लाना) वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति। 
उत्‌ + ह (उद्धार करना) मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवत्त्या (विक्रमोर्वशीये) 
उत्‌ + आ + ह (उदाहरण देना) त्वां कामिनां मदनदृतिमुदाहरन्ति (विक्र.) 
अभ्यव + ह (खाना) सक्तून्‌ पिव धानां खादेतत्यभ्यवहरति। 
परि + ह (छोड़ना) स्त्रीसनिकर्षपरिहर्तुमिच्छनन्त्दधे भूतपतिः संभृतः। 
उप + ह (भेंट देना) देवेभ्यः बलिमुपहरेत्‌। 
प्र + ह (मारना) कृष्णः कसं शिरसि प्राहरत्‌। 
वि + ह (क्रौड़ा करना, विहार करना) विहरति हरिरिह सरसवसन्ते (गीत.)। 
स कदाचिदवेक्षितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजः। रघुवंशे) 
सम्‌ + ह (हटाना) न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः। 


38 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

सं + ह (रोकना) क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्‌ गिरः खे मरुतां चरन्ति। 

तावत्स वहिर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ (कुमारसंभवे) 

क्रम्‌ (चलना) - 

अति + क्रम्‌ (गुजराना) यथा यथा यौवनमतिचकाम। (कादम्बर्याम्‌) 

अति + क्रम्‌ (उल्लड्डन करना) कथमतिकान्तमगस्त्याश्रमपदम्‌। (महावीरचरिते) 

अप + क्रम्‌ (दूर करना) नगरादपक्रान्तः। (मुद्रारक्षसे) 

आ + क्रम्‌ (आक्रमण करना) पौरस्त्यानेवमाकामंस्तास्तांज्जनपदाञ्जयी। (रघुवंशे) 

आ + क्रम्‌ (नक्षत्र का उदित होना) आक्रमते सूर्यः। (महाभारते) 

निस्‌ + क्रम्‌ (बाहर जाना, निकलना) इति निष्क्रान्ताः सर्वे। 

उप + क्रम्‌ (आरम्भ करना) वक्तुं मिथः प्राकमतैवमेनम्‌। (कुमारसंभवे) 

परि + क्रम्‌ (परिक्रमा करना) स परिक्रामति। 

वि + क्रम्‌ (कदम रखना, आगे बढ+ना) विष्णुस्त्रेधा विचक्रमे। 

सम्‌ + क्रम्‌ (संक्रमण करना) कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते। 


दु पिघलना) 
द्रवति च हिमरर्मावुद्गते चन्द्रान्त:। (मालतीमाधवे) 
उप + द्रु (आकरण करना) प्रागज्योतिषमुपाद्रवत्‌। (महाभारते) 
वि + द्रु (भागना) जलसङ्खात इवासि विद्रुतः। (कुमारसम्भवे) 
क्षिप्‌ (फेंकना) - 
अव + क्षिप्‌ (निन्दा करना) मदलेखामवक्षिप्य। (कादम्बर्याम) 
आ + क्षिप्‌ (अपमान करना) अरे रे राधागर्भभारभूत ! किमेवमाक्षिपसि। (वेणी.) 
उत्‌ + क्षिप्‌ (ऊपर फेंकना) बलिमाकाश उत्किपेत्‌। (मनुस्मृतौ) 
सम्‌ + क्षिप्‌ (संक्षिप्त करना) संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा त्रियामा। 
उत्‌ + बन्ध्‌ (बाँधना) पादपे आत्मानमुद्बध्य व्यापारदयामि। (रत्नावल्याम्‌) 
निर्‌ + बन्ध्‌ (आग्रह करना, हठ करना, जोरदार माँग करना) निर्बन्धपृष्टः च जगाद 
सर्वम्‌। (रघुवंशे) 
सम्‌ + वन्ध (मेल होना) सम्बन्धमाभाषणपूर्वमाहुः। (रघुवंशे) 
रुध्‌ (ढाँकना) - 
अनु + रुध्‌ (आज्ञा मानना) अनुरुध्यस्व भगवति वसिष्ठस्यादेशम्‌। (उत्तररामचरिते) 
वि + रध्‌ (विरोध करना) विपरीतार्थधीर्यस्मात्‌ विरुद्धमतिकृन्मतम्‌। 





आपणिक: 


महिला 


आपणिक: 


महिला 


आपणिक: 


महिला 


आपणिकः 


महिला 


आपणिकः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 39 
पञ्चम : अध्याय 
सम्भाषण के कतिपय नमूने 


सब्जी की दुकान 


आगच्छतु ! किम्‌ आवश्यकम्‌ ? 

आइए! क्या आवश्यक है? ` 

एतस्य कूष्माण्डस्य एककिलोपरिमितस्य कति रूप्यकाणि? - 
इस एक कौलो कदू के कितने रुपये ? 

तस्य किलोपरिमितस्य अष्टरूप्यकाणि। 

इसके एक किलो के आठ रुपये। 

अर्धकिलोपरिमितम्‌ आलुकं ददातु। 

आधा किलो आलू दीजिए। 

कृष्माण्डः मास्तु वा? 

कदू नहीं क्या? 

किलोद्वयमितं कूष्माण्डं, एककिलोपरिमितं गृञ्जनकम्‌, 
अर्धकिलो महामरीचिकां च ददातु। वृन्ताकम्‌ अपि 
एककिलोपरिमितम्‌। विण्डीनकानि नष्टानि खलु ? उत्तमानि 
न आनीतवान्‌ किम्‌ ? 

दो किलो कद्दू, एक किलो गाजर, आधा किलो शिमला मिर्च दीजिए। 
वैगन भी एक किलो। भिण्डी तो खराब ही रखी है न ? अच्छी नहीं 
लाए क्या? 

उत्तमानि विण्डीनकानि स्यूते एव सन्ति। आवश्यकं किम्‌ ? 
अच्छी भिण्डी तो थेले में ही है। (चाहिए क्या) आवश्यकता है 
क्या? 

किलोमात्रपरिमितं ददातु। आहत्य कतिरूप्यकाणि इति वदतु 
शीघ्र गन्तव्यम्‌। 

एक किलो मात्र दीजिए्‌। कुल मिलाकर कितने रुपये हुए ? बताओ 
जल्दी जाना है। 

आहत्य पञ्चसप्ततिरूप्यकाणि। कारवेल्लं न इच्छति वा ? 
कुल मिलाकर पचहत्तर रुपये। करेले नहीं चाहिए क्या ? 


40 


महिला 


आपणिकः 


आपणिकः 


ग्राहकः 


आपणिकः 


ग्राहकः 


आपणिकः 


ग्राहकः 


आपणिकः 


ग्राहकः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


~ तिक्तम्‌ इत्यतः कारवेल्लं मम गृहे न खादन्ति। पर्याप्तम्‌। 
अस्मिन्‌ स्यूते सर्वाणि स्थापयतु। धनं स्वीकरोतु । 
कड़वे होने के कारण करेले मेरे घर में नहीं खाते हैं। बस। इस झोले 
(बैग) में सब रख दो। पैसे लीजिए। 

~ परिवर्तः नास्ति किम्‌ ? अस्तु स्वीकरोतु। 
खुले नहीं हैं क्या ? अच्छा लीजिए। 


रसोई के वर्तनं की खरीद । 


- आगच्छतु श्रीमन्‌ ! आगच्छतु। वदतु कि ददानि ? 
आइये श्रीमन्‌ ! आइए। बोलिए क्या दूँ ? 

- बहूनि वस्तूनि आवश्यकानि सन्ति। द्वे द्रौण्यौ, तिस्रः स्थाल्यः, 
षट्‌ चषका... (किञ्चिद्‌ विरमति)। 
बहुत सारी वस्तुये आवश्यक हैँ । दो बाल्टी, तीन थालियाँ, छह ग्लास. 
... (कुछ रूककर)। 

- भवान्‌ वदन्‌ भवतु। आदौ अहम्‌ अपेक्षितां वस्तूसूचीं 
लिखामि। ततः सर्वाणि वस्तूनि निष्कास्य दास्यामि। 
आप बोलते रहिए। पहले मैं अपेक्षित वस्तुओं की सूची लिखता हूँ। 
उसके वाद सभी अपेक्षित वस्तु निकालकर दूँगा। 

- अस्तु, तर्हि लिखतु- दश चमसाः, चतस्रः दर्व्यः, द्रौ अवकर 
- कण्डोलो, दश अल्पाहारस्याल्यः। 
ठीक, तो लिखिए दश चम्मच, चार कलछुलें, दो डस्टबीन, दश 
नाश्ता के प्लेट। 

- अनन-व्यजञ्जनादि-निर्माणाय पात्रणि ? 
अन्न व्यञ्जन आदि बनाने के लिए वर्तन ? 

- तानि मध्यमाकाराणि चत्वारि ददातु। चषकाः सन्ति किम्‌ ? 
वे मझोले आकार के चार दीजिए। ग्लासें है क्या? 

- आम्‌ सन्ति। कति ददानि। 
हाँ, हैं। कितना दूँ। 

~ इदानीं चत्वारः ददातु। पुनः अन्ये कति इति अनन्तरं मम 
पत्नी वदिष्यति। 
इस समय चार दीजिए। पुनः ओर कितने चाहिए यह बाद में मेरी 
पत्नी बतायेगी । 


आपणिक: 


ग्राहक: 


आपणिक: 


ग्राहक: 


आपणिक: 


ग्राहक: 


आपणिक: 


ग्राहकः 


आपणिकः 


ग्राहकः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने ॥4] 


सद्यः विवाहितः भवान्‌ इति भाति। 

ऐसा लगता है कि शीघ्र ही विवाह हुआ है आपका। 

आम्‌, आम्‌। किन्तु कथं ज्ञातं भवता ? 

हाँ, हाँ ! किन्तु आपको केसे पता चला ? 

एवं पाकशालासम्बद्धानि सर्वाणि वस्तूनि सद्यः विवाहितः 
खलु क्रीणाति। 

इस तरह रसोई से सम्बद्ध सभी वस्तुओं को तुरन्त विवाहित लोग 
खरीदते हैं न। 

एवं वा ? अस्तु इदानीं कियत्‌ देयम्‌ इति त्वरितं वदतु। 
अत्यावश्यकानि बहूनि कार्याणि कर्तव्यानि सन्ति। 

ऐसा है ? ठीक है इस समय कितना देना है यह तुरन्त बताइए। अति 
आवश्यक बहुत कार्य करने हैं। 


- अस्तु सङ्कल्य वदामि ? (सङ्कलानन्तरम्‌), सर्वम्‌ आहत्य 


रूप्यकाणां त्रिशती अभवत्‌। 

ठीक हे जोड़कर वताता हूँ। (जोड़कर) सब मिलाकर तीन सौ रुपये। 
मया एतावन्ति वस्तूनि क्रीतानि। किञ्चित मूल्यं न्यूनं न 
करिष्यति ? 

मैंने इतनी सारी वस्तुः खरीदी। कुछ मूल्य कम नहीं करेगे ? 
अद्यत्वे सर्वाणि वस्तूनि महार्घाणि मिलम्ति। अतः व्यवसाये 
बहु लाभः नास्ति। भवान्‌ वदति चेत्‌ पञ्च रुप्यकाणि 
न्यूनीकृत्य ददातु। 


` आजकल सभी सामान बहुत मंहगे मिलते हैं। अत: व्यवसाय मे बहुत 


लाभ नहीं है। आप कहते हैं तो पाँच रुपये कम कर के दे दीजिए। 
पञ्चभिः रुप्यकेः किं भवति। किञ्चित्‌ इतोऽपि न्यूनीकरोतु। 
पाँच रुपयों में क्या होता है। कुछ और कम करिए। 


- न महोदय। एवं न करोतु। भवान्‌ उच्च-पदे आसीनः 


कश्चन अधिकारी वर्तते इति भाति। तर्हि किमर्थम्‌ एवम्‌ 
आचरति। 

नहीं महोदय। ऐसा न करिए। आप उच्च पद पर बैठे कोई अधिकारी 
हैं ऐसा लगता है फिर क्यों ऐसा व्यवहार करते हैं। 


- भवतु, तर्हिं गृहणातु (ददाति)। 


ठीक है तो लीजिए (देता है)। 


442 


आचार्य: 


शिष्य: 


आचार्य: 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्य: 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 


आचार्यः 


शिष्यः 
आचार्य 
शिष्य: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


आचार्य शिष्य संवाद 
~ एषः कः अस्ति? यह कौन हे? 
~ एषः कुम्भकारः अस्ति। यह कुम्हार है। 
- एषः कि करोति ? यह क्या करता है ? 
सः घटं करोति। वह घड़ा बनाता है। 
- सः कीदशं घटः करोति ? वह कैसा घड़ा बनाता है ? 
- सः स्थूलं घटं करोति ? वह मोटा घड़ा बनाता है। 
- सः कया घटः करोति ? वह किससे घड़ा बनाता है ? 
- सः मृत्तिकया घटं करोति। वह मिट्टी से घड़ा बनाता है। 
- एतौ कौ स्तः? यह दो कौन हे? 
~ एतौ तन्तुवायौ स्तः। ये दो जुलाहे है । 
एतौ किं कुरुतः ? ये दो क्या करते हैं ? 
एतौ वस्त्राणि वयतः। ये दो कपड़े वुनते हैं। 
तो कीदृशानि वस्त्राणि वयतः ? वे दोनों कैसे कपड़े बुनते हैं? 
- तौ अमूल्यानि वस्त्राणि वयतः। वे दोनों अमूल्य वस्त्र बुनते हैं। 
~ तब कानि वस्त्राणि प्रियाणि ? तुम्हें कैसे वस्त्र प्रिय हैं ? 
~ कार्पासीयानि वस्त्राणि मम प्रियाणि। मम मित्रस्य ओर्णं 
वस्त्रं प्रियम्‌। सूतीवस्त्र मेरे प्रिय वस्त्र हैं। मेरे मित्र को ऊनी वस्त्र 
प्रिय हैं (अच्छे लगते हैं) 
- एते के सन्ति? ये कोन हे? 
~ एते चित्रकाराः सन्ति। ये चित्रकार हे। 
- एते किं कुर्वन्ति ? ये क्या करते हैं ? 
- एते सुन्दराणि चित्राणि लिखन्ति। ये सुन्दर चित्र बनाते हैं। 
- ते के सन्ति? वे कौन हैं? 
~ ते हरिणाः सम्ति। वे हरिण हें। 
-तेकिं कर्वन्ति? वे क्या करते हैं ? 
- ते हरितानि तृणानि खादन्ति। ये हरी घास खाते हैं। 
- त्वं किं करोषि ? तुम क्या करते हो ? 
~ अहं साहित्यं पठामि। मैं साहित्य पढ़ता हूँ। 


॥ 


आचार्य: 
शिष्य: 
आचार्य: 


शिष्य: 


माण्डवी 


माता 


माण्डवी 


माता 


माण्डवी 


माता 


माण्डवी 


माता 


माण्डवी 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 43 
युवां किं कुरुथः? तुम दोनों क्या करते हो ? 
आवां गीतं गायावः। हम दोनों गीत गाते हैं। 


यूयम्‌ अद्य पठितान्‌ शब्दान्‌ स्मरत। तुम सब आज पढ़े शब्दों 
को स्मरण करो। 


- तथेव श्रीमन्‌। वैसा ही! श्रीमन्‌। 


माँ की शिक्षा 
अम्ब ! अहं विद्यालयं गच्छामि। 
माँ ! मैं विद्यालय जाती हूँ। 
सर्वाणि पुस्तकानि स्वीकृतवती खलु ? त्वरा कुर्वती किमपि 
विस्मृतवती तु न ? 
सभी पुस्तकें रख ली न ? जल्दी करती हुई कुछ भूल तो नहीं गई ? 
न अम्ब ! सर्व स्मरन्ती स्यूते स्थापितवती अस्मि। 
नहीं माँ ! सब याद करती हुई झोला में रख ली हूँ। 
अद्य युष्मिभि: सह रमेश: न आगच्छति। एवं ननु ? 
आज तुम लोगों के साथ रमेश नहीं आयेगा ऐसा है न ? 
आम्‌, अद्य तस्य गृहे काऽपि पूजा अस्ति। 
हाँ आज उसके घर में कोई पूजा है। 
आगच्छत्‌ यानं दृष्ट्वा सावधानं चल। चलत्‌ लोकयानम्‌ 
आरोढुं प्रयत्नं मा कुरु। तथैव चलतः लोकयानात्‌ अपि मा 
अवतर। 
आती हुई गाड़ी को देखकर सावधानी से चलो। चलती हुई बस में 
चढ़ने का प्रयत्न नहीं करो। उसी प्रकार चलती वस से उतरो भी नही। 
अस्तु अम्ब ! 
ठीक हे माँ। 
कक्ष्यायां पठन्ती केनापि सह सम्भाषणं मा कुरु। 
अध्यापकः यदा पाठयन्‌ भवति तदा श्रद्धया श्रुणु। पाठं 
शृण्वन्ती टिप्पणीं लिख। 
कक्षा में पढ़ाई के समय किसी के साथ बात मत कर। अध्यापक जब 
पढ़ा रहे हों तब श्रद्धा से उसे सुनो। पाठ सुनती हुई टिप्पणी लिखो। 
भवतु अम्ब ! 
ठीक है माँ ! 


बेब 


माता ~ 
माण्डवी - 
माण्डवी ~ 


माता 


मालती 


शारदा = 


मालती - 


शारदा = 


मालती - 


शारदा ~ 


मालती 


शारदा न 


मालती = 


शारदा द 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
कूत्रचित्‌ क्रीडन्ती विलम्बं मा कुरु। धावन्ती च मा पत। 
कहीं खेलती हुई देर न करना। दौड़ने में गिरना मत। 
समीचीनम्‌। 
ठीक है। 


~ सुष्टु। गच्छ (गच्छति)। 


ठीक है। जाओ (जाती है)। 
दो गृहणियों का सम्भाषण 


- शारदे ! कि करोति भवती ? 


शारदा! क्या कर रही हो आपः? 

अहो मालति! आगच्छतु, उपविशतु! कुशलिनी किम्‌ ? 
अहो मालती ! आओ बैठ, ठीक हो ? 

आम्‌ सर्वं कुशलम्‌। भवती स्वकार्य करोतु। अहं तत्रैव 
अन्तः आगच्छामि। 

हाँ, सब ठीक है आप अपना काम करो। मैं वहीं अन्दर आती हूँ। 
मम पाकः न समाप्त:। अद्य भोजनार्थ बान्धवः आगच्छन्ति। 
अतः विशेषपाकः। 

मेरा खाना नहीं बना। आज भोजन पर बन्धुजन आ रहे है। अतः 
विशेष भोजन है। 

तर्हिं किं किं करोति ? 

तो क्या-क्या वना रही हो ? 

आलुकेन क्वथितं करोमि। कृष्माडेन तेमनं करोमि। 

आलू से साम्बर बना रही हूँ। कोहड़े कौ कढ़ी बना रही हूँ। 


- बहुमरीचिका: सन्ति खलु ? मरीचिकया किं करोति ? 


बहुत मिर्च है ? मिर्च से क्या कर रही हो ? 

लघुमरीचिका कटुः, महामरीचिकया भर्ज करोमि। 

छोटी मिर्च तो कड़वी, शिमला मिर्च से भुजिया बनाती हूँ। 

कै: व्यञ्जनं करोति ? 

किसकी सब्जी बना रही हो ? 

विण्डीनकै: व्यञ्जनं करोमि। उर्वारुकेण किं करोमि' इति 
चिन्तयामि। 

भिण्डी की सब्जी वना रही हूँ। ककड़ी से क्या बनाऊँ सोच रही हूँ। 


मालती 


शारदा 


मालती 


शारदा 


मालती 


माता 


गोविन्द: 


माता 


गोविन्द: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 45 


- उवरिक गृजञ्जनकं च योजयित्वा कोषम्भरीं करोतु भोः। 


बहु स्वादिष्ठं भवति। 

गाजर तथा ककड़ी को मिलाकर भरुभा (भरकर) बनाओ न ! बहुत 
स्वादिष्ट होता है। 

तथेव करोमि। पायसमपि पचामि। पर्पटान्‌ अपि भर्जयामि। 
मम पतिः बहु इच्छति। 

वही करती हूँ। खीर भी बनाती हूँ। पापड़ भी भूनती हूँ। मेरे पति 
को बहुत पसन्द है। 

अहमपि किञ्चित्‌ साहाय्यं करोमि। 

मैं भी थोड़ी सहायता करती हूँ। 

मास्तु भो! भवती उपविशतु मया सह सम्भाषणं करोतु। 
अहं सर्वं करोमि। 

नहीं, आप बैठिए मेरे साथ बातें करिये। मैं सब करती हूँ। 

तर्हिं अहं सर्वेषां रुचिं पश्यामि। सर्व भवती करोतु। 

तो मैं सभी का स्वाद देखती हूँ। तुम सब बनाओ। 


माता पुत्र के बीच सम्भाषण 
गोविन्द ! किं करोषि त्वम्‌ ? 
गोविन्द ! क्‍या कर रहा है तू ? 


पाठं पठामि अम्ब ! 
मैं पढ़ रहा हूँ माँ। 


- वत्स ! आपणं गमिष्यसि किम्‌ ? 


वत्स ! दुकान जाकर आयेगा क्या? 

अम्ब ! शीघ्र पटित्वा गच्छामि। किम्‌ आनयामि ततः ? 
माँ जल्दी पढ़कर जाता हूँ। वहाँ से क्या लाऊँ ? 

वत्स ! आपणं गत्वा लवणं, शर्करां, तण्डुलं गुडं द्विदलज्च 
आनय। 

बेटे ! दुकान जाकर नमक, चीनी, चावल, गुड़ ओर दाल ला। 
भगिनीं बदतु अम्ब! सा कि करोति ? 

दीदी को बोलो माँ ! वह क्‍या कर रही है ? 


46 


माता 


गोविन्दः 


माता 


गोविन्दः 
माता 


गोविन्दः 


माता 


प्रमोदः 


श्रीकान्तः 


प्रमोदः 


श्रीकान्त 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


सा अवकरं क्षिप्त्वा पात्रं प्रक्षालयति। द्रोण्यां जलं पूरयति। 
भूमिं वस्त्रेण मार्जयति। पुष्पाणि आनीय मालां करिष्यति। 
एवं तस्याः बहूनि कार्याणि सन्ति भोः। 

वह कड़ा फेंककर वर्तन धो रही है। वाल्टी से पानी भर रही है। 
भूमि कपड़े से पोंछ रही है। फूल लाकर माला वनायेगी। इस प्रकार 
उसके बहुत से काम हैं। 

ममापि पठनं बहु अस्ति। 

मुझे भी बहुत पढ़ना है। 


- दशनिमेषाभ्यन्तरे आपणं गत्वा आगच्छ। अनन्तरं पाठान्‌ 


पठ। 
दश मिनट में ही दुकान जाकर आ। वाद में पाठ पढ़। 

तर्हिं शीघ्रं धनं स्यूतं च ददातु अम्ब ! 

तो जल्दी से रुपये ओर थैला दो माँ। 

आगमनसमये द्रौ कूर्चौ, अग्निपेटिका, संमार्जन्यौ च आनय। 
आते समय दो ब्रश, माचिस तथा दो झाड़ ले आना। 


- द्रौ स्यूतौ ददातु, धनम्‌ अधिकं ददातु, चाकलेहान्‌ अपि 


आनयामि...? 

दो थेले दो, पैसे अधिक दो, टाफियाँ भी लाऊँगा 2 
अतएव भवान्‌ शीघ्रं गन्तुम्‌ उद्युक्तः। स्वीकुरु... । 
इसीलिए तुम शीघ्र तैयार हो गये ? लो... 


अध्यापक व मित्र सम्भाषण 


नमस्ते श्रीकान्त ! आगच्छतु उपविशतु। 

नमस्ते श्रीकान्त ! आओ बैठो। 

संस्कृतपाठः प्रचलति किम्‌ ? एताः किं कुर्वन्ति ? 

संस्कृत पाठ चल रहा है क्या? ये सब क्या कर रही हैं ? 
एताः चित्रं दृष्ट्वा प्रश्नान्‌ लिखन्ति। ते अर्धकथां पूर्णा 
कुरुत:। 

ये चित्र देखकर प्रश्न लिख रही हैं। वे दोनों अधूरी कथा को पूरी 
कर रही हैं। 


- एतौ कौ स्तः? 


ये दोनों कौन हैं ? 


प्रमोद: 


श्रीकान्त: 


प्रमोद: 


श्रीकान्त: 


छात्र 


प्रमोदः 


छात्र: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 47 
एतौ मम साहाय्यं कुरुतः। एतौ बालकौ सुन्दरतया लिखतः। 
ये दोनों मेरी सहायता कर रहे हैं। ये दोनों बालक सुन्दर लेख 
लिखते हैं। 


- भोः बालकाः, सुन्दरं लिखन्तु । त्वरा मास्तु। 


अरे बालकों ! सुन्दर लिखो। जल्दी मत करो। (जल्दी नहीं हे) 
ते चित्रं दृष्ट्वा सम्भाषणं लिखतः। तौ एकां कथां लिखतः। 
ताः बालिकाः पदबन्धान्‌ रचयन्ति। एते बालकाः प्रष्नानाम्‌ 
उत्तराणि लिखन्ति। 

वे दोनों चित्रों को देखकर सम्भाषण लिख रही हैं। वे दोनों एक कथा 
लिख रहे हैं। वे बालिकाये पदबन्ध रच रही हैं। ये बालक प्रश्नों के 
उत्तर लिख रहे है। 

अन्ते उपविष्टवन्तौ तौ किं कुरुतः ? युवां कि कुरुथः ? 
अन्त में बैठे वे दोनों क्या कर रहे हैं ? तुम दोनों क्या कर रहे हो? 
आवां चित्रे वर्ण योजयाव:। 

हम दोनों चित्र में रंग लगा रहे हैं। 


- भोः छात्रः ! यूयं शीध्रं समापयथ। इदानीं क्रीडायाः समयः 


भवति। 
अरे छात्रों ! तुम दोनों शीघ्र समाप्त करो। अब खेल का समय हो रहा 


है। 


- वयं शीघ्रं शीघ्रं लिखामः आचार्य ! 


विज्ञानशिक्षकः - 


छात्र: 


हम लोग जल्दी-जल्दी लिखते हैं आचार्य। 


अन्तरिक्षयात्री 


(कक्ष्यायां प्रविश्य) कि यूयं जानीथ यत्‌ भारतस्य प्रथमा 
महिला अन्तरिक्षयात्री का ? 

(कक्षा में प्रवेश कर) क्या तुम सब जानते हो कि भारत का प्रथम 
महिला अन्तरिक्षयात्री कौन है ? 

(सोत्साहम्‌) आम्‌ आम्‌ श्रीमन्‌ ! वयं जानीमः अस्माकं 
देशस्य प्रथमा महिला अन्तरिक्षयात्री कल्पना-चावला अस्ति। 
(उत्साहपूर्वक) हाँ हाँ श्रीमन्‌ ! हम लोग जानते हैं। हमारे देश की 
प्रथम महिला अन्तरिक्ष यात्री कल्पना चावला है। 


48 


विज्ञानशिक्षकः 


शाम्भवी 


विज्ञानशिक्षकः 


राघवः 


विज्ञानशिक्षकः 


छात्र: 


विज्ञानशिक्षक: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


सुन्दरम्‌। इदानीं शाम्भवी त्वं कथय। कल्पनायाः जन्म क्त्र 
कदा च अभवत्‌ ? 

सुन्दर। अव शाम्भवी तुम बताओ। कल्पना का जन्म कहाँ ओर कव 
हुआ 2 

कल्यनाचावलायाः जन्म हरियाणाराज्यस्य करनालस्थाने 
96 तमे ईसवीये वर्षे अभवत्‌। 

कल्पना चावला का जन्म हरियाणा राज्य के करनाल नामक स्थान 
में ।96। ईसवी में हुआ। 

सम्यक्‌, तस्याः अध्ययनक्षेत्रस्य विषये कः जानाति ? 
सम्यक्‌, उसके अध्ययन क्षत्र के विषय में कौन जानता है ? 

अहं जानामि श्रीमन्‌। सा वैमानिकी अभियात्रिकी विषये 
उपाधिं प्राप्य नासा'-अनुसंधानकेन्द्रे अनुसंधानं कृतवती । 
सा आकाशगंगाया: निवासिनी भवितुम्‌ इच्छति स्म। 

मैं जानता हूँ श्रीमन्‌। वह एेरोनौटिक्स इन्जीनियरिग विषय में 
उपाधि प्राप्त कर “नासा' अनुसंधान केन्द्र से रिसर्च कौ। वह 
आकाशगंगा कौ निवासी बनना चाहती थी। 

बहु सुन्दरम्‌। इदानीम्‌ अहं कल्पनाचावलायाः विषये विशिष्टां 
सूचनां ददामि। तस्याः सन्देशं च श्रावयामि। 

बहुत अच्छा। इस समय मैं कल्पना चावला के विषय में महत्त्वपूर्ण 
सूचना देता हूँ। ओर उसका क्या सन्देश था यह सुनाता हँ । 
श्रावयतु श्रीमन्‌ ! 

सुनायें श्रीमन्‌ ! 

श्रुणु कल्पना-चावला वारद्यम्‌ अन्तरिक्षयानेन यात्रां कृतवती । 
द्वितीययात्रायां कोलंविया-अन्तरिक्षयानम्‌ दुर्घटनाग्रस्तम्‌ 
अभवत्‌। अस्यामेव दुर्घटनायाम्‌ अन्तरिक्षस्य जाज्वल्यमानायाः 
तारिकायाः कल्पनायाः आकस्मिकमृत्युः सञ्जातः। तस्याः 
सन्देशः आसीत्‌-“वयं प्रकृत्याः ध्वनिं शृणुयाम स्वीयां 
सुकोमलां पृथ्वीं रक्षेम"। 

सुनो। कल्पना चावला दो वार अन्तरिक्ष की यात्रा की। दूसरी यात्रा 
में कोलंविया अन्तरिक्षयान दुर्घटनाग्रस्त हो गया। इसी दुर्घटना में 
अन्तरिक्ष के चमकते हुए तारा कल्पना कौ आकस्मिक मृत्यु हो गई। 
उसका सन्देश था- “हम सब प्रकृति कौ ध्वनि को सुनें और अपनी 
सुकोमल पृथ्वी कौ रक्षा करें।" 


जन्तुविज्ञानी 


विज्ञानछात्र: 


जन्तुविज्ञानी 


कक्षाप्रतिनिधि: 


जन्तुविज्ञानी 


एकः छात्र: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 49 


आश्चर्य 


कि भोः ! विज्ञानछात्रा: भवन्तः मीनस्य विषये अवश्यं 
जानीयुः। 

अयि! विज्ञान विषय के विद्यार्थियों। आप सब मछली के विषय में 
अवश्य जानते होंगे। 

आम्‌ आम्‌ श्रीमन्‌। 


हाँ हाँ श्रीमान्‌। 


- तदा वदन्तु भवन्तः। मीनः निद्रां करोति वा न। यदि करोति 


तर्हिं नयनपिधानं किमर्थं न करोति ? 
तो बोलिए आप लोग। मछली सोती है या नही। यदि सोती है तो 
आँखों को बन्द क्यों नहीं करती ? 


- महोदय ! मीनः निद्रां करोति परञ्च शयनसमये नयनपिधानं 


न करोति। यतोहि मीनस्य नयने तु भवतुः पक्ष्म न भवति। 
महोदय। मछली सोती है लेकिन सोते समय आँख वन्द्‌ नहीं करती। 
क्योकि उसे आँखें तो होती है पर बरौनियाँ नहीं होती। 

अति उत्तमम्‌। मीनस्य एकम्‌ अङ्गं कर्णः अपि न भवति। 
सः कथं वा शृणोति ? 

बहुत सुन्दर। मछली का एक अंग 'कान' भी नहीं होता है। फिर वह 
कैसे सुनती है? 

सत्यं मीनस्य पावै कर्ण: न भवति परञ्च श्रवणेन्द्रियकार्य 
शिरसा करोति। तस्य शिरसि एव तादृशी शक्ति: भवति 
यया स श्रोतुं शक्तः भवति परम्‌ अतिन्यूनम्‌। मीनेषु 
स्पर्शशक्ति: अद्भुता भवति। ते लेशमात्रेण स्पर्शेन ज्ञातुं 
शवनुवन्ति यत्‌ कः सुहृदः कश्च शतुः । 

सच मछली के पास कान नहीं होता लेकिन श्रवणेन्दिय कार्य शिर 
से करती है। उसके शिर में ही ऐसी शक्ति होती है जिससे वह सुनने 
में समर्थ होती है परन्तु बहुत थोड़ा। मछलियों में स्पर्श शक्ति बेजोड़ 
होती है। वे जरा-सा स्पर्श से जान लेती है कि कौन मित्र है और 
कौन शत्रु। 


450 


जन्तुविज्ञानी 


सर्वेछात्र: 


शिशिरः 


अखिलः 


शिशिरः 


अखिलः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अति सुन्दरम्‌। मीनस्य पाश्वे नासिका अपि न भवति तथापि 
श्वासं स्वीकरोति। वदामि। कथं। मीनस्य गलः सर्वदा 
कम्यते। मीनः सर्वदा गले जलं पूरयति। गले विशिष्टाः 
शिरश्च भवन्ति याभिः जले मिश्रितं प्राणवायुं मीनः 
स्वीकरोति। 
बहुत सुन्दर। मछली के पास नाक भी नहीं होता फिर भी सांस लेती 
है। वताता हूँ। कैसे मछली का गलफर हमेशा कॉपता है। वह सर्वदा 
उसमें जल भरकर रखती है उसके गल में विशेष शिरये होती हें 
जिसके द्वारा जल में मिला हुआ ऑक्सीजन मछली लेती है। 
बहु बहु धन्यवादान्‌ ज्ञापयाम: वयम्‌। वयं ज्ञातवन्तः मीनस्य 
आश्चर्ययुक्तं वैशिष्ट्यम्‌। 
बहुत बहुत धन्यवाद देते हैं। हम सब मछली कौ आश्चर्यजनक 
वैशिष्ट्य को जाना। 


मित्र-मित्र सम्भाषण 
अखिल ! कोऽपि नास्ति कि गृहे ? 
अखिल ! घर में कोई नहीं है क्या? 
अहम्‌ एकः एवं अस्मि। पिता अम्बया सह सङ्गीतकार्यक्रमं 
गतवान्‌। अग्रजा अरुणया सह चित्रमन्दिरं गतवती। अनुजः 
बालैः सह क्रीडति। 
मैं अकेले ही हूँ। पिता जी माताजी के साथ सङ्गीत कार्यक्रम में गये 
हैं। बड़ी बहन अरुणा के साथ सिनेमा गयी है। छोटा भाई बालकों 
के साथ खेल रहा है। 
भवन्तं विहाय सर्वेऽपि गतवन्तः। भवान्‌ मया सह आगच्छतु । 
मम माता आपणं गत्वा पुष्पाणि आनयतु इति उक्तवती । 
अहं स्यूतेन विना एव आगतवान्‌। 
आपको छोड सभी चले गये। आप मेरे साथ आइए। मेरी माता ने 
कहा दुकान जाकर फूल लाओ। मैं थैले के विना ही आ गया। 
चिन्ता मास्तु। अहं स्यूतं ददामि। धनेन विना आगतम्‌ वा 
इति पश्यतु । 
कोई बात नहीं। थेला में देता हूँ। पैसा लिए विना ही आ गये क्या 
यह तो देख लो। 





शिशिरः 


अखिलः 


शिशिरः 


अखिलः 


गिरीशः 


अनन्तः 


गिरीशः 


अनन्तः 


गिरीशः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने ह5 


तिष्ठतु। प्रथमं धनमस्ति वा इति पश्यामि। किञ्चित्‌ जलं 
ददातु भोः। 

रुको, पहले पैसा है कि नहीं, देख लूँ। अरे! थोड़ा पानी दो। 
स्वीकरोतु, तिष्ठतु काफीं करोमि। भवान्‌ शर्करया विना 
कॉफी पिबति उत शर्करायुक्तम्‌ ? 

लो, ठहरो कॉफी बनाता हूँ। तुम चीनी के विना कॉफी पीते हो या 
चीनी के साथ? 


- अहं शर्करायुक्तम्‌ एव पिबामि। किन्तु मास्तु, इदानीं भवते 


किमर्थं क्लेशः ? 
मैं चीनी के साथ ही पीता हूँ। किन्तु नही, इस समय तुम्हें किसलिए 
कष्ट दूँ ? 
क्लेशः नास्ति। ममापि कॉफीपानसमय: एषः। तिष्ठतु, मया 
सह काफीं पिबतु। 
कष्ट नहीं है। मेरा भी कॉफी पीने का समय है रुको, मेरे साथ कॉफी 
पीओ। 

दूरभाष पर मित्र सम्भाषण 
हरिः ओम्‌। 
हरि ओम्‌। 
हरिओम्‌ ! कः वदति ? 
हरिओम्‌! कौन बोल रहा है ? 
अहं गिरीशः वदामि। मित्र ! गृहे कोऽपि नास्ति किम्‌ ? 
मैं गिरीश बोल रहा हूँ। मित्र ! घर में कोई नहीं है क्या ? 
सर्वे सन्ति। पिता जपति। अम्बा पूजयति। अनुजः खादति। 
अग्रजा मालां करोति। पितामहः दूरदर्शनं पश्यति। पितामही 
स्नानं करोति। 
सभी हैं। पिताजी जपकर रहे हैं। माता जी पूजा कर रही हैं। छोटा 
भाई खा रहा है। बड़ी बहन माला बना रही है। दादा जी दूरदर्शन 
देख रहे हैं। दादी जी स्नान कर रही है। 
त्वं किं करोषि ? क्रीडसि वा ? 
तुम क्‍या कर रहे हो ? खेल रहे हो क्या? 


अनन्तः 


गिरीशः 


अनन्तः 


गिरीशः 


अनन्तः 


गिरीशः 


अनन्तः 


अधिकारी 


सुधाकरः 


अधिकारी 


सुधाकरः 


अधिकारी 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अहं पठामि। उत्तरं लिखामि। तव अनुजौ कि कुरुतः ? 
मैं पढ़ रहा हूँ। उत्तर लिख रहा हूँ। तुम्हारे दोनों छोटे भाई क्या कर 
रहे हैं ? 
मम अनुजौ शालां गच्छतः। अहं पिता च विद्यालयं गच्छाव:। 
मेरा छोटा भाई पाठशाला जा रहा है। मैं ओर पिताजी विद्यालय जा 
रहा हूँ। 
अद्य त्वमपि विद्यालयं न गच्छ ? अहमपि न गच्छामि। वयं 
सर्वे अद्य मैसूरनगरं गच्छामः। मम बान्धवः अपि आगच्छन्ति। 
आज तुम भी विद्यालय न जाओ। मैं भी नहीं जा रहा हूँ। हम सब 
आज मैसूर जा रहे है। मेरे बन्धू (रिश्तेदार) भी आ रहे है। 
भवतः पिता कार्यालयं न गच्छति किम्‌ ? 
आपके पिता कार्यालय नहीं जा रहे हैं क्या ? 
अद्य मम पिता विरामं स्वीकरोति। 
आज पिताजी छुरी ले रहे हैं। 
नहि अनन्त। अहम्‌ आगन्तुं न शक्नोमि। भवान्‌ गच्छतु। 
नहीं अनन्त, मैं नहीं आ सकता। आप जाइए्‌। 
पुनः मिलामः। धन्यवादः। 
फिर मिलते हैं। धन्यवाद। 

अधिकारी कर्मचारी सम्भाषण 
सुधाकर ! शीघ्रं लिपिकारम्‌ आह्ययतु। 
सुधाकर ! लिपिक को शीघ्र वुलाओ। 
अद्य लिपिकारः नागतवान्‌। 'सः हरिद्वारं गतवान्‌' इति। 
आज लिपिक नहीं आया। वह हरिद्वार गया है। 
हा: वित्तकोषत: धनम्‌ आनीतवान्‌ किम्‌ ? 
कल बैंक से रुपये लाये हो क्या? 
आम्‌। ह्यः अहं रमेश: च वित्तकोषं गतवन्तो। धनम्‌ 
आनीतवन्तौ अपि। 
हाँ ! कल मैं ओर रमेश बैंक गया था। धन भी लाया हूँ। 
ह्यः सर्वे किं कि कार्य कृतवन्तः ? 
कल सभी ने क्या कया कार्य किया? 


सुधाकरः 


अधिकारी 


सुधाकरः 


अधिकारी 


सुधाकरः 


अधिकारी 


सुधाकरः 


अधिकारी 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 53 


हा: रामगोपाल: गणनां समापितवान्‌, गीता पत्राणि 
लिखितवती, गौरीशः कार्याणि परि्ीलितवान्‌। ह्यः चन्नम्मा 
नागतवती। मुकुन्दः स्वच्छीकृतवान्‌। 

कल रामगोपाल ने गणना समाप्त की है, गीता ने पत्र लिखे, गौरीश 
ने कार्यो का परिशीलन किया। कल चनन्मा नहीं आयी। मुकुन्द ने 
सफाई कौ। 

चन्नम्मा क्त्र गतवती इति किं कोऽपि जानाति ? 

चनम्मा कहाँ गई कोई जानता है क्या ? 

चन्नम्मा तीव्रम्‌ अस्वस्था इति शृणुम्‌ः। 

चनम्मा काफी अस्वस्थ है ऐसा सुना है। 

सा ओषधं स्वीकृतवती स्यात्‌ खलु ? 

उसने दवाई तो ली होगी न ? 

वैद्यः सूच्यौषधं दत्तवान्‌ इति श्रुतम्‌। ह्यः निवेदिता विद्यालयस्य 
शिक्षिकाः आगतवत्यः। भवान्‌ न आसीत्‌। ताः एकं पत्र 
दत्तवत्यः। 

वैद्य ने सुई लगाई है ऐसा सुना है। कल निवेदिता विद्यालय कौ 
शिक्षिकायें आयी थीं। आप नहीं थे। वे एक पत्र दे गयीं। 


- प्राचार्य मुख्याध्यापिका च किम्‌ आगतवत्यौ ? 


प्राचार्या ओर मुख्य अध्यापिका आयी थीं क्या ? 

नैव, केवलं प्राचार्या आगतवती। "भवान्‌ दूरवाणीं करोतु 
इति उक्तवती। 

नहीं, केवल प्राचार्या आयी थीं। आप फोन कर लें ऐसा कही थीं। 
भवतु, भवान्‌ गच्छतु। 

ठीक है, तुम जाओ। 


माता पुत्री सम्भाषण 


अम्ब ! महती बुभुक्षा अस्ति। 

माँ जी! बहुत भूख लगी है। 

सुधे ! किमर्थ त्वरा ? 

सुधा ! जल्दी क्या है ? 

मम विद्यालये वार्षिकोत्सवः अस्ति। तत्र नाटकं, गीतं, नृत्यं 
भाषणम्‌ इत्यादि कार्यक्रमाः सन्ति। 

मेरे विद्यालय में वार्षिकोत्सव हैं। वहाँ नाटक, गीत, नृत्य, भाषण 
आदि कार्यक्रम हैं। 


454 


माता 


पुत्री 


माता 


सखी 


माता 


गिरिजा 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


भवती वार्षिकोत्सवे किं करोति ? 

तुम वार्िकोत्सव में क्या कर रही हो ? 

वृन्दगाने अहम्‌ अस्मि। मम सखी नृत्ये अस्ति। बालकाः 
केवलं नाटके सन्ति। वयं बालिकाः पुनः यष्टिक्रीडायाम्‌ 
अपि स्मः। द्रौ बालकौ विनोदनाटके स्तः। 

वृन्दगान में मैं हूँ। मेरी सखी नृत्य में है। लड़के केवल नाटक में है। 
हम लड़कियाँ फिर डांडी क्रीडा (डांडी खेल) में भी हैं। दो लड़के 
हास्य नाटक में हैं। 

निपुणा खलु मम पुत्री। 

मेरी पुत्री तो निपुण है। 

सुधे ! कुत्र असि ? 

सुधा! कहाँ हो ? 

अत्र अस्मि। किम्‌ वदतु। 

यहाँ हूँ। कहो क्या ? 

भवती अद्य कदा विद्यालयं गच्छति? 

तुम आज कब विद्यालय जा रही हो ? 

किमर्थम्‌ ? भवती अपि आगच्छति वा ? 

क्यों? तुम भी आ रही हो क्या? 


~ युवां मिलित्वा कस्मिनपि कार्यक्रमे न स्थः वा ? 


तुम दोनों मिलकर किसी भी कार्यक्रम में नहीं हो क्या? 


- आवां द्वे अपि वृन्दगाने यष्टिक्रीडायाम्‌ च स्वः। 


हम दोनों वृन्दगान और डांडीया में हैं। 
अद्य पुत्र्याः विद्यालये वार्षिकोत्सवः अस्ति। वयं शीघ्रं गत्वा 
पुरतः उपविशामः। 


आज बेटी के विद्यालय में वार्षिकोत्सव है। हम लोग जल्दी जाकर 
आगे बैंठते हैं। 


दिल्‍ली जायेंगे 


विरामसमये कुत्रापि प्रवासं करिष्यामः। 
छुट्टियों में कहीं प्रवास करेगे। 





पतिः 


गिरिजा 


पतिः 


अजितः 


पतिः 
माता 
पिता 


माता 


पिता 


पुत्री 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 55 


आगामिसप्ताहे मम कार्यालयतः पञ्चजनाः नवदेहलीं 
गमिष्यन्ति इति श्रूयते। वयमपि तैः सह गमिष्यामः। 

अगले सप्ताह मेरे कार्यालय से पाँच लोग दिल्ली जायेंगे ऐसा सुना 
है। हम भी उनके साथ चलेंगे। 


- देहल्यां कुत्र वासं करिष्यामः ? 


दिल्ली में कहाँ रहेंगे 2 


~ ते सर्वेऽपि धर्मशालायां वासं करिष्यन्ति। भोजनम्‌ 


उपाहारमन्दिरे करिष्यामः। 

वे सभी धर्मशाला में रहेंगे। भोजन होटल में करेगे। 

तात ! श्व: आरभ्य मासं यावत्‌ विराम: अस्ति। वयमपि 
भ्रमणार्थं गमिष्यामः। 

पिताजी ! कल से एक महीने का अवकाश है। हम लोग भी घुमने 
के लिए चलेंगे। 


~ आगामिसप्ताहे प्रवासः भविष्यति। चिन्ता मास्तु। 


आगामी सप्ताह में प्रवास होगा। चिन्ता की कोई बात नहीं ? 
पुत्रौ उष्णजलं पास्यतः। तत्‌ कथं नेष्यामः। 
दोनों बेटे गरम जल पीयेगे। वो कैसे ले जायेंगे 2 


- समीचीनम्‌। जलं मार्गे अपि मिलिष्यति, तत्रैव वयं क्रेष्यामः। 


ठीक है। पानी रास्ते में भी मिलेगा वहीं खरीदेंगे। 

खाद्यानि वयं प्रथमम्‌ एव क्रेष्याम:। देहल्याम्‌ अतिशैत्यम्‌। 
अतः अधिकानि वस्त्राणि स्वीकरोतु। 

खाने की वस्ते पहले ही खरीद लेंगे। दिल्ली में बहुत सर्दी है। अतः 
अधिक कपड़े ले लो। 

तत्र गन्तुं कः चिटिकाः क्रेष्यति ? 

वहाँ जाने के लिए टिकटें कौन खरीदेगा ? 


- अहं चिटिकाः क्रेष्यामि। 


मैं टिकटें ले आऊँगा ? 
अग्रज ! त्वं क्त्र उपवेक्ष्यसि ? 
भैया ! तुम कहाँ बैठोगे ? 


56 


अजित 


माता 


छात्र: 


आचार्या 
छात्र 


आचार्या 


रञ्जिता 


दिनेशः 


आचार्या 


चित्रा 


॥ 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अहं वातायनपाश्वे उपवेक्ष्यामि। 
मैं खिड़की के पास बैठूंगा। 
युवां मम पार्श्वे उपवेष्यथ:। गमनसमये निद्रां करिष्यथः। 
तुम दोनों मेरे पास बैठोगे। जाते समय सोयेगे। 
एवं समीचीनम्‌। तथेव उपवेक्ष्यावः। 
ये ठीक है। वैसे ही बैठेंगे। 


संस्कृत कक्षा 


- अहो ! किम्‌ अद्य कक्ष्यायां बहूनि चित्राणि सन्ति। गजाः 


सन्ति। वृषभाः सन्ति। वृक्षाः सन्ति। पर्वताः सन्ति। फलानि 
सन्ति। पुष्पाणि सन्ति। नद्यः सन्ति। 

अहो ! क्यो आज कक्षा में बहुत से चित्र हैं। हाथी हैं। वैल हैं। वृक्ष 
हैं। पर्वत हैं। फल हैं। फूल हैं। नदियाँ है। 

सर्वे आगतवन्तः वा ? 

सभी आ गये क्‍या ? 

आम्‌ सर्वे आगतवन्तः। 

हाँ सभी आ गये। 

अद्य एतानि चित्राणि सन्ति खलु। अहं सर्वेभ्यः ददामि। 
यस्य नाम वदामि सः उत्तिष्ठतु! फलचित्र प्रभाकराय ददामि। 
नदीचित्रे लतायै ददामि। वृक्षचित्रं एतस्मै बालकाय ददामि। 
पर्वतचित्रं भारत्यै ददामि। 

आज ये चित्र हैं न ? मैं सभी को दूंगी। जिसका नाम बोलूँ वह उठ 
जाय। फल चित्र प्रभाकर को देती हूँ। नदी चित्र लता को देती हूँ। 
वृक्ष का चित्र इस बालक को देती हूँ। पर्वत का चित्र भारती को 
देती हूँ। 

मान्ये ! मद्यं गजचित्रं ददातु। 

मान्ये। मुझे हाथी का चित्र दीजिए। 

तस्यै वृभषचित्रं ददातु। गणेश ! तुभ्यं बालिकाचित्रे आचार्या 
दत्तवती वा ? मान्ये ! मह्यं फलचित्रं मास्तु फलमेव ददातु। 
उसे बैल का चित्र दीजिए। गणेश! तुझे बालिका का चित्र आचार्या 
ने दिया क्या ? मान्ये! मुञ्चे फल का चित्र नहीं फल ही दीजिए। 
चित्रायै किमपि न ददामि। सा कोलाहलं करोति। 

चित्रा को कुछ भी नहीं देती हूँ। वह कोलाहल (हल्ला) करती है। 
अहं कोलाहलं न करोमि। 

मँ कोलाहल नहीं करती हूँ। 


आचार्या 


प्रकाशः 


माता 


प्रकाशः 


माता 


प्रकाशः 


माता 


प्रकाशः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 57 


- अस्तु ! स्वीकरोतु। भवन्तः सर्वे स्व-स्व चित्राणि पश्यन्तु। 


पञ्च-पञ्च वाक्यानि संस्कृतभाषया लिखन्तु । 
ठीक है। लीजिए। आप सभी अपने-अपने चित्रों को देखें। पाँच-पाँच 
वाक्य संस्कृत भाषा में लिखें। 

अनुमति' 
अम्ब! मम विद्यालये प्रवासः अस्ति। {50 रुप्यकाणि एकस्य 
शुल्कमस्ति। अहम्‌ अपि गच्छामि वा ? 
अम्ब ! मेरे विद्यालय में घृमने का कार्यक्रम है। ।50 रु. एक का 
शुल्क। मैं भी जाऊँ क्या? 
अहं कथं वदामि ? पिता खलु धनं ददाति ? 
मैं कैसे कह ? पिता ही तो धन देते हैं। 


- भवती एव वदतु, तातम्‌। 


आप ही पिताजी से कहिए। 


~ कांत्र प्रवासः? 


कहाँ प्रवास है 2 


- प्रथमं विद्यालयतः पक्षिधाम गत्वा वस्तुप्रदर्शनालयं गमिष्यन्ति। 


तत्रैव अल्पाहारं खादित्वा उद्यानं गमिष्यन्ति। उद्याने क्रीडित्वा 
मन्दिरं गमिष्यन्ति। मन्दिरे श्लोकम्‌ उक्त्वा भोजनालयं 
गमिष्यन्ति। 


पहले विद्यालय से चिड़ियाघर जाकर संग्रहालय जायेंगे। वहाँ नाश्ता 
कर के उद्यान जायेंगे। उद्यान में खेलकर मन्दिर जायेंगे। मन्दिर में 
श्लोक का उच्चारण करके भोजनालय जायेंगे। 

कति छात्रा: गच्छन्ति भोः ? 

कितने छात्र जा रहे हैं ? 

मम कक्ष्यायाः सर्वेऽपि गच्छन्ति। ते सर्वे धनमपि दत्तवन्तः। 
इतः परम्‌ अहम्‌ एकाकी तातं पृष्ट्वा धनं ददामि। 

मेरी कक्षा के सभी छात्र जा रहे हैं। उन सभी ने पैसा भी दे दिया 
हैं। इसके पश्चात्‌ केवल मैं पिताजी से पूछकर धन देता हूँ। 


58 


माता 
प्रकाशः 
पिता 


प्रकारः 


पिता 


प्रकाश 


सुनीता 


सुशीला 


सुनीता 


सुशीला 


सुनीता 


रघुवीर: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


- श्वः एव तातं पृष्ट्वा धनं नयतु। 


कल ही पिताजी से पूछकर पैसा ले जाओ। 


- अम्बायाः अनुमतिः प्राप्ता। अर्धं कार्य समाप्तम्‌। 


माँ कौ अनुमति प्राप्त हो गई। आधा कार्य हो गया। 

वत्स ! कस्मिन्‌ विषये अनुमतिः ? 

बेटा! क्रिस विषय की अनुमति ? 

तात! मम विद्यालयत: प्रवासार्थ सर्वे पक्षिधाम गच्छन्ति। 
अतः 50 रुप्यकाणि एकस्य शुल्कमस्ति। 

पिताजी ! मेरे विद्यालय से घूमने के लिए चिड़ियाघर सभी जायेंगे। 
अतः ।50 रु, एक का शुल्क है। 


- सर्वे गच्छन्ति खलु। सर्वे: सह मिलित्वा गच्छतु। 


वस्तुप्रदर्शनालयं सम्यक्‌ पश्यतु। 

सभी जा रहे हैं न ! सभी के साथ मिलकर जाओ। संग्रहालय ठीक 
से देखना। 

धन्यवादः तात! शवः धनं नेष्यामि। 

धन्यवाद पिताजी। कल पैसा ले जाऊँगा। 


“सहेली का आगमन" 


अहो ! चिरात्‌ दर्शनम्‌ भवति? आगच्छतु उपविशतु। 

अहो ! बहुत दिनों बाद दिखीं। आइये बैठिए। 

भगिनि ! बहुदिनेभ्यः आगच्छामि इति चिन्तितवती। रघुवीरः 
नास्ति किम्‌ ? 

बहन! बहुत दिनों से आने को सोच रही थी। रघुवीर नही है क्या ? 


~ रमा अपि आगतवती किम्‌ ? कुशलं वा ? पातुं किं ददामि? 


रमा भी आयी है क्या? कुशल तो है ? पीने को क्या दूँ? 
मास्तु भगिनि ! विवाह-कार्यक्रमात्‌ आगतवती अहम्‌। 
कथमस्ति भवत्याः स्वास्थ्यम्‌ ? 

कुछ नहीं बहन। विवाह कार्यक्रम से मैं आ रही हूँ। आपका स्वास्थ्य 
कैसा है ? 

चिन्ता नास्ति। इदानीं किञ्चित्‌ उत्तमम्‌ अस्ति। 

चिन्ता नहीं है। इस समय कुछ ठीक है। 

कदा आगतवती भवती ? रमा कुशलिनी वा ? 

आप कव आयीं ? रमा तो ठीक है ? 


सुशीला 


सुनीता 


सुशीला 


सुनीता 


रघुवीर: 


सुनीता 


विजय: 


विनय 





द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 59 


दशनिमेषेभ्य: पूर्वम्‌ आगतवती । रमा कुशलिनी अस्ति। 
भवान्‌ कुतः आगतवान्‌ ? 

दस मिनट पहले आयी। रमा ठीक हैं। आप कहाँ से आये 2 
अद्य अस्माकं कार्यालये कश्चन कार्यक्रमः आसीत्‌। ततः 
आगतवान्‌) किम्‌ आदित्यः नागतवान्‌ ? कुत्र गतवान्‌ ? 
आज हमारे कार्यालय में कोई कार्यक्रम था। वहीं से आवा। क्यों 
आदित्य नहीं आया 2 कहाँ गया ? 

सः किञ्चित्‌ विलम्बेन आगच्छति। तस्य कार्यालयकार्य बहु 
अस्ति इति। 

वह कुछ देर से अति हैं। उसके कार्यालय में बहुत काम हैं। 
भगिनी ! भवती पूजादिने किमर्थं नागतवती ? 

बहन ! आप पूजा के दिन क्यों नहीं आयीं। 


- तस्मिन्‌ दिने पुत्रया: बहु अस्वास्थ्यम्‌ आसीत्‌। अतः नागतवती। 


तदिने कति जनाः आगतवन्तः ? 

उस दिन बेटी का स्वास्थ्य बहुत खराब था। इसीलिए नहीं आयी। उस 
दिन कितने लोग आये थे ? 

प्रायः 30 जनाः आगतवन्तः । 

प्रायः 30 लोग आये थे। 


- सुनीते! केवल वचनेन एव समापयति उत किञ्चित्‌ किमपि 


ददाति अपि? 

सुनीता ! केवल बातों में खत्म करोगी अथवा कुछ देती भी हो ? 
अहम्‌ इदानीमेव आनयामि। भवन्तः सम्भाषणं कूर्वन्तु। 
मैं अभी लाती हूँ। आप लोग बातचीत करें। 


बाल्यकाल स्मरण 


विनय ! सप्ताहात्‌ पूर्व परीक्षिताचार्य: स्वर्गस्थः इति वार्ता 
अस्ति। 
विनय! सप्ताह पूर्व परीक्षिताचार्य दिवंगत हो गवे ऐसा समाचार है । 


- एवं वा ? बहु वृद्धः आसीत्‌ सः। बहु शास्त्राणि जानाति 


स्म। सम्यक्‌ पाठयति स्म आचार्यः। 
ऐसा ? वह बहुत बूढे थे। बहुत शास्त्रों को जानते थे। आचार्य अच्छा 
पढ़ाते थे। 


60 


विजयः 


विनयः 


विजयः 


विनयः 


विजयः 


विनयः 


विजयः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


किन्तु भवान्‌ तु न पठति स्म। 

परन्तु आप तो नहीं पढ़ते थे। 

तदा तु बाल्ये वयं विद्यालयं न गच्छामः स्म। त्वमपि 
आम्रफलं खादसि स्म। सर्वदा मम मित्रणि अपि अटन्ति स्म। 
तब तो वालावस्था में हम लोग विद्यालय नहीं जाते थे। तुम भी सदा 
आम खाते थे। हमेशा मेरे मित्र भी घूमते थे। 

सत्यम्‌। मम गृहे अपि भगिन्यौ अम्बां वदतः स्म। माता 
तर्जयति स्म। पिता तु कोपेन ताडयति स्म। 

सत्य। दोनों बहनें मेरे घर में माँ से बोलती थी। माता डांटती थी। पिता 
तो क्रोध से मारते थे। 

किन्तु मम गृहे बहु न तर्जयन्ति स्म। अहं तु रात्रौ पठामि स्म। 
प्रथमां श्रेणीं प्राप्नोमि स्म। 

किन्तु मेरे घर में बहुत डांट नहीं पड़ती थी। मैं तो रात में पढ़ता था। 
प्रथम श्रेणी प्राप्त करता था। 

विनय ! ते प्रियङ्का मालविका च सदा कलहं कुरूतः स्म। 
स्मरति वा? बहु विनोदः भवति स्म। 

विनय ! वे दोनों प्रियंका ओर मालविका हमेशा झगड़ती रहती थी। 
याद है क्या ? बहुत विनोद होता धा। 


- एवम्‌ आवां ते द्वे अपि पीडयावः स्म। ते द्वे रोदनं कुरुतः 


स्म। 

इस प्रकार उन दोनों को हम दोनों ने भी पीडित किया था। वे दोनों 
रोतीं थी। 

भोः इदानीं पठावः, श्वः एव परीक्षा। बाल्याकालस्य दिनानि 
अतिमधुराणि। सर्वदा स्मरणयोग्यानि। । 
अरे, इस समय (हम दोनों) पढ़ते हैं, कल ही परीक्षा है। बाल्यकाल 
के दिन बहुत अच्छे थे। सदा स्मरणयोग्य। 


माँ का दो बेटों के साथ बातचीत 


- अम्ब ! कोऽपि भिक्षुकः आगतवान्‌। 


॥ 


माँ ! कोई भिखारी आया। 
भवान्‌ एव तस्मै एकं नाणकं ददातु। 
आप ही उसको एक सिक्का दे दो। 


- अहं पठामि भोः, भवती एव भिक्षुकाय ददातु। 


अरे मैं पढ़ रहा हूँ, आप ही भिखारी को दे दो। 


माता 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 6] 


- भवते किमपि कार्य न रोचते। अहमेव करोमि सर्व कार्यम्‌। 


आपको कोई काम नहीं अच्छा लगता। मैं ही सब काम करती हूँ। 
भिक्षुकः नाणकं नेच्छति। ओदनम्‌ इच्छति। 

भिखारी पैसा नहीं चाहता, भात चाहता है। 

अहं भिक्षुकाय ददामि। भवान्‌ जलं पूरयतु 

मैं भिखारी को देती हूँ। आप पानी भरो। 


- जलं पूरयामि। खादितुं मह्यमपि किमपि ददातु। 


जल भरता हूँ। मुझे भी खाने को कुछ दो। 

भवते भोजनमेव ददामि। पञ्चनिमेषान्‌ तिष्ठतु। 

आपको भोजन ही दूँगी। पाँच मिनट ठहरो। 

भोजनम्‌ अनन्तरम्‌। प्रातः भगिन्यै भवती यत्‌ दत्तवती तत्‌ 
मह्यम्‌ अपि ददातु। 

भोजन वाद मे। प्रातः दीदी को जो आपने दिया था वही मुझे भी दो। 
भवान्‌ केवलं खादति, न पठति, न वा कार्य करोति। 
आप केवल खाते हैं, न पढ़ते है न कोई कार्य करते हैं ? 


- अम्ब ! भवती भोजनं कृत्वा कुत्र गच्छति ? 


माँ आप भोजन करके कहाँ जा रही हैं ? 

अहं सार्वजनिकपुस्तकालयं गच्छामि। 

मैं सार्वजनिक पुस्तकालय जा रही हूँ। 

अम्ब! माम्‌ अपि पुस्तकालयं नयतु। अहम्‌ अपि द्रष्टुम्‌ 
इच्छामि। 

माँ! मुझे भी पुस्तकालय ले चलो। मैं भी देखना चाहता हूँ। 

अस्तु अद्य दशवादने गच्छामः। 

अच्छा आज दश वजे चलते हैं। 

अम्ब ! एतानि पुस्तकानि किमर्थम्‌ अत्र स्थापितवन्तः ? 
माँ ये पुस्तके यहाँ क्यों रखी हैं ? 

केचन पुस्तकानि द्रष्टुम्‌ इच्छन्ति। केचन क्रेतुम्‌ इच्छन्ति। 
क्रेतुं ये इच्छन्ति ते केवलं बहिः पुस्तकानि पश्यन्ति। 

कुछ लोग पुस्तक देखना चाहते हैं। कुछ लोग खरीदना चाहते हैं। जो 
खरीदना चाहते हैं बो केवल बाहर पुस्तक देखते है। 


` प्रबन्धः लेखितुम्‌ अपि इतः पुस्तकानि नयन्ति किम्‌ ? 


प्रबन्ध लिखने के लिए भी यहाँ से पुस्तक ले जाते हैं क्या ? 


62 


माता 


माता 


मनोरमा 


शकुन्तला 


लता 


कार्तिकः 


प्रशान्तः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अत्र सर्वविधानि पुस्तकानि भवन्ति। केचन कथापुस्तकं 
पठितुम्‌ इच्छन्ति। केचन भाषणं सज्जीकर्तुम्‌ इच्छन्ति। अन्ये 
केचन बालकेभ्यः सङ्ग्रहीतुं शवनुवन्ति। अतः सर्वाणि 
अपि पृथक्‌ स्थापयन्ति। 

यहां सभी प्रकार की पुस्तके होती है। कुछ कथा पुस्तक पढ़ना चाहते 
हैं। कुछ भाषण की तैयारी करना चाहते हैं। अन्य कुछ बालकों के 
लिए संग्रह कर सकते हैं। इसीलिए सभी अलग रखी हैं। 

अत्र पुस्तकानि स्वीकर्तुं किम्‌ सदस्याः आगच्छन्ति ? 

यहाँ पुस्तक. लेने क्या सदस्य आते हैं ? 

आम्‌ ! अत्र सा व्यवस्था समीचीना अस्ति। नूतनानि स्वीकर्तुं 
पुरातनानि पुस्तकानि प्रत्यर्पयितुं सदस्याः आगच्छन्ति। 

हाँ! यहाँ वही व्यवस्था है। नयी लेने पुरानी वापस करने सदस्य आते 
हैं। 


ट 


तर्हिं वयं सख्यः मिलित्वा अन्न आगच्छामः। वयम्‌ अधिकान्‌ 
विषयान्‌ सङ्ग्रहीतुं शव्नुमः। 

तो हम सभी सखिर्यो मिलकर यहाँ आती हूँ। हम लोग अधिक विषयों 
का संग्रह कर सकते है। 

अनुजमपि आनयतु। सोऽपि पुस्तकपठनाभ्यासं करिष्यति। 
छोटे भाई को भी लाओ। वह भी पुस्तक पढ़ने का अभ्यास करेगा। 


पढ़ाना अच्छा लगता है 
शिक्षिकायाः आगमनपर्यन्तं किञ्चित्‌ पाठविषये एव 
चिन्तयामः। वदन्तु कस्मै८कस्यै किं रोचते ? इति। 
शिक्षिका के आने तक पाठ के विषय में थोड़ा चिन्ता करते है। बोलो 
किसको क्या अच्छा लगता है ? 
मह्यं फलं रोचते। लता वदतु भोः। 
मुझे फल अच्छे लगते हैं। बोलो लता। 
मह्यम्‌ आनन्दस्य नृत्यं रोचते। तुभ्यं किं रोचते वदतु कार्तिक! 
मुझे आनन्द का नाचना अच्छा लगता है। कार्तिक ! तुम्हें क्या अच्छा 
लगता है ? 
महाम्‌ नाटकवीक्षणं रोचते। 
मुझे नाटक देखना अच्छा लगता है। 
मालत्यै सर्वदा निद्रा रोचते। न वा मालति ? 
मालती को सदा सोना अच्छा लगता है। है न मालती? 





चूड़ामणि 


मनोरमा 


चेतन: 


मदन: 


शिक्षिका 


अध्यापक: 


अरुण: 


चेतन: 


अध्यापक: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 63 


मह्यं संस्कृतगीतं रोचते। भवत्यै किं रोचते इति प्रथमं भ । 
मुझे संस्कृत गीत अच्छा लगता है। आप को क्या अच्छा लगता हे। 
पहले बताओ। 

एतस्यै कि रोचते इति कुतूहलं वा ? शृण्वन्तु मह्यं भाषणं 
रोचते। 

इसे क्या अच्छा लगता है कौतूहल है तो सुनो मुझे भाषण अच्छा 
लगता है। 

सर्वे मौनम्‌ उपविशन्तु। शिक्षिका आगतवती । 

सभी चुपचाप बैठो। शिक्षिका आ गयी। 

आगच्छतु तस्यै कि रोचते इति पृच्छामः। मान्या ! भवत्यै किं 
रोचते इति वदति वा ? 

आओ उन्हे क्या अच्छा लगता है पूछते है। महोदया ! आप को क्या 
अच्छा लगता है बताइए। 

महयं भवतां पाठनं रोचते। 

मुझे आप लोगों को पढ़ाना अच्छा लगता है। 


जैसा कहा वैसा करेगे 


पुणेनगरे अखिलभारत-शिक्षक-सम्मेलनं भविष्यति। तत्र 
मनोरञ्जन- कार्यक्रमान्‌ कर्तुम्‌ अवसरः अस्ति। 

पुणे शहर में अखिलभारत-शिक्षक -सम्मेलन होगा। वहाँ मनोरञ्जन 
कार्यक्रम करने का अवसर है। 

तर्हिं वयम्‌ एकं लघुनाटकं कुर्मः । 

तो हम एक छोटा नाटक कसते है। 

वयं सामृहिकगीतं गायामः। 

हम लोग सामूहिक गीत गाते ह । 

अहम्‌ एकपात्राभिनयं करोमि। 

मैं एकल पात्र अभिनय कराता हूँ। 

प्रदर्शनी-आयोजनम्‌ अस्ति वा ? 

प्रदर्शनी का आयोजन है क्या? 

महती प्रदर्शनी भविष्यति। के तस्य कार्य कुर्वन्ति ? 
विशाल प्रदर्शनी होगी। कौन उस कार्य को करेगा? 


64 


अरविन्दः 


पल्लवी 


अध्यापकः 


श्रीनिधिः 


अध्यापकः 


चिन्मयः 


अखिलः 


माधुरी 


अखिलः 


माधुरी 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


वयं प्रदर्शनीकार्य कुर्मः। नूतनानि फलकानि लिखामः। 
बहूनि वस्तूनि सङ्गृहीमः। यन्त्रादीनि योजयामः। नवीनानि 
उपकरणानि रचयामः। 

हम सब प्रदर्शनी कार्य करते है। नये फलक लिखते है। बहुत सारी 
वस्तुओं को सडग्रह करते हैं। यन्त्रादि जोड़ते हैं। नवीन उपकरणों 
की रचना करते हैं। 

आवां प्रार्थनां गायाव:। 

हम दोनों प्रार्थना करते है। 

प्रबन्धकार्य के निर्वहन्ति ? 

प्रबन्ध कार्य का निर्वहन कौन करते हैं? 

अस्माकं गणः प्रबन्धकार्य निर्वहति। आसनस्थापनम्‌ अन्ते 
निष्कासनकार्याणि अपि अस्मदीयाः एव कुर्वन्ति। 

हमारा गण प्रबन्धकार्य का निर्वहन करता है। कुर्सी रखने ओर अन्त 
मे निकालने का कार्य भी हमारे लोग ही करते है। 
कार्यक्रमस्यानन्तरं तथेव मोनं गमिष्यन्ति चेत्‌ ? 

कार्यक्रम के वाद वैसे चुपचाप चल दिये तो? 

तथा न कुर्मः। यथा वदति भवान्‌ तथैव कार्य कुर्मः । 
वैसा नहीं करेगे। जैसा कहेंगे आप वैसा ही कार्य करेगे। 


रोग ओषधि 


श्रुणोतु माधुरी राजेश: किमर्थम्‌ अद्य कार्यालयं नागतवान्‌? ` 
सुनो माधुरी राजेश आज कार्यालय क्यों नहीं आया? 


अद्य प्रातः आरभ्य तस्य तीव्र ज्वरः अस्ति भोः। अतः सः 
शायनं कृतवान्‌ ? 
आज प्रातः से उसे बहुत बुखार है। इसीलिये वह सोया है? 


कि सः निद्रां कृतवान्‌ ? तस्मै भवती ओषधं दत्तवती खलु? 
क्या वह सो रहा? उसे आप ने दवा दिया क्या? 


इदानीं सः ओषधं पीत्वा निद्रां कृतवान्‌। यदा षड़्वादनं 
भविष्यति तदा पुनः ओषधं दास्यामि। 
इस समय वह दवा पीकर सोया। जब छः वजेगे तब पुनः दवा दूँगी। 


अखिल: 


माधुरी 


अखिल: 


माधुरी 


अखिल: 


राजेश 


माधुरी 


शिल्पा 


नरेन्द्र: 


शिल्पा 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 65 


यदा जागर्ति तदा अहम्‌ आगतवान्‌" इति वदतु 

जव उठे तव “मैं आया था' बोलिये। 

उपविशतु। चायं ददामि। शवः यदि ज्वरः न्यूनः भविष्यति 
तर्हिं सः कार्यालयम्‌ आगमिष्यति। 

बैठिए। चाय देती हूँ। यदि कल बुखार कम होगा तो वह कार्यालय 
जायेगा। 

मास्तु यदि विश्रान्तिः आवश्यकी तर्हिं स्वीकरोतु] अहं 
कार्यालये वदामि। 

नही यदि आराम आवश्यक है तो आराम करें। मैं कार्यालय में बताता 
हूँ। 

यदा ज्वरः भवति, तदा किमपि सः न स्वीकरोति। अतः 
निःशक््तिः भवति। 

जब बुखार होता है तो वह कुछ भी नहीं लेता। इसलिये शक्तिहीन 
होता हैं। 


` अहम्‌ आगच्छामि। तं सूचयतु। 


मैं आता हूँ। उन्हे सूचित करिए। 

माधुरि ! इदानीं ज्वरः अधिकः अस्ति इति चिन्तयामि, 
पश्यतु। वेद्यः किम्‌ उक्तवान्‌? 

माधुरी! इस समय बुखार ज्यादा हैं ऐसा लगता है, देखे । डाक्टर ने 
क्या कहा? 


- यदि ज्वरः अधिकः अस्ति तर्हिं गुलिको ददातु इति उक्तवान्‌। 


भवान्‌ शयनं करोतु अहं जलम्‌ आनयामि। 
यदि बुखार ज्यादा हो तो गोली देना ऐसा कहा। आप शयन करे मैं 
जल लाती हूँ। 


संस्कृत सम्भाषण 


भोः ! भवान्‌ सङ्गणकन्ञानं कुतः प्राप्तवान्‌ ? 

अरे ! आपने कम्प्यूटर का ज्ञान कहाँ से प्राप्त किया? 

अहम्‌ अमेरिकायां सडःगणकज्ञानं प्राप्तवान्‌। 

मैं अमेरिका में कम्प्यूटर ज्ञान प्राप्त किया। 

भवान्‌ किमर्थं भारतम्‌ आगतवान्‌? भवतः जननीजनकौ 
कुत्र स्तः? 

आप भारत किसलिये आये? आपके माता पिता कहाँ है? 


66 


नरेन्द्र: 


शिल्पा 


नरेन्द्र: 
शिल्पा 


नरेन्द्र: 


शिल्पा 


शिल्पा 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


~ मम जननीजनकौ अमेरिकादेशे स्तः। अहं संस्कृत-शास्त्राणाम्‌ 


अध्ययनार्थं भारतम्‌ आगतवान्‌। तत्रापि संस्कृतशास्त्राध्ययनाय 
प्रथमं संस्क्‌तसम्भाषणं ज्ञातुमिच्छामि। भवती किम्‌ 
अधीतवती। 

मेरे माता पिता अमेरिका देश में है। मैं संस्कृत-शास्त्रों का अध्ययन 
करने के लिये भारत आया। उसमे भी संस्कृतशास्त्र अध्ययन के लिये 
प्रथम संस्कृत सम्भाषण का ज्ञान चाहता हूँ। आपने क्या अध्ययन 
कियादे। 

अहं संस्कृतसाहित्यम्‌ अधीतवती। संस्कृते स्नातकोत्तरपदवीमपि 
प्राप्तवती। अधुना शोधकार्यमपि करोमि। 

मैं संस्कृत साहित्य पढ़ी। संस्कृत में स्नातकोत्तर उपाधि (एम.ए) प्राप्त 
किया। इस समय शोधकार्यं भी करती हूँ। 

भवती अत्र कति वर्षेभ्यः कार्य करोति ? 

आप यहाँ कितने वर्षों से कार्य कर रही है? 

अहं त्रयोदशवर्षभ्यः संस्कृतप्रचारकार्य करोमि। 

मैं तेरह वर्षों से संस्कृत प्रचार का कार्य कर रही हूँ। 

अत्र संस्कृताध्ययनाय बहुभ्यः प्रदेशोभ्यः जनाः आगच्छन्ति 
किम्‌ ? 

यहाँ संस्कृत पढ़ने बहुत से प्रदेशों से लोग अति है क्या? 
संस्कृताध्ययनाय विदेशेभ्यः अपि जनाः प्रतिवर्षम्‌ आगच्छन्ति, 
तिष्ठन्ति, पठन्ति च। 

संस्कृत पढ़ने के लिये प्रतिवर्ष विदेशों से भी लोग आते हैं, ठहरते 
हैं और पढ़ते हैं। 

ते अत्र आगत्य कथम्‌ अध्ययनं कुर्वन्ति ? 

वे यहाँ आकर कैसे पढ़ाई करते हैं ? 

ते अत्र आगत्य पठन्ति। किन्तु मन्दगत्या शिक्षणं भवति। 
यतः ते शीघ्रम्‌ उचारयितुं न शक्नुबन्ति। किन्तु मासत्रयं 
मासचतुष्टयं वा स्थित्वा, सम्यक्‌ ज्ञात्वा गच्छन्ति। ते अत्रत्येन 
संस्कृतवातावरणेन अत्यन्तं प्रभाविताः भवन्ति। 

वे यहाँ आकर पढ़ते है। किन्तु धीमी गति से शिक्षण होता है । क्योंकि 
वे शीघ्र उच्चारण नहीं कर सकते हैं। किन्तु तीन चार महीने रहकर 
अच्छी प्रकार समझकर जाते है। वे यहाँ के संस्कृत वातावरण से 
अत्यन्त प्रभावित होते है। 


नरेन्द्र: 


सुधीर: 


अभिराम: 


सुधीर: 


अभिरामः 


सुधीरः 


>> 


अभिराम: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 67 
अहं बहून्‌ विषयान्‌ ज्ञातवान्‌, धन्यवादः। अहमपि 
संस्कृतसम्भाषणाभ्यासद्रारा संस्कृतशास्त्राणाम्‌ अध्ययनार्थं 
परिश्रमं करिष्यामि। 

मैंने बहुत विषयों को जाना, धन्यवाद। मैं भी संस्कृत सम्भाषण के 
अभ्यास द्वारा संस्कृत शास्त्रों के अध्ययन के लिये परिश्रम करुगाँ। 


बेङ्गलूरनगर का अनुभव 


अभिराम ! भवान्‌ बेङ्गलृरुनगरं गत्वा किं किं दृष्टवान्‌ ? 
अभिराम। आपने बड़लौर नगर जाकर क्या-क्या देखा? 


` अहम्‌ पुस्तकापणं गतवान्‌। तत्र पुस्तकानि दृष्टवान्‌। कादम्बरीं 


क्रीतवान्‌। उपन्यासान्‌ दृष्टवान्‌। 

में पुस्तक दुकान गया। वहाँ पुस्तकों को देखा। कादम्बरी खरीदी। 
उपन्यासों को देखा। 

तत्र विश्वविद्यालये शोध-प्रबन्धकान्‌ दृष्टवान्‌ किम्‌ 2 वहाँ 
विश्वविद्यालय में शोध-प्रबन्धों को देखा क्या? 

विश्वविद्यालये न केवलं प्रबन्थकान्‌ अपितु बहून्‌ शोधच्छात्र; 
सह मिलितवान्‌। अनेकान्‌ लेखान्‌ सङ्गृहीतवान्‌ । 

विश्वविद्यालय में न केवल प्रबन्धं को अपितु बहुत से शोध छात्रों 
से मिला। अनेक लेखों का संग्रह किया। 

तत्र प्रसिद्धम्‌ उद्यानं न गतवान्‌ किम्‌ ? 

वहाँ प्रसिद्ध उद्यान नहीं गये क्या? 

मध्याह्ने वस्तुसंग्रहालयं गतवान्‌। तत्र अनेकानि वस्तूनि 
दष्टवान्‌। पुरातनानि आयुधानि दृष्टवान्‌। मार्गदर्शकान्‌ 
पृष्टवान्‌। सायम्‌ उद्यानं गतवान्‌। तत्र वर्णरञ्जितानि पुष्पाणि 
दृष्टवान्‌। पुष्पैः शोभमानाः लताः दृष्टवान्‌। तृणैः निर्मितानि 
चित्राणि दृष्टवान्‌। 

मध्याह में वस्तु संग्रहालय गया। वहाँ बहुत सारी वस्तुओं को देखा। 
पुराने आयुधो को देखा। मार्ग दर्शकों से पूछा। शाम को उद्यान गया। 
वहाँ रङ्गविरद्धे फूलों को देखा। पुष्पों से सुशोभित लताओं को देखा। 
तृणों से (घास से) वने चित्रों को देखा। 


68 


सुधीर: 


अभिराम: 


सुधीर: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


- तर्हिं बेड्गलुरुनगरं द्रष्टुम्‌ एकं दिनं न पर्याप्तम्‌। भवान्‌ तत्र 


कति दिनानि अटितवान्‌? 
तो बड़लौर नगर देखने के लिए एक दिन पर्याप्त नही। वहाँ आपने 
कितने दिन भ्रमण किया? 


- दर्शनीयानि स्थानानि बहुनि सन्ति तत्र। किन्तु 


कार्यभारकारणतः अहं शीघ्रम्‌ आगतवान्‌। 

वहाँ देखने योग्य स्थान तो बहुत सारे है। परन्तु कार्याधिक्य के कारण 
मैं शीघ्र आ गया। 

पुनः मिलामि, भवतः अनुभवान्‌ शृणोमि। 

फिर मिलते है, आप के अनुभवों को सुनते हैं। 


रम्याप्रदर्शनी 


- तात ! अद्य प्रदर्शिनीं दरष्टुं किं नगरं गच्छामः ? 


तात ! आज प्रदर्शनी देखने नगर चलें क्या? 


~ प्रदर्शिनी क्त्र आयोजिता अस्ति ? कि भवान्‌ स्थलं जानाति? 


प्रदर्शनी कहाँ आयोजित है? क्या आप स्थान जानते है? 
प्रदर्शिनिस्थलम्‌ अहं जानामि। गृहजनाः सर्वे गच्छाम। 
प्रदर्णिनी स्थान मैं जानता हूँ। घर के सभी लोग चलते है। 


- अहं 5-30 वादने स्व-कार्यं समापयामि। गच्छाम। 


मैं 5.30 वजे अपना काम समाप्त करता हूँ। चलते हैं। 

तात ! पश्यतु, प्रदर्शिनी विविधवर्णरज्जितैः दीपैः अलङ्कृता 
अस्ति। 

पिता ! देखिए प्रदर्शनी विभिन रड्भविरड्र दीपं से सुशोभित है। 
अन्तः गच्छामः। पश्यतु, दण्डैः विविधविन्यासं कृतवन्तः । 
अन्दर चलते है। देखो, दण्डं से विभिन्‍न विन्यास किया गया है। 


` अत्र पश्यतु, शलाकाभिः चित्राणि कृतवन्तः । 


यहाँ देखो, शलाकाओं से चित्रों को बनाया है। 


- तत्र गच्छाम । एका पाञ्चालिका तस्याः स्नेहितैः सह क्रीडति। 


अपरां पश्यतु, सखीभि सह नृत्यति। अन्या, बालकैः युद्धं 
करोति। 

वहाँ चलते है। एक गुड़िया अपने मित्रों के साथ खेलती है। दूसरी 
देखिये सखियों के साथ नाचती है। दूसरी, बालकों से युद्ध कर 
रही है। 


पिता 


माता 


मज्जुला 


माता 


पिता 


मुख्याध्यापक: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 69 


वत्स ! प्रदर्शिनीदर्शनार्थ वयं यत्‌ आगतवन्तः तत्‌ सार्थकम्‌ 
अभवत्‌। 

बेटा। प्रदर्शनी देखने के लिए जो हम लोग आये वह सार्थक हुआ। 
प्रदर्शिनी नूतनोपकरणैः सन्जीकृतवन्तः सन्ति। अस्मिन्‌ वर्षं 
प्रदर्शिनी समीचीना अस्ति। 

प्रदर्शिनी नृतन उपकरणों से सजायी हुई है। इस साल प्रदर्शनी अच्छी 
है। 

अहो, तत्र॒ पश्यतु अम्ब ! देवीं सम्यक्‌ अलङ्कृतवन्तः 
सन्ति। ओहो, अपूर्वम्‌। वर्णपितै: दीपे: अनेकाभिः मालाभिः, 
पुष्पैः फलैः विविधैः शाकैः देव्याः मण्डपः अलङ्कृतः 
अस्ति। अतः दर्शकानां सर्वेषां मनः आकर्षति। प्रथमं तत्र 
गच्छामः। 

माँ वहाँ देखो ! देवी को अच्छी प्रकार सजाया है। अहा, बहुत सुन्दर। 
रड्डीन दीपों से, अनेक मालाओं से, फूलों, फलों से विभिन सागों से 
देवी का मण्डप अलंकृत है । इसीलिये वह प्रत्येक देखनेवाले का मन 
हर लेती है। पहले वहाँ चलते है। 

सत्यम्‌, तत्र गच्छाम। कञ्चित्‌कालं स्थित्वां पश्यामः। पुत्र! 
भवन्तं प्रदर्शिनीविषयं कः उक्तवान्‌? 

ठीक है. वहाँ चले। कुछ क्षण रुककर देखते है। बेटा ! आपको 
प्रदर्शनी के विषय में किसने बताया। 

मम स्नेहिता सर्वे दृष्टवन्तः। ते माम्‌ उक्तवन्तः । 

मेरे सभी मित्रों ने देखा। उन्होंने मुझे बताया। 


- परश्वः रविवासरः खलु ? यदि इच्छन्ति पुन: आगच्छाम। 


गच्छाम इदानीम्‌। 
परसों रविवार है, यदि इच्छा है तो फिर आते है। इस समय 
चलते हैं। 


छात्र अध्यापक संवाद 


- छात्रः ! एका सन्तोषवार्ता अस्ति। यः अस्माकं राज्यस्य 


मुख्यमन््री अस्ति तस्य अद्य जन्मदिनम्‌ अस्ति। सः अतीव 
दयालुः अस्ति उदारः अपि अस्ति। 

छात्रों एक खुशी की बात है। जो हमारे राज्य के मुख्यमंत्री है 
उनका आज जन्मदिन है। वह अत्यन्त दयालु हैँ उदार भी है। 


॥70 


छात्र: 
मुख्याध्यापक: 
छात्र: 


मुख्याध्यापक: 


छात्र: 


मुख्याध्यापक: 


प्रौढच्छात्र: 


शिक्षिका 
शिक्षकः 


मुख्याध्यापकः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


श्रीमन्‌ । ध्वनिवर्धकः सम्यक्‌ नास्ति। अन्ते न श्रूयते। श्रीमन्‌! 
लाउड स्पीकर ठीक नहीं है। पीछे नही सुनाई देता। 

अस्तु, उच्चैः वदामि। किं श्रूयते इदानीम्‌ ? 

ठीक है, जोर से बोलता हूँ। क्या अब सुनायी दे रहा है? 

आम्‌, श्रूयते। 

हाँ, सुनाई दे रहा है। 

सः मुख्यमन्तरिमहाशयः अस्माकं शालायाः शिक्षकेभ्यः 
अमूल्यानि वस्त्राणि दत्तवान्‌। शिक्षिकाभ्यः शाटिकाः दत्तवान्‌। 
प्रौढशालायाः छात्रेभ्यः समवस्त्राणि दत्तवान्‌। प्राथमिक- 
शालाच्छात्रेभ्यः पुस्तकानि दत्तवान्‌। 

मुख्यमंत्री महाशय ने हमारे विद्यालय के शिक्षकों को बहुमूल्य वस्त्र 
दिये। शिक्षिकाओं को साड़ियाँ दी। प्रौढ़शाला के छात्रों को ड्रेस दिया। 
प्राथमिकशाला के छात्रों को पुस्तकें दी। 

श्रीमन्‌। बालेभ्यः सः किं दत्तवान्‌ ? 

श्रीमन्‌ ! बच्चों को उन्होने क्या दिया? 

बालेभ्यः अधिकानि क्रीडासाधनानि दत्तवान्‌ सः। किञ्चित्‌ 
धनमपि दत्तवान्‌ अस्ति। एतदतिरिच्य अन्यत्‌ किम्‌ अपेक्षितम्‌ 
इति भवन्तः वदन्तु 

बच्चों को अनेक खेलने को समान उन्होने दिया। कुछ धन भी दिया 
है। इसके अलावा ओर क्या अपेक्षित है। आप लोग बोलें। 
अस्माकं प्रकोष्ठेभ्य: (कक्ष्याभ्य:)अधिकानि आसनानि 
आवश्यकानि। 

हमारे कमरे के लिए और अधिक कुर्सियों की आवश्यकता है। 
बालानां कक्ष्याभ्यः पाठ्योपकरणानि आवश्यकानि। 
बालकों की कक्षा के लिए पाट-उपकरण आवश्यक है। 
सर्वेभ्यः बालेभ्यः क्रीडासाधानानि अत्यावश्यकानि। 

सभी बच्चों के लिए खेलने की समान की अत्यधिक आवश्यकता है। 
अस्तु, एताः अपेक्षाः सः पूरयिष्यति प्रायः। पुनः अपि 
किमपि अपेक्षितं चेत्‌ श्वः सूचयन्तु। धन्यवादः। 

ठीक हे, इन अपेक्षाओं को वह प्रायः पूरा करेगे। और भी कुछ 
अपेक्षित तो कल सूचित करें। धन्यवांद। 


पथिकः 


शिल्पकारः 


पथिकः 


शिल्पकारः 


पथिकः 


शिल्पकारः 


पथिकः 


शिल्पकारः 


पथिकः 


शिल्पकारः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने ॥7 


शिल्पकार 


भोः शिलां कुट्टयित्वा कुट्टयित्वा भवान्‌ किवा करोति ? 
हे, पत्थर कूट कूटकर आप क्या कर रहे हे? 

अहं गणेशस्य विग्रहं करोमि। 

मैं गणेश की मूर्ति करता हूँ। 

किमर्थं भवान्‌ शिवस्य विग्रहं न करोति? कि भवान्‌ गणेशस्य 
भक्तः ? 

आप शिव की मूर्ति क्यों नही बनाते ? क्या आप गणेश के भक्त हें? 
शिवस्य विग्रहः लिङ्गरूपः, अतः अहं गणेशस्य विग्रहं 
करोमि। 

शिव का मूर्ति लिड्ररूप है इसलिये मैं गणेश की मूर्ति करता हूँ। 
भवान्‌ सर्वविधान्‌ विग्रहान्‌ अपि करोति किम्‌? 

आप सभी प्रकार की मूर्ति बनाते हैं क्या? 

भवते कीदृशः विग्रहः आवश्यकः ? देवस्य चेत्‌ कस्य देवस्य ? 
देव्याः चेत्‌ कस्याः देव्याः ? रामस्य लक्ष्याः सरस्वत्याः उत 
कृष्णस्य ? कस्य विग्रहः आवश्यकः? 

आपको किस प्रकार कौ मूर्ति चाहिए। देव का तो किस देव का? 
देवी को तो किस देवी का? राम का लक्ष्मी का सरस्वती काया 
कृष्ण का? किसकी मूर्ति आवश्यक। 

नवरात्रसमये पूजां कर्तुं दुर्गायाः विग्रहः आवश्यकः) तथेव 
पार्वत्याः गौर्याः) विग्रहः अपि आवश्यकः । 

नवरात्रि के समय पूजा के लिए दुर्गा कौ मूर्ति चाहिए। उसी प्रकार 
पार्वती की मूर्ति भी आवश्यक है। 

भवते कदा आवश्यकम्‌ ? 

आपको कब चाहिए ? 

महयं जुलै-मासस्य 0 दिनाङ्के आवश्यकम्‌। कृत्वा ददाति 
किम्‌ ? एकस्य विग्रहस्य कृते कति रूप्यकाणि ? 

मुझे जुलाई महीने के ।0 दिनाङ्क को आवश्यक है। देंगे क्या? एक 
मूर्ति के लिए कितने रूपये? 

देव्याः इति कारणतः कति रूप्यकाणि इति न वदामि। 
भवानेव चिन्तयित्वा ददातु। 

देवी कौ है इसलिये कितने रूपये यह नहीं बताता। आप ही 
समझकर दें। 


72 


पथिकः 


माला 


दिव्या 


आपणिकः 


दिव्या 


आपणिकः 


माला 


दिव्या 


माला 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अस्तु जुलै-मासस्य 0 दिनाङ्के आगच्छामि। 
ठीक है जुलाई महीने के 0 दिनाङ्क को आता हूँ। 


मनोविनोद 


- माले ! आगच्छति वा ? आपणं गच्छाव। 


माला आती हो क्या? दुकान चलते हैं। 

आगच्छामि, गच्छाव। कस्य आपणं गच्छाव ? 

आती हूँ, चलें। किसकी दुकान चलें ? 

प्रथमं पादरक्षाया: आपणं गच्छाव। अहो.. तत्र एकः आपणः 
अस्ति। 

पहले चप्पल की दुकान चलते हैं। अरे, वहाँ एक दुकान है। 
कस्याः कृते पादरक्षा ? 

किसके लिए चप्पल ? 

मम कृते एव। तां पीतवर्णा पादरक्षां ददातु। कतिरूप्यकाणि? 
मेरे लिए ही। वह पीले रंग की चप्पल दो। कितने रुपये 2 
एतस्याः कृते {50 रूप्यकाणि । कृष्णवर्णपादरक्षायाः न्यूनं 
मृल्यम्‌। 

इसके लिए एक सौ पचास रुपये। काले रंग कौ चप्पल का मृल्य 
कम है। 


- पीतवर्णा पादरक्षां दर्शयतु। 


पीले रंग की चप्पल दिखाओ। 

पादरक्षाया: मूल्यम्‌ अधिकम्‌ अस्ति भो:। एषा मास्तु। 

अरे ! चप्पल का मूल्य अधिक है। यह नहीं। 

नैव, मम अम्बा पीतवर्णस्य वस्त्रम्‌ आनीतवती। अतः 
पीतवर्णपादरक्षा आवश्यकी । भवतु आगच्छतु। कङ्कणस्य 
आपणं गच्छामः। 

नहीं, मेरी माँ पीले रंग का वस्त्र लायी इसलिए पीले रंग की चप्पल 
आवश्यक है। ठीक है आओ। कंगन की दुकान चलते है। 
आगच्छतु, कि ? कङ्कणानि अपि पीतवर्णयुतानि एव 
आवश्यकानि वा? 

आओ क्यों 2 कंगन भी पीले रंग के आवश्यक हैं क्या? 


माला 


माला 


शिक्षक: 


अनन्तः 


शिक्षकः 


अनन्तः 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 73 


आम्‌ सत्यम्‌। आगामि अगस्तमासस्य चतुर्थं मम मातुलस्य 
विवाहः भविष्यत्ति। तदा पीतवर्णस्य वस्त्रं पीतवर्णस्य 
कङ्कणम्‌, पीतवर्णस्य तिलकं, पीतवर्णस्य पादरक्षां च 
धरिष्यामि। सर्वाणि अपि पीतवर्णस्य एव भविष्यन्ति। 

हाँ सही में। आने वाले अगस्त मास के चार तारीख को मेरे मामा का 
विवाह होगा तब पीले रंग का वस्त्र, पीले रंग का कंगन, पीला 
तिलक, पीले रंग की चप्पल धारण करूंगी। सब कुछ पीले रंग का 
ही होगा। 


- तहिं अहम्‌ एकम्‌ उपायं वदामि किम्‌ ? 


तो फिर मैं एक उपाय बताऊं क्या ? 


` वदतु, वदतु ? 


बोलो, बोलो। 


- भवत्याः मातुलस्य विवाहपर्यन्तं दन्तधावनं मा करोतु। तदा 


भवत्याः दन्ताः अपि पीतवर्णाः भवन्ति। 


अपने मामा के विवाह तक दँतों की सफाई न करना। तब आपके 
दाँत भी पीले हो जायेंगे। 


परीक्षा की तैयारी 


छात्रा: ! परीक्षा सन्निहिता अस्ति। सम्यक्‌ पठन्तु। 

छात्रों ! परीक्षा निकट है अच्छी तरह पढ़ो। 

परीक्षा क्त्र प्रचलिष्यति ? 

परीक्षा कहाँ होगी ? 

सर्वेषु प्रकोष्ठेषु (कक्ष्यासु) क्रमसंख्यां स्थापयामः। परीक्षा 
अस्माकं विद्यालये एवं भविष्यति। इदानीं सर्वे अपि छात्रा: 
बहिः गच्छन्तु। 

सभी कमरों में (कक्षाओं में) क्रमसंख्या लगाते हैं। परीक्षा हमारे 
विद्यालय में ही होगी। इस समय सभी छात्र बाहर जाओ। 
किमर्थम्‌ आचार्य ! अद्य एव संख्यां स्थापयन्ति किम्‌ ? 
किसलिए आचार्य जी ! आज ही संख्या स्थापित होगी क्या ? 


वा4 


शिक्षक: 


राजीव: 


शिक्षक: 


मालती 


शिक्षक: 


छात्र: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


- इदानीं भवन्तः सर्वेषु प्रकोष्ठेषु स्वच्छतां कूर्वन्तु। उत्पीठिकासु 


अपि धूलिं मार्जयन्तु। कृष्णफलकेषु अपि धूलिं मार्जयित्वा 
दिनाङ्कादिकं लिखन्तु। 

इस समय आप सब सभी कमरों कौ सफाई करें। मेज की ऊपर की 
धूल को साफ करे। ब्लैक बोर्ड पर से धूल साफ कर दिनांक आदि 
लिखें। 

आचार्य ! सर्वेऽपि कार्य्य न कुर्वन्ति। केचन बहिः अटन्ति। 
आचार्य जी सभी के सभी कार्य नहीं कर रहे हैं। कुछ बाहर टहल 
रहे हैं। 

बालकेषु एकं प्रमुखं करोमि। बालिकासु एकां प्रमुखां 
करोमि, यदि क्रौडाङ्गणेषु क्रीडन्ति तर्हिं दण्डम्‌ आनयामि। 
केचन द्रोणीषु जलं पूरयित्वा आनयन्तु। 

बालकों में से एक को प्रमुख बनाते हैं। बालिकाओं में से एक को 
प्रमुख बनाते हैं, यदि खेल के मैदान में खेलते हैं तो डण्डा लाता हूँ। 
कुछ लोग वाल्टी में जल भर के लाओ। 

मार्जनार्थ वस्त्राणि कुत्र सन्ति ? 

सफाई के लिए वस्त्र कहाँ है? 

वस्त्राणि वस्तुसङग्रहप्रकोष्ठे सन्ति। तत्र गत्वा आनयन्तु।. 
वस्त्र वस्तुसंग्रहकक्ष में है वहाँ जाकर लाओ। 


~ आचार्य ! वयं गच्छाम:। स्वच्छतां कुर्म:। 


आचार्य जी हम सब जाते हैं। सफाई करते हैं। 


कार्यकर्ता का घर 


~ अद्य शीघ्रम्‌ आगच्छतु। विजयनगरं गच्छाव:। 


आज जल्दी आओ। विजयनगर चलते हैं। 

विजयनगरे कः विशेष: ? 

विजयनगर में क्या विशेष (है) ? 

अद्य एव खलु सन्ध्यायाः विवाहः ? अतः शीघ्रं गच्छाव:। 
अरे आज ही संध्या का विवाह ? इसलिए जल्दी चलते हेै। 


- अद्य कार्यालये बहुकार्याणि सन्ति। केशवकृपायां 


मन्थन-कार्यक्रमः। अतः विवाहगमनं न भवेत्‌। 
आज कार्यालय में बहुत काम है। केशवकृपा मे मंथन कार्यक्रम है 
इसलिए विवाह में जाना न हो सके। 


मालती 


दिलीप: 


मालती 


दिलीप: 


मालती 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 75 


भवतः कार्यालये सर्वदा कार्याणि भवन्ति। रविवासरे अपि 
विरामः नास्ति। कूत्रापि गमनम्‌ एव न भवति। 

आपके कार्यालय में हमेशा काम रहता है । रविवार को भी अवकाश 
नहीं होता। कहीं जाना नहीं हो पाता। 

मालति ! खेदः मास्तु। कार्यालये 0 वादने गीतायाः पाठः 
अस्ति। अतिथिगृहे दीपकव्यवस्था, सभाङ्गणे कार्यक्रमस्य 
व्यवस्था, कपाटिकायां पुस्तकानां योजनं, ग्रन्थालये आसन्दानां 
व्यवस्थापनं, पत्रिकां नीतामुद्रणालये दानं तन्मध्ये राजाजिनगरे 
कार्यकर्तृगोष्ठी निर्वहणम्‌ इत्यादीनि कार्याणि सन्ति। अत्र 
कि कार्य परित्यजामि। 

मालती ! दुख न करो। कार्यालय में ।0 बजे गीता का पाठ है। 
अतिथि घर में दीपक व्यवस्था, सभा में कार्यक्रम की व्यवस्था, 
अलमारी में पुस्तकों की व्यवस्था, ग्रन्थालय में कुर्सियों की व्यवस्था, 
पत्रिका को मुद्रणालय में देना, उसी मध्य राजाजीनगर में कार्यकर्ता 
गोष्ठी का निर्वहन ये सब काम हैं। इनमें कौन सा काम छोड़ूं। 
अन्ये कार्यकर्तारः न सन्ति वा ? 

दूसरे कार्यकर्ता नहीं हैं क्या ? 

सुरेश: लखनऊ गतवान्‌, नारायणः कोलकतानगरं गतवान्‌। 
ते त्रयः शिविरं गच्छन्ति। पुनः के सन्ति ? 

सुरेश लखनऊ गया, नारायण कोलकाता नगर गया। वे तीनों शिविर 
जाते हैं। और कौन है ? 


- किमपि करोतु। 


कुछ तो करो। 


स्वादिष्ट भोजन 


अम्ब ! महती वुभुक्षा भवति। शीघ्र भोजनं परिवेषयतु। 
माँ बहुत तेज की भूख है। जल्दी से भोजन लगाओ। 


- वत्स ! भोजानार्थ सर्वान्‌ आह्यतु। 


पुत्र ! भोजन के लिए सभी को बुलाओ। 

सर्वे शीघ्रम्‌ आगच्छन्तु। 

सभी जल्दी आओ। 

अद्य भोजने ओदनम्‌, सूपः, व्यञ्जनं, पर्पटः पायसम्‌ च 
अस्ति। 


आज भोजन में चावल, दाल, सब्जी, पापड़ और खीर है। 


76 


पुत्रः 


अम्बा 


भगिनी 


अम्वा 


पतिः 


अम्बा 


भगिनी 


अम्बा 


भगिनी 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अद्य कः विशेष: ? 

आज कुछ विशेष हे क्या ? 

अद्य रामनवमी भो:। अतः पायसं कृतवती। 

अरे ! आज रामनवमी है। इसलिए खीर बनाई। 

अम्ब अद्य व्यञ्जने लवणमेव न योजितवती। लवणं 
परिवेषयतु । 

माँ आज सब्जी में नमक ही नहीं डाली। नमक परोसो। 

अहो विस्मृतवती । स्वीकरोतु लवणम्‌। 

अरे भूल गयी। नमक लो। 

अम्ब ! सूप: कटुः अस्ति, घृतम्‌ आवश्यकम्‌। 

माँ दाल कड्वी है, घी आवश्यक है। 

जलजे ! शाकं परिवेषयतु। वृन्ताकस्य खलु शाकम्‌ अतः 
खण्डाः मा सन्तु। 

जलजा ! सब्जी परोसो। अरे वैगन की सब्जी है इसलिए टुकड़े न 
करो। 

वत्स ! पायसं कथमस्ति ? 

पुत्र ! खीर केसी है ? 


- पायसं रुचिकरं परं तक्रम्‌ आम्लम्‌ अस्ति। मत्कृते अवलेहः 


आवश्यकः । 

खीर मधुर है किन्तु मद्रा खट्टा है। मुझे अचार आवश्यक है । 
तथेव जलमपि आवश्यकम्‌ अद्य व्यञ्जनं कोऽपि न खादति। 
यतः तत्र लवणमेव नास्ति। 

वैसे ही जल भी आवश्यक है। आज कोई भी सब्जी नहीं खा रहा 
है। क्योकि उसमें नमक ही नहीं है। 

सावधानं भोजनं कूर्वन्तु। किम्‌ आवश्यकम्‌ ? 

मन से, भोजन करो। क्या आवश्यक है 2 


- अद्य भोजनं तावत्‌ सम्यक्‌ नासीत्‌। 


आज भोजन उतना अच्छा नहीं था। 

नहि अम्ब ! भगिनी असत्यं वदति। भोजनम्‌ स्वादिष्ठम्‌ 
आसीत्‌। 

नहीं माँ ! बहन झूठ बोलती है। भोजन स्वादिष्ट था। 


आचार्य: 


श्रीधर: 


आचार्यः 


पूनम 


आचार्यः 


अरविन्दः 


आचार्यः 


आचार्यः 


श्रीधरः 


छात्र: 


आचार्य: 


श्रीधर: 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 77 


परिचय 


सर्वेषां स्वागतम्‌। नमस्काराः। मम नाम शम्भुनाथः। भवतः 
नाम किम्‌ ? 

सभी का स्वागत है । नमस्कार। मेरा नाम शम्भूनाथ (है)। आपका क्या 
नाम (है) ? 

मम नाम श्रीधरः। 

मेरा नाम श्रीधर (है)। 

भवत्याः नाम किम्‌ ? 

आपका क्या नाम (है)। 


- मम नाम पूनम। 


मेरा नाम पृनम (है)। 

अरविन्द ! भवतः जनकस्य नाम किम्‌ ? 

अरविन्द ! आपके पिता का क्या नाम (है) ? 

मम जनकस्य नाम गिरीश:। 

मेरे पिता का नाम गिरीश। 

श्रीधर ! अत्र आगच्छतु ! अहं भवतः नासिका इति वदामि। 
भवान्‌ मम नासिका इति वदतु। भोः छात्रः भवन्तः 
श्रीधरस्य नासिका इति वदन्तु। 

श्रीधर यहाँ आओ मैं आपकी नाक ऐसा बोलता हूँ। आप मेरी नाक 
ऐसा बोलो। छात्रों ! तुम सब श्रीधर की नाक ऐसा बोलो। 

भवत: कर्ण:। 

आपका कान। 

मम कर्ण:। 

मेरा कान। 


- श्रीधरस्य कर्ण:। 


श्रीधर का कान। 

भवतः पादः, भवतः हस्तः, भवतः शिरः, भवतः बदनम्‌.. 
इत्यादि। 

आपका पैर, आपका हाथ, आपका सर, आपका मुख इत्यादि। 
मम पादः, मम हस्तः... मम शिरः, .. मम मुखम्‌. । 

मेरा पैर, मेरा हाथ... मेरा शिर... मेरा मुख...। 


78 


छात्रा: 


आचार्य: 


लता 


छात्र: 


आचार्य: 


छात्र: 


आचार्य: 


छात्र: 


आचार्य: 


आचार्य: 


छात्र: 


आचार्य: 


छात्र: 


आचार्य: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


श्रीधरस्य पादः, श्रीधरस्य हस्तः श्रीधरस्य शिरः, श्रीधरस्य 
वदनम्‌... । 

श्रीधर का पैर, श्रीधर का हाथ, श्रीधर का शिर, श्रीधर का वदन। 
भवत्याः पुस्तकम्‌... एवमेव । 

आपकी पुस्तक....ऐसी ही। 

मम पुस्तकम्‌। 

मेरी पुस्तक। 

लतायाः पुस्तकम्‌ लतायाः लेखनी..। 

लता की पुस्तक, लता कौ लेखनी....। 

भगिनी-गृहम्‌ इति वदामि, परिष्कारं कुर्वन्तु । 
बहन घर ऐसा बोलता हूँ, सुधार करो। 

भगिन्या गृहम्‌। 

बहन का घर। 

गृहं चित्रम्‌ इति वदामि। 

घर चित्र ऐसा बोलता हूँ। 

गृहस्य चित्रम्‌। 

घर का चित्र। 

अहम्‌ उत्तराणि वदामि भवन्तः, प्रश्नान्‌ बदन्तु। 
मैं उत्तर बोलता हूँ आप लोग प्रश्न बोलो। 

मम नाम गिरीशः। 

मेरा नाम गिरीश। 

भवतः नाम किम्‌ अस्ति? 

आपका नाम क्या है? 

पुस्तकस्य नाम बालसरिता। 

पुस्तक का नाम वाल सरिता। 

पुस्तकस्य नाम किम्‌ ? 

पुस्तक का नाम क्या? 

श्वः पुनः एतस्य पाठं कुर्मः। 

कल फिर इसका पाठ करेगे। 


शालिनी 


लतिका 


शालिनी 


लतिका 


शालिनी 


लतिक्रा 


शालिनी 


द्वितीय भाग : अवबोधन : सम्भाषण के नमूने 79 


निश्चिन्त 


लतिके ! कि करोति गृहे। भवती तु सदा कार्ये मग्ना 
भवति। 

लतिका ! घर पर क्या करती हो ? आप तो सदा कार्य में मग्न रहती 
हो। 

किं करोमि। गृहिण्याः विरामः नास्ति खलु ? 

क्या करूँ 2 गृहिणी को आराम नहीं है 2 

वदतु कि वक्तुम्‌ इच्छति। अद्य कार्यालयस्य विरामः वा ? 
बोलो क्या कहना चाहती हो। आज कार्यालय वन्द है क्या ? 
अतः एव एवम्‌ आगतवती भवत्याः पुत्रः कथं पठति। 
इसीलिए ही ऐसे आई। आपका बेटा कैसे पढ़ता है ? 


` मम पुत्र: सम्यक्‌ एवं पठति। अहम्‌ एवं तं पाठयामि। 


स्वयमपि पठति। तं पठतु इत्यपि न वदामि। 
मेरा बेटा ठीक ही पढ़ता है। मैं ही उसे पढ़ाती हूँ। खुद भी पढ़ता 
है। उसको पढ़ो यह भी नहीं बोलती हूँ। 


` अहो ! भाग्यशालिनी भवति ! मम पुत्रौ तु न पठतः एव। 


निरन्तरं क्रीडतः, अहं तु दिने न भवामि। तयोः पाठनाय मम 
समयोऽपि नास्ति। ह्यः तयोः शिक्षिका भवतां पुत्रौ अध्ययने 
रुचिं न दर्शयतः। गृहे भवन्तः एतद्विषये समुचितं चिन्तयन्तु 
पठने रुचिं तयोः उत्पादयन्तु पतर प्रषितवती। कि करोमि इति 
महती चिन्ता। 

अरे! भाग्यशालिनी हैं आप। मेरे दोनों बेटे तो पढ़ते ही नहीं। सदैव 
खेलते है, मैं तो दिन में होती नहीं। उनको पढ़ाने के लिए मेरे 
पास समय भी नहीं है। कल दोनों की शिक्षिका ने आपके दोनों बेटे 
अध्ययन में रुचि नहीं दिखाते। घर पर इस विषय में आप लोग उचित 
चिन्तन करें दोनों की पढ़ने में रुचि उत्पादन करें ऐसा पत्र भेजी। क्या 
करूं बड़ी चिन्ता है। 

लतिके ! चिन्तां न करोतु। भवत्याः पुत्रयो: विषये अहम्‌ 
उपायं वदामि। 

लतिका चिन्ता न करो। आपके दोनों बेटों के विषय में मैं उपाय 
बताती हूँ। 


80 


लतिका 


शालिनी 


लतिका 


शालिनी 


लतिका 


शालिनी 


लतिका 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


~ कः उपायः ? शीघ्रं बदतु। 


क्या उपाय ? जल्दी बताओ। 

भवती धनं दातुं सिद्धा अस्ति चेत्‌ तौ प्रेषयतु । मम प्रतिवेशिनी 
उत्तमं पाठयति। पर... 

आप धन देने को तैयार हैं तो दोनों को भेजो। मेरी पड़ोसन अच्छा 
पढ़ाती है। किन्तु ... 


- परं.. किम्‌ ? 


किन्तु... क्या? 

सा प्रति मासं पाठार्थ एकस्य कृते 200 रुप्यकाणि स्वीकरोति। 
तत्र ये पठन्ति प्रायः प्रथमस्थानं प्राप्नुवन्ति। 

वह प्रत्येक मास पढ़ाने के लिए दो सौ रुपये लेती है। जो वहाँ पढ़ते 
हैं वे प्रायः प्रथम स्थान पाते हैं। 


~ धनविषये चिन्ता नास्ति। सा अङ्गीकरोति चेत्‌ अद्य आरभ्य 


एव प्रेषयामि। 
धन के विषय में चिन्ता नहीं है। वह स्वीकार करती हैं तो आज से 
ही भेजती हूँ। 


- अस्तु। अहं तया सह वार्ता करिष्यामि। भवतीं सूचयिष्यामि 


च। 

ठीक है मैं उसके साथ बात करूगी। आपको सूचित करूगी। 
धन्यवादः! अहं मम पुत्रयोः पठनविषये निश्चिन्ता भविष्यामि। 
धन्यवाद ! मैं अपने दोनों बेटों के पढ़ने के विषय में निश्चिन्त हो 
जाऊंगी। 


तृतीय भाग : उच्चारण वह 


प्रथम : अध्याय 
वर्णों का उच्चारण 


वर्णो का परिचय 
माहेश्वरसूत्र - 

ऐसी मान्यता है कि चौदह सूत्र भगवान्‌ महादेव के डमरू की ध्वनि से प्रकट हुए। 
सम्पूर्ण संस्कृत व्याकरण का आधार ये चौदह माहेश्वर सूत्र हैं, वे हैं- 


अ इ उण्‌ (0) ऋ लृक्‌ (2) ए ओड (3) ऐ ओच्‌ (4) ह॒ य व रट्‌ (5) 
लण्‌ (6) जमङ्णनम्‌ (7) झ भञ्‌ (8) घढधष्‌ 9) जबगडदश्‌ 
(00) ख फ छ ठ थ चट तव्‌ (0) क पय्‌ (2) श ष सर्‌ (3) 
हल्‌ (4) इन सूत्रों के आधार पर ही 42 प्रत्याहारो का निर्माण होता है। जैसे अण्‌ एक 
प्रत्याहार है। इसमें अ इ उ वर्ण आते है। अक्‌ प्रत्याहार के वर्ण-अ इ उ ऋ ल्‌। सूत्र 
के अन्तिम वर्ण की इत्संज्ञा होने के कारण लोप हो जाता है। 


वर्णो का उच्चारण स्थान 
स्व॒रवर्ण - अ आइई उऊ ऋ ऋ लू ए ऐ ओ औ अं अ:। 


व्यञ्जनवर्ण - 
क ख ग घ ड ~ कवर्ग (कु) 
च छ ज झ ज चवर्ग (चु) 
ट ठ ड द ण ॥ टवर्ग टु) 
त थ द्‌ ध न ~ तवर्ग (तु) 
प फ ब भ म - पवर्ग (पु) 
य र ल॒ व श 
ष स ह 
संस्कृत वर्णो का विभाग 
वर्णा: 

स्वर व्यञ्जन 
हस्व दीर्घस्वर स्पर्श व्यज्जन अन्तस्थ व्यञ्जन उष्म व्यञ्जन 


अइड आईऊ कखगधडङ य श 


82 


हस्त 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


दीर्घेस्वर स्पर्श व्यज्जन अन्तःस्थ व्यज्जन उष्म व्यञ्जन 

ऋणऐ चछजझज र ष 

ओ औ टढडढण ल स 
तथदधन व ह 
पफवभम 


हस्व स्वर = 5, दीर्घस्वर = 8, स्पर्शं व्यञ्जन = 25, अन्तस्थ व्यज्जन = 4; 


उष्म व्यज्जन = 4 योग = 46 


अनुस्वार :- - विसर्ग :- 


संयुक्त वर्ण 


संयुक्त होते हुए भी कुछ वर्ण स्वतन्त्र कौ ही भति दिखते हैं। 
क्‌ +ष्‌=क्ष त्‌ +र =त्र ज्‌ +ञ्‌ = ज्ञ 
स्वर वे वर्ण होते हैं जिनका उच्चारण करने के लिए किसी और वर्ण की सहायता 


नहीं लेनी पड़ती जैसे-अ आ इ इत्यादि। व्यज्जन का उच्चारण स्वर के सहित होता है। 
यथा-क्‌ + अ = के ख्‌ +अ=ख 


[० 


स्वर के तीन भेद है - 


हृस्व स्वर - वे स्वर जिनके उच्चारण में कम से कम समय लगे। ये पाँच हैं- 
अइउऋलु। 

दीर्घस्वर - वे स्वर जिनके उच्चारण में हस्व की तुलना में दुगुना समय लगे। 
ये आठ हैं आ, ई, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ औ। 

प्लुत स्वर - वे स्वर जिनके उच्चारण में हस्व स्वर कौ तुलना में लगभग 
तिगुना समय लगे। इसे प्रकट करने के लिए स्वर के आगे 3का चिह्न लिख दिया 
जाता है जैसे आ 3, ई 3, ऊ 3 इत्यादि। 

व्यज्जनों के भेद - व्यज्जनों के उच्चारण में अन्तर की दृष्टि से तीन भेद किये 
गये हैं। 

स्पर्श-स्पर्श वर्णो का उच्चारण करते समय जिहवा मुख के किसी न किसी भाग 
को स्पर्श करती है इसी कारण इसका नाम स्पर्श पड़ा। इसकी संख्या 25 है। 
(क्‌ख्‌ से ....... म्‌ तक) 

अन्तस्थ ~ अन्तःस्थ का अर्थ है बीच में स्थित। ये ध्वनियाँ स्पशो तथा उष्म वर्णो 


0] 


तृतीय भाग : उच्चारण 83 


के बीच में स्थित होता है अत: इन्हें अन्तःस्थ के नाम से पुकारा जाता है। इसकी 
संख्या 4 है। 

उष्म -उष्म का अर्थ है गर्मी। इनका उच्चारण करते समय सांस मे कुछ गर्मी 
का अनुभव होता है अत: इन्हे उष्म कहा जाता है। इसकी संख्या 4 है। 
वर्णों के उच्चारण स्थान - सभी वर्णो के उच्चारण स्थान निश्चित है उसी 
स्थान विशेष से उच्चरित वर्ण ही शुद्ध उच्चारण की कुंजी है। 

वर्णो के उच्चारण स्थान में मुख के आन्तरिक अवयवो की सहायता ली जाती है। 


मुख के जिस अवयव से जिस वर्णं का उच्चारण किया जाता है वही उसका उच्चारण 
स्थान कहलाता है - 


9. 


]0). 


अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः अ, आ, कवर्ग (क्‌ ख्‌ ग्‌ घ) ह ओर विसर्गं ८.) 
का मुख में उच्चारण स्थान कण्ठ है। 

इचुयशानां तालु : इ ई चवर्ग (च्‌ छ ज्‌ झ) य्‌ और श॒ का उच्चारण स्थान 
मुख में तालु है। 

ऋटुरषाणां मूर्धा ऋ ऋ, टवर्ग (ट्‌ ठ्‌ ड्‌ द्‌) र और ष्‌ का उच्चारण स्थान मुख 
में मूर्धा है। 

लृतुलसानां दन्ताः लू, तवर्ग (त्‌ ध्‌ द्‌ ध) ल्‌ और स्‌ का मुख में उच्चारण 
स्थान दन्त है। 

उपूपध्मानीयानामोष्ठौ उ, ऊ, पवर्ग (प्‌ फ्‌ व्‌ भ्‌) और उपधमानीय 
(>< प ><फ) का उच्चारण स्थान मुख में ओष्ठ है। 

जमङ्णनानां नासिका च जुम्‌, ड्‌, ण्‌. न का उच्चारण स्थान पूर्वं कथित 
स्थान के साथ-साथ नासिका भी होता है जैसे - 


ड्‌ = कण्ठ नासिका ज = तालु नासिका 
ण्‌ = मूर्धा नासिका न = दन्त नासिका 
म्‌ = ओष्ठ नासिका 


एदैतोः कण्ठतालुः ए, ऐ का उच्चारण स्थान कण्ठ ओर तालु है। 

ओदोतो : कण्ठोष्ठम्‌ ओ, ओ का उच्चारण स्थान कण्ठ ओर ओष्ठ है। 
वकारस्य दन्तोष्ठम्‌ व्‌ का उच्चारण स्थान दन्त ओर ओष्ठ है। 
जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम्‌ जिह्ामूलीय ( ~< क ~< ख) का उच्चारण स्थान 
मुख में जहा का मूल है। 

नासिकानुस्वारस्य अनुस्वार का उच्चारण स्थान केवल नासिका है। 


]84 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


वर्ण विभाग 
क्‌. अ= क ख्‌. अ= ख 

क्‌ + अ = क कमलम्‌ 5 क+अ+म्‌+अ+ल्‌+अ+म्‌ 
क्‌+ आ 5 का काकः =क्‌+आ+क्‌+अः 
क्‌+डइ= कि किङ्किणी -क्‌+इ+ड्‌+क्‌+इ+ण्‌ + ई 
क्‌ + ई= की कीदशः =क्‌+ई+द्‌ +ऋ+श~+अः 
क्‌ +उ= कु कुमार: न क+उ+म्‌+आ+र+आअ:ः 
क्‌+ऊ=क्‌ कूर्मः =क्‌+ऊभ+र्‌+म्‌+अः 
क्‌+क्र=-क्‌ कृषकः क्‌ +ऋ+ष्‌+अन+क्‌+अः 
क्‌+ ऋ = कु पितृणाम्‌ =प्‌+इ~+त्‌+ऋूज+ण्‌+आन+म्‌ 
क्‌+ए= के केशः =क्‌+ए+श्‌+अः 
क्‌+ = कै कैवर्तः =क्‌+णे+व्‌ +अ~+र+त्‌+अः 
क्‌+ ओ= को कोर्णाकः =क्‌+ओ~+ण्‌+आ+र्‌+क्‌+अः 
क्‌+ ओ 5 कौ कौशिकः =क्‌+ओ+श्‌+इ+क्‌ + अः 
क्र्‌+अं= क कसः =क्‌+अं+स्‌+जअः 
क्‌ + अः = कः करः = कर्‌ + अः 

सूक्तयः 
. उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्‌। 
2. अङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति 
3. परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्‌। 
4, तमसो मा ज्योतिर्गमय। 
5. परोपकाराय सतां विभूतय:। 
6. वर्तमानेषु कालेषु प्रवर्तन्ते विचक्षणाः। 
7. सत्यं शिवं सुन्दरम्‌। 
8. सत्यं वद धर्म चर। 


9. शरीरम्‌ आद्यं खलु धर्मसाधनम्‌। 
0. आकाशात्‌ पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम्‌। 


तृतीय भाग : उच्चारण: स्वर 85 


द्वितीय : अध्याय 
वैदिक स्वर सङ्केत तथा 
वैदिक छन्द परिचय 
स्वर 
वैदिक स्वर सङ्केत 


'स्वर' वैदिक भाषा कौ सर्वप्रमुख विशेषता है। मन्त्र के शुद्ध उच्चारण एवं सही 
अर्थज्ञान के लिए भी स्वर की उपादेयता है। पाणिनीय शिक्षा में स्वरों की महत्ता के 
विषय में स्पष्ट कहा गया है- 

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा। मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह ॥ 
स॒ वाग्वज्रः यजमानं हिनस्ति। यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्‌ ॥ 
स्वरों की संख्या-स्वर मृलतः दो प्रकार के हैं (।) उदात्त (2) अनुदात्त। उदात्त 
स्वर किसी भी परिस्थिति में अपरिवर्तनीय ही रहता है परन्तु अनुदात्त स्वर उदात्त के 
बाद आने पर स्वरित में एवं स्वरित के बाद आने पर 'प्रचय' के रूप में परिवर्तित हो 
जाते हैं। अत: आपाततः स्वर को चार प्रकार का भी कहा जा सकता है। कुछ द्वि-उदात्त 
पदों को छोड़कर पद में उदात्त एवं स्वरित की संख्या एक-एक ही हो सकती है, जबकि 
अनुदात्त ओर प्रचय अनेक भी होते हैं। ये उदात्तादि स्वर अकारादि स्वर वर्णो के ही गुण 
है, व्यज्जन तो अपने अद्भूत स्वर-वर्णं के स्वर (&००७॥) से सस्वर होते हैं। 
स्वराद्कन पद्धति-ऋग्वेद संहिता में अनुदात्त स्वर को स्वरवर्ण के नीचे पड़ी 
रेखा (-) द्वारा एवं स्वरित स्वर को स्वरवर्ण के ऊपर खड़ी रेखा (।) द्वारा अङ्कित किया 
गया है। उदाहरणार्थं - 'वीर्ये्ण' पद में "वी' का ईकार स्वर अनुदात्त है तथा "ण' का 
अकार स्वर स्वरित है; उदात्त एवं प्रचय दोनों ही अनङ्कित होते हैं। पद-पाठ में जब 
अनङ्कित स्वर के ठीक पूर्व अनुदाताङ्कित स्वर हो अथवा वह अनङ्कित स्वर किसी पद 
के आदि में अवस्थित हो तो ऐसा स्वर उदात्त होता है। इसी प्रकार एक ही पद में जिस 
अनङ्कित स्वर के पूर्व निश्चित रूप से स्वरिताङ्कित स्वर हो वह प्रचय कहलाता है। 
प्रचय स्वर लगातार एक से अधिक भी होते हैं। ऐसी स्थिति में केवल प्रथम प्रचय स्वर 
के पूर्व ही स्वरित की स्थिति होती है, शेष के पूर्व प्रचय ही होते हैं। 

उदाहरणार्थ “संमवर्तत' पद में 'स' का अकार स्वरित है एवं उसके बाद आने वाले 

चार अकार स्वर प्रचय है। 


86 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


इनके अतिरिक्त ऋग्वेद संहिता में जव स्वतंत्र स्वरित के ठीक बाद कोई उदात्त 
स्वर आ जाय तो वह "कम्पः कहलाता है तथा उसको |' या 3' चिह्न से अङ्कति करते 
हैं। स्वतंत्र स्वरित परं हस्व स्वर होने पर ।' तथा दीर्घं स्वर होने पर 3' चिह्न लगा 
होता है। जब स्वरित स्वर हस्व होता है तब वह अचिहित ही रहता है! जैसे- व्यर्थिनः 
= व्य |' थिन:। तथा जव स्वरित स्वर दीर्घ होता है, तब वह अनुदात्त स्वर से चिह्नित 
होता है। ऋग्वेद प्रातिशाख्य पर उव्वट -भाष्य के अनुसार हस्व स्वरित में आधी मात्रा 
उदात्त एवं आधी मात्रा अनुदात्त होती है। अर्थात्‌ स्वरित स्वर के दो बराबर भागों मे एक 
भाग उदात्त ओर अवशिष्ट एक भाग अनुदात्त होता है, अतः कम्प को हस्वस्वर पर होने 
पर |' से चिहधित करते है। इसी प्रकार दीर्घस्वरित में प्रारम्भ की आधी मात्रा उदात्त तथा 

अवशिष्ट डेढ़ मात्रा अनुदात्त होती है। अर्थात्‌ 4 बराबर भागों में । भाग उदात्त तथा 3 

भाग अनुदात्त होता है। अतः कम्प दीर्घ स्वर पर होने पर उसे 3 से चिह्नित किया जाता 

है। 

() यजुर्वेद कौ वाजसनेयि-संहिता में स्वराङ्कन पद्धति निम्नलिखित अपवादों को 
छोड़कर ऋग्वेद संहिता के समान ही है। 

6) अनुदात्त स्वर के ठीक बाद स्वतन्त्र स्वरित होने पर उसके (स्वरित के) नीचे (-) 
चिह्न पाया जाता है। 

(4) स्वतन्त्र स्वरित के ठीक बाद उदात्त स्वर आने पर उसके (स्वरित के) नीचे 
(५५) चिह्न प्राप्त होता है। दोनों के उदाहरण क्रमशः यातु-धा न्योऽधराची नस्तन्वा 
शन्तामवा ॥ 

(2) शतपथ ब्राह्मण की स्वराङ्कन पद्धति ऋग्वेद संहिता से पूर्णतः भिन्‍न है। यहाँ पर 
उदात्त के नीचे पड़ी रेखा मिलती है तथा अनुदात्त और स्वरित अचिहित होते है। 

(3) तैत्तिरीय संहिता, उसके ब्राह्मण ओर आरण्यक स्वरांकन में ऋग्वेद संहिता से 
पूर्णतः समानता रखते हैं, परन्तु स्वतंत्र स्वरित के बाद उदात्त आने पर होने वाला 
'कम्प' स्वर यहाँ नहीं प्राप्त होता है। 

(4) अथर्ववेद संहिता की स्वरा्कुनपद्धति पूर्णतः ऋग्वेद संहिता की स्वराङ्कन पद्धति 
जैसी ही है। केवल स्वतंत्र स्वरित को (४) चिह्त द्वारा प्रदर्शित किया गया है, 
जब इसके पश्चात्‌ कोई अनुदात्त स्वर आता है। जैसे - दिवी ४ व॒ चक्षुराततम 
हिरण्यपाणिसु क्रतुः कु पात्‌ स्व ४। 

(5) सामवेद संहिता की स्वरङ्कन पद्धति ऋग्वेद संहिता कौ स्वरांकन पद्धति से पूर्णत 
भिन्‍न है। इसमें स्वरो के ऊपर अङ्को को निम्नलिखित रूप में दर्शाया गया है - 

6) उदात्त - इसे । संख्या द्वारा प्रदर्शित करते हैं, जैसे- यःजा/यःजा में जा! 

(0) अनुदात्त - इसे 3 संख्या द्वारा प्रदर्शित करते हैं, जैसे- यजा'यःजा में यः 


(॥) 


(४ 


^ 


6) 


6) 


(॥) 


(५) 


(५) 


५) 


(शो) 


(शा) 


तृतीय भाग : उच्चारण: स्वर व87 


स्वरित - इसे 2 संख्या द्वारा प्रदर्शित करते है, जैसे- य*जा'यजा में यः 

प्रचय - अचिहित, जैसे- (जा)। 

ऊपर दिये गये सामान्य नियमों के कतिपय अपवाद नीचे दिये जा रहे है 
जब उदात्त के ठीक बाद कोई अनुदात्त स्वर हो तो उदात्त को 2" से अंकित किया 
जाता है। 

जब एक या अनेक उदात्त स्वर पादान्त में आते हैं, तब प्रथम उदात्त '2' से अंकित 
होता है, शेष अचिहित ही रहते हैं। 

यदि किसी पद में लगातार दो उदात्त स्वर हो तथा उसके ठीक बाद में एक 
अनुदात्त स्वर हो तो प्रथम उदात्त को “उ से अङ्भित करते हैं तथा द्वितीय उदात्त 
को अचिह्वित ही छोड़ देते हैं, उदाहरणार्थ- >त्वमित्सप्रथा में (त्व) 

जब एक उदात्त स्वर के बाद दूसरा उदात्त स्वर आता है तब प्रथम उदात्त को (२) 
से प्रदर्शित करते हैं तथा द्वितीय उदात्त को अनङ्कित छोड़ देते हैं तथा इसके बाद 
आने वाले स्वरित को '2र) से अङ्कित करते हैं। जैसे-मित्र॑ न शः % शिषम्‌। 
जिस स्वतन्त्र स्वरित के बाद उदात्त न हो, उसे '2र' से अंकित किया जाता है 
तथा स्वतन्त्र स्वरित के पूर्वस्थित अनुदात्त '3क' से अंकित होता है। 
जैसे-अभ्येति रैभम्‌। 

जिस स्वतन्त्र स्वरित के बाद उदात्त स्वर आता है उसे '2' से अङ्कति करते है, 
तथा वह प्लुत रूप मे उच्चरित होता है, जैसे- “दूत्या ।*चरन्‌। 

जब किसी पद में दो उदात्त स्वरों के मध्य स्वतन्त्र स्वरित आता है तब उसे 
अनङ्कित ही छोड़ देते हैं। जैसे-विद्धी त्वा3 स्य (त्वा3)। 

जब दो या दो से अधिक अनुदात्त स्वर लगातार आवें तथा उनके बाद एक उदात्त 
स्वर आवे तो प्रथम अनुदात्त को '3' अङ्कित करते हैं एवं शेष अनुदात्तों को 
अचिहित छोड़ देते हैं। जनिताग्ने (*जनिता)। 


वैदिक छन्द परिचय 


पणिनीय शिक्षा में छन्द को वेद पुरुष का पादस्थानीय कहा गया है। जिस प्रकार 


व्यक्ति की गति पैरो से होती है ओर उनके बिना वह पंगु होता है इसी प्रकार वेदों को 
गतिशीलता छन्दो के रूप में है। इसलिए वेदों को 'छन्दस' भी कहा जाता है। वैसे तो 
वेदों में अनेक छन्दो का प्रयोग किया गया किन्तु निम्नलिखित 7 (सात) छन्द प्रमुख है 
जिन्हे "सप्त छन्दांसि' नाम से भी निर्दिष्ट किया गया है। इनमे छन्दो कौ वर्णं संख्या 
क्रमशः 4-4 बढ़ती जाती हैः (।) गायत्री (2) उष्णिक्‌ (3) अनुष्टुप्‌ 4) वृहती 
(5) पंक्ति (6) त्रिष्टुप्‌ (7) जगती। 


इस प्रकार गायत्री में 24, उष्णिक्‌ में 28, अनुष्टुप्‌ में 32, वृहती में 36, पंक्ति 


में 40, त्रिष्स्टुप में 44 तथा जगती में 48 वर्ण होते हैं। 


88 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


तृतीय : अध्याय 
पद्य उच्चारण, काव्य पाठ तथा लौकिक छन्द परिचय 


छन्द-काव्य में सङ्गीतात्मकता तथा लयबद्धता लाने के लिए शब्दों की जिस 
व्यवस्था तथा परिमाप का प्रयोग किया जाता है उसे छन्द कहते है। इससे सम्बन्धित 
कुछ अन्य परिभाषाओं को समझना आवश्यक है। 

ल" अक्षर -शब्द का वह भाग, जो एक ही बार में उच्चारित किया जा सके 
'अक्षर' कहलाता है। अर्थात्‌ एक या एक से अधिक व्यज्जन के सहित या रहित एक 
स्वरवर्ण अक्षर है। जैसे- “इन्द्र में दो अक्षर हैं। 'इ' और '"न््र'। अंग्रेजी में इसके लिये 
5,॥४७।॥७ शब्द व्यवहत होता है। 

छः म्रात्रा-समय का वह भाग, जो एक हस्व स्वर के उच्चारण में लगता है, 
मात्रा है। 

छः वृक्त-ये तीन प्रकार के होते हैं- 

।. समवृत्त-इसमें सभी चरणों की अक्षर संख्या समान होती है। 

2. अद्धसमवृत्त-इसमें प्रथम चरण की अक्षरसंख्या तृतीयचरण के समान और 
द्वितीय चरण की अक्षरसंख्या चतुर्थ चरण के समान होती है। जैसे पुष्पिताग्रा, सुन्दरी 
इत्यादि। 

3. विषमवृत्त-इसमें अक्षरसंख्या की दृष्टि से चारों चरण एक दूसरे से भिन 
(असमान) होते हैं। जसे-उद्गता इत्यादि। 

इन वृत्तो के निर्धारक 'अक्षर' दो प्रकार के होते हैं - 

।. लघु - वह अक्षर जिसका स्वर हस्व होता है। जैसे 'राम' में "म'। ` 

2. गुरु ~ वह अक्षर जिसका स्वर दीर्घं होता है। जैसे 'राम' में 'रा'। 
लेकिन कुछ दशाओं मे हस्व स्वर भी गुरु हो जाता है जैसे-।. अनुस्वारयुक्त, 
2. विसर्गयुक्त, 3. संयोगपूर्वक, 4. पाद के अन्त में स्थित हस्व-स्वर गुरु माना जाता है। 

अक्षरों मे मात्राओं की गणना में सुविधा के लिये 'गण' की कल्पना की गई है। 
वृत्त छन्दो मे गण तीन-तीन अक्षरों के समूह से और जाति-छन्दों में चार-चार मात्राओं 
के समूह से बनते हैं। 


वृत्तौ मे प्रयुक्त गण आठ प्रकार के हैं - 


तृतीय भाग : उच्चारण : छन्द 89 


यगण मगण तगण रगण भगण नगण सगण जगण 


॥5 5 5ऽ। 5।5 53|| ||| ॥5 ॥। 
इनके स्वरूपज्ञान के लिए निम्नलिखित सूत्र प्रचलित है :- 
यमाताराजभानसलगाः। 


= यति - किसी पद्य का उच्चारण करते समय जहाँ साँस लेने के लिए क्षण 


भर रुकना पड़ता है, वहाँ पद्य की "यति' होती है इसे विच्छेद, विराम, विरति आदि 
भी कहा जाता है। 


।. समवृत्त 
श्लोक (अनुष्टप) (8 अक्षर) 
|) | ऽ ॥ 

श्लोके षष्ठं गुरुज्ेयं, सर्वत्र लघुपञ्चमम्‌। 
|. 3 | 3 ॥ 


द्विचतुष्पादयोर्हस्वं, सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।। (श्रुतवोध) 
सामान्यतया इस छन्द के प्रत्येक चरण में छटा अक्षर गुरु और पाँचवा अक्षर लघु 
होता है। सातवाँ अक्षर दूसरे ओर चौथे चरण में लघु तथा पहले ओर तीसरे चरण में 
गुरु होता है। उदाहरण - 
वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । 
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ।। 
2. इन्द्रवज्जा - ( 5 + 6) अक्षर 
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । 
88 = ॐ(॥ ` नो 5: $ 
त त ज गग 
अर्थात्‌-जिम छन्द के सभी चरणों मे क्रमशः दो तगण, जगण और दो गुरु होते 
हैं, उसे इन्द्रवज्रा कहते हैं। इसमें ओर 6 पर यति होती है। उदाहरण- 
गोष्ठे गिरिं सव्यकरेण धृत्वा 
रुषटे्द्रवज्जाहतिमुक्तवृष्टौ । 
यो गोकुलं गोपकुलं च सुस्थं 
चक्रे स नो रक्षतु चक्रपाणिः ।। 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


3. उपेन्द्रवज्ञा - (5 + 6) अक्षर 


90 


उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । 
| ऽ | 3 | ॥'चक ॥ 5 के 
ज त ज ग ग 


अथवा - उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा। 
अर्थात्‌ ~ उपेन्द्रवज़ा में जगण, तगण, जगण और दो गुरु होते हैं अथवा यदि 
इन्द्रबज़ा मे प्रत्येक चरण का प्रथमाक्षर लघु हो तो उसे उपेन्द्रवज्रा कहते है। उदाहरण- 
उपेन्द्र ! वञ्रादिमणिच्छटाभि विभूषणानां छुरितं वपुस्ते । 
स्मरामि गोपीभिरुपास्यमानम्‌ सुरद्रमूले मणिमण्डपस्थम्‌ ।। 


4. रथोद्धता- (4 + 7) अक्षर या - (3 + 8) अक्षर 
रात्पैर्नरलगे रतोद्धता । 
3 ॥॥। ऽऽ | 5 
र न॒ र ल ग 
अर्थात्‌ - जिस छन्द के प्रत्येक चरण में र, न, र, लघु और गुरु हों, उसे रथोद्धता 
कहते हैं। उदाहरण - 
राधिका दधिविलोडनस्थिता कृष्णवेणुनिनदैरथोद्धता । 
यामुनं तटनिकुञ्जमलसा सा जगाम सलिलाहतिच्छलात्‌ ।। 


5. वंशस्थ (वंशस्थवृत्त, वंशस्तनित)- (5 + 7) अक्षर 
जतो तु वंशस्थमुदीरितं जरौ। 


न] छ। ।5। 55 
ज त ज र 
अर्थात्‌- वंशस्थ के प्रत्येक पादमेज, त, ज, र रहते हैं। 


उदाहरण - 


श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- ज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । 
वसन्‌ ददर्शावतरन्तमम्बरा- द्िरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिः हरिः ।। 


तृतीय भाग : उच्चारण : छन्द ॥9 
6. तोटक- (4 + 4+ 4) अक्षर 
वद्‌ तोटकमब्धिसकारयुतम्‌ 
॥5 ॥$. ।।ऽ 5 
स स स स 


अर्थात्‌ - तोटक छन्द के प्रत्येक चरण में चार सगण होते हैं। चार-चार अक्षरों 
पर विराम होता है। उदाहरण - 


यमुनातटमच्युतकेलिकला - लसदङ्धिसरोरुहसङ्गरुचिम्‌ । 
मुदितोऽट कलेरपनेतुमधं यदि चेष्छसि जन्म निजं सफलम्‌ ।। 


7. भुजङ्गप्रयातं - ( 6 + 6) अक्षर 


भुजङ्गप्रयातं चतुर्भियकारेः । 
॥55 5 ।55 ।55 
य य य य 


अर्थात्‌ - भुजङ्गप्रयात के प्रत्येक चरण में चार यगण होते है । छ: छः अक्षरों पर 
विराम होता है। उदाहरण - 
धनैनिष्क्ुलीनाः कुलीना भवन्ति धनैरापदं मानवा निस्तरन्ति। 


धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्वं धनान्यर्जयध्वम्‌ ।। 


8. द्रुतविलम्बित - (4 + 8 अथवा 4 + 4 + 4) अक्षर 
दुतविलम्वितमाह नभौ भरौ 
| || 3|। 53|| 55 
न भ भ र 
द्र॒तविलम्बित छन्द के प्रत्येक चरण में नगण. दो भगण ओर रगण होते हैं। 
उदाहरण - 
नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फ़टपरागपरागतपङ्कजम्‌ । 
मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत्‌ स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः । 
9. वसन्ततिलका (8+ 6) अक्षर 
(वसन्ततिलका, उद्धर्षिणी, सिंहोनता) 


92 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः । 

55। 35|| ॥5॥ ॥5॥ 55 

त भ ज ज ग ग 

अर्थात्‌ वसन्ततिलका के प्रत्येक चरण में तगण, भगण, दो जगण और दो गुरु 
होते हैं। उदाहरण - 

वंशीविभूषितकराननवनीरदाभात्‌ पीताम्बरादरुणविम्बफलाधरोष्ठात्‌ । 

पूर्णे्दुसुन्दरमुखादरविन्दनेत्रात्‌ कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने ।। 


0. मालिनी (8 + 7) अक्षर 
ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः । 
। || ||| 55 ॥55 (55 
न न म य य 
अर्थात्‌ मालिनी के प्रत्येक चरण में दो नगण, मगण और दो यगण होते हैं और 
आठवें तथा फिर सातवें अक्षर के बाद यति होती है। 


असितगिरिसमंस्यात्कज्जलं सिन्धुपात्रे 
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी । 


लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं 
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ।। 


. शिखरिणी ( 6 + ) अक्षर 
रसैरुद्रेश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी । 
(55 555 ||| ॥5 35|| | 9 
य॒ म न॒ स भ लग 


अर्थात्‌ - शिखरिणी के प्रत्येक चरण में य, म, न, स, भ, लघु ओर गुरु होते हैं। 
विराम 6 और फिर || अक्षरों के बाद होता है। 


उदाहरण - पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः 
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः। 
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे 
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ।। 


तृतीय भाग : उच्चारण : छन्द 93 
2. मन्दाक्रान्ता - 4 + 6 + 7) अक्षर 
मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगेर्मोभनौतौयुग्मम्‌। 
535 5 ॥। हा 5 ऽ 5 
म भ॒ न त त ग ग 
अर्थात्‌-मन्दाक्रान्ता छन्द के प्रत्येक चरण में म, भ, न, त, त, गुरु ओर गुरु होते हैं। 
विराम 4, फिर 6 और 7 अक्षरों के बाद होता है। उदाहरण - 


शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं 
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्‌ । 
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं 

वन्दे विष्णुं भवभयहरणं सर्वलोकैकनाथम्‌ ।। 


3. शार्दूलविक्रीडित - ((2 . 7) अक्षर 
सूर्याश्वेमसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्‌। 


अथवा 
सूयश्विर्यदि म: सजौ सततगाः शादूर्लविक्रीडितम्‌ । 
555 ॥॥3 ।5॥ ॥॥5$ 5 55। 5 
म म ज स त त ग 


अर्थात्‌ - शार्दुलविक्रीडित के प्रत्येक चरण में म. स, ज, स, त, त, गुरु होते हैं। 
बारहवें और फिर सातवें अक्षर पर यति होती है। 
उदाहरण :- 
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता 
या वीणा वरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना। 
या ब्रह्माच्युतशङकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता 
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।। 
4. स्रग्धरा - (7 + 7 + 7) अक्षर 


भ्रभ्नैर्यानां श्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्‌ । 


5 ५। 3|| ।।। ।5 (55 ॥55 


म र्‌ भ न॒ यव य य 


५4 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अर्थात्‌ -खग्धरा के प्रत्येक चरण में म, र, भ, न, य, य और य होते हैं और 
सात-सात अक्षरों पर यति होती है। 
उदाहरण - 
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः 
पश्चाद्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्‌ भूयसा पूर्वकायम्‌ । 
दर्भररद्ावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रशिभिः कीर्णवर्त्मा 
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ।। 


]5. सुन्दरी (वैतालीय या वियोगिनी) 


अयुजोर्यदि सौ जगौ युजोः सभरा लगौ यदि सुन्दरी तदा। 
5 5 5 ऽ 8: + ७5 5 
स स ज गु स॒ भ र लगु 
अर्थात्‌-यदि प्रथम और तृतीय चरण में दो सगण, एक जगण ओर एक गुरु हों एवं 
द्वितीय ओर चतुर्थं चरण में सगण, भगण, रगण, एक लघु ओर एक गुरु हों, तो 'सुन्दरी' 
छन्द होता है। उदाहरण - 
यदवोचत वीक्ष्य मानिनी परितः स्नेहमयेन चक्षुषा । 
अपि वागधिपस्य दुर्वचं, वचनं तद्विदधीत विस्मयम्‌ ।। 


6. आर्या 
लक्षमैतत्सप्तगणा, गोपेता भवति नेह विषमे जः । 
षष्ठो जश्च नलघु वा, प्रथमेऽ्धे नियतमार्यायाः ।। 
षष्ठे द्वितीयलात्‌ परकेन्ले मुखलाश्च सयतिपदनियमः । 
चरमेऽर्धे पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्ठो लः ।। 
आर्या छन्द में प्रथम अर्धभाग में सात गण (चतुमत्रात्मक) ओर एक गुरु होते हैं, 
लेकिन विषम गणों (प्रथम, तृतीय पञ्चम और सप्तम) में जगण नही होता है और 
षष्ठ गण जगण होता है अथवा नगण ओर एक लघु। द्वितीय अर्धभाग में पष्ठ गण 
केवल लघुवर्णात्मक होता है। 


तृतीय भाग : उच्चारण : छन्द 95 
(इस प्रकार आर्या के प्रथमार्थं में 7 > 4 + 2 = 30 मात्राय और द्वितीयार्थ में 
5 > 4 + | + 4 + 25 27 मात्राय होती हैं। ) 
षष्ठ गण में (चारों लघुवर्ण होने पर ) दूसरे लघु से पूर्व यति होती है और सप्तम 
गण में चारों (लघुवर्ण होने पर) प्रथम लघु के पूर्व (अर्थात्‌ पष्ठ गण के अन्त में) यति 
होती है। 
उदाहरण - 
{. जगणषष्ठा आर्या 
अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू 
कूसुमिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम्‌।। 


2. नलघुषष्ठा आर्या 
सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः। 
प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः। 
श्रुतवोध इत्यादि कुछ पुस्तकों में आर्या छन्द का एक अन्य लक्षण दिया गया है, 
जो उपयुक्त लक्षण की अपेक्षा अधिक सुबोध है - 
यस्याः पादे प्रथमे, द्वादश मात्रस्तथा तृतीयेऽपि । 
अष्टादश द्वितीये, चतुर्थके पञ्चदश सार्या ।। 
अर्थात्‌-जिस छन्द के प्रथम तथा तृतीय चरण में बारह वारह द्विट्‌ चरण में 
अटारह और चतुर्थ चरण में पन्द्रह मात्राय होती हैं। यह लक्षण उपर्युक्त दोनों उदाहर्णों 
में पूर्ण रूप से घटित होता है। 
= आर्या नौ प्रकार की बतायी गयी है - 
+. पत्थ्या, 2. विपुला, 3. चपलाः 4. मुखचपला, 
5. जघनचपत्ला 6. गीति 7. उपगीति 8. उद्गति 


9. आर्या गीति। 


96 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
चतुर्थं : अध्याय 
रस तथा अलङ्कार 


रस -“विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ।” विभाव, अनुभाव तथा 
व्यभिचारिभाव के संयोग से 'रस' की निष्पत्ति होती है। विभाव, अनुभाव तथा संचारी 
भाव से अभिव्यक्त सहदयों के हदय में विद्यमान 'रति' आदि स्थायी भाव 'रस' के 
स्वरूप में परिणत होता है। यह विशिष्ट अनुभूति है। 
“विभावेनानुभावेन व्यक्त: संचारिणा तथा। 
रसतामेति रत्यादिः स्थायिभावः सचेतसाम्‌।।” साहित्यदर्पण ।।3।।।। 
स्थायि भाव मानव हृदय में विद्यमान मानम संस्कार. या बरासना को ही "भाव 
कहते है: जो प्रत्येक व्यक्ति के हदय में चित्तवृत्ति के रूप में मुपुप्त्यवस्था में विद्यमान 
रहते हैं और अनुकूल अवसर मिलने पर जागृत हो उठते हैं। ये संस्कागस्वरूप "भाव 
मानव-हृदय में स्थायी रूप में विद्यमान रहने के कारण ही 'स्थायिभाव' कहे जाते हैं। 
साहित्यदर्पणकार ने मानव-मन के असंख्य संस्कारो (भावों) को कुल नौ वर्गों में 
वर्गीकृत किया हे 
“रतिर्हाश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। 
जुगुप्सा विस्मयश्चत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ।॥" /साहित्यदर्पण ।।३। ।75।।) 
अर्थातु रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्मा, विस्मय और निर्वेद या णम 
नामक कुल नौ 'स्थायिभाव' माने गये हैं। इनके भेद से ही रस के 9 भेद माने गये हैं। 


रस भेद 
“श्रृंगार हास्य-करुण-रौद्र-वीर-भयानका: | 
बीभत्सोऽद्धुत इत्यष्टौ रसाः शान्तस्तथा मत:।॥” (साहित्यदर्पण ।/3/82।/) 
अर्थात्‌, श्रृंगार, हास्य, करुण, रोद्र, वीर, भयानक, बीभत्स. अद्भुत तथा शान्त के भेद 
से क्रमशः कुल नौ रस पाये जाते हैं। 
रस की निष्पनि में आधारभृत उपादान कारण के रूप में नायक ` नायिका, शुत्र, 
मिंह आदि तथा इसके उद्दीपन आदि में कारक परिव्रेण परिवेश, चेष्टा आदि विभाव 
(क्रमशः आलम्बन विभाव तथा उद्दीपन विभाव) कहे जाते हैं। 


रस नि्ष्पत के लक्षण के रूप में तात्कालिक कार्य के रूप में प्रकट प्रभाव 
शारीरिक लक्षण जैसे-गेमाञ्च, हँसी, रोदन, आवेग आदि अनुभाव कहे जाते हैं। 


तृतीय भाग : उच्चारण : रस 97 


रस निष्पत्ति के कारण अनुवर्ती सहायक प्रतिक्रियात्मक चेष्टां जैसे-लज्जा, 
चपलता, विषाद गर्व आदि संचारीभाव कहे जाते हैं। 


]. शृद्धार रस - इसका स्थायिभाव रति है इसके लक्षण है : “रतिर्मनोऽनुकृलेऽथ 
मनसः प्रवणायितम्‌।” अर्थात्‌, प्रिय वस्तु में मन के प्रपूर्णं उन्मुखीभाव को 
'रति' कहते है । उदाहरण :- 

विवृण्वती शैलसुताउपि भावमङ्गैः स्फुरदबालकदम्बकल्पै:। 

साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्य्यस्तविलोचनेन ।। (कु. स .3 6९) 
यहाँ पर भगवान शिव आलम्बन विभाव है. पूर्व वर्णित वसन्तसुषुमा उदीपन 

विभाव है, रोमाञ्चादि अनुभाव है, लज्जा व्यभिचारी भाव है। इन सबों से अभिव्यक्त 

पार्वती का अनुराग श्रृंगारस के रूप में परिणत हो जाता है। 

2. हयस्य रस - इसका स्थाविभाव हास है इसके लक्षण है : “वागादिवैकृतैश्चेतो 
विकासो हास इष्यते।" अर्थात्‌ वाणी आदि के विकारों को देखकर चित्त का 
आह्लादित होना ही 'हास' है। उदाहरण :- 

भिक्षो ! मांसनिषेवणं प्रकुरुषे ? किं मद्यं विना ? 

मद्यज्ञापि तव प्रियम्‌ ? प्रियमहो ! वाराङ्कनाभिः सह। 

तासामर्थरुचिः कुतस्तव धनम्‌ ? द्यूतेन चौर्येण वा, 

चोौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतः ? नष्टस्य कान्या गति: ।। (सा, द्‌. 6/257) 
यहाँ विनोदी भिक्षु विभाव है। मांसभक्षण अनुभाव है। (उत्तरोत्तर धर्मविरुद्ध निकृष्ट 

वस्तु की स्वीकारोक्ति रूपचाञ्चल्य व्यभिचारीभाव है) इन सभी से पोषित होकर हास 

स्थायी हास्यरस बन जाता है। 


3. करुण रस - इसका स्थायिभाव शोक है इसके लक्षण है : “इष्टनाशादिभिश्वेतो 
वैक्लव्यं शोकशब्दभाक्‌।” अर्थात्‌, किसी प्रिय वस्तु के विनाश के कारण 
चित्त की व्याकुलता को ही 'शोक' कहते है। उदाहरण : 

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। 

मयि जातो दशरथात्‌ कथमुञ्छेन वर्तयेत्‌ ?।। 

यस्य भृत्याश्च दासाश्च स्वादुन्यन्नानि भुद्धते। 

कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम्‌ ?।। (वाल्मीकीयरामायणे 2.4 /2.3 
यहाँ वनवासी राम आलम्बन विभाव है तथा प्रिय बोलना उदीपन विभाव है। 

विलापयुक्त वचन अनुभाव है। ग्लानि व्यभिचारीभाव है। इन सभी से व्यक्त होकर 

कौशल्या का शोक करुण रस का रूप धारण कर लेता है। 


4. रौद्र रस - इसका स्थायिभाव क्रोध है इसके लक्षण है : “प्रतिकूलेषु 
तैक्षण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते।" अर्थात्‌, शत्रुओं के विषय में तीव्रता के 


98 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


उद्वोध का ही दूसरा नाम 'क्रोध” है। उदाहरण :- 
कृतमनुमतं दृष्टं वां यैरिदं गुरुपातकं 
मनुजपशुभिर्निर्मिय्यदैर्भवद्धिरुददायुथ : । 
नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- 
मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम्‌ ।। (वे. स 324 
यहाँ पाण्डव आलम्बन विभाव है, पितृवध उद्दीपन विभाव है, गर्व तथा अमर्ष 
व्यभिचारी भाव है। इनसे परिपुष्ट होकर अश्वत्थामा का क्रोध सहदयों के लिए रौद्र रस 
का आलम्बन कराता है। 


5. वीर रस - इसका स्थायिभाव उत्साह है इसके लक्षण है : “कार्यारम्भेशु 
संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते।” अर्थात्‌, कार्य करने में स्थिरता तथा उत्कट 
आवेश (संरम्भ) को ही उत्साह कहते है। उदाहरण :- 

क्षुद्राः ! सन्रासमेते विजहत हरयः ! क्षुण्णशक्रेभकुम्भा 

युष्पद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्यतन्तः। 

सौमित्रे ! तिष्ठ, पात्रं त्वमसि न हि रुषां, नन्वहं मेघनादः 

किञ्चिद्‌ भरभङ्कलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि । ।(हनुमन्ाटके ।2/2) 
यहाँ राम आलम्बन विभाव है, सेतुबन्धन उदीपन विभाव है, बलहीनों पर प्रहार 

न करना ओर रामान्वेषण अनुभाव है, इन्द्र गजविदारणादि स्मृति व्यभिचारी भाव है। 

इससे अभिव्यक्त मेघनाद का उत्साह सहदयों के हदय में वीर रस का आस्वादन 

करता है। 

6. भयानक रस-इसका स्थायिभाव भय है इसके लक्षण है : “रोद्रशक्त्या तु 
जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम्‌।” अर्थात्‌, किसी रौद्र (सिंहादि) की शक्ति से 
उत्पन्न, चित्त को व्याकुल कर देने वाला भाव 'भय' कहलाता है। उदाहरण :- 

नष्टः वर्षवरैर्मनुष्यगणनाऽभावादपास्य त्रपा- 
मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः। 
पर्य्यन्ताऽऽश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं 
कुल्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाऽऽशङ्धिनः।। (रत्नावली 2/3) 
यहाँ बन्दर बना विदूषक आलम्बन विभाव है। उसकी विभिन चेष्टायें उद्दीपन 
विभाव है। भय से वर्षवरों का पलायन अनुभाव है। त्रास आदि व्यभिचारी भाव है। 
इससे पुष्ट होकर भयरूपी स्थायी भाव सहदय ग्राही भयानक रस बन जाता है। 

7. वीभत्स रस - इसका स्थायिभाव जुगुप्सा है इसके लक्षण है : “दोषेक्षणादिभिर्गही 

जुगुप्सा विषयोद्धवा।” अर्थात्‌, दोषदर्शनादि के कारण किसी वस्तु में उत्पन घृणा को 

'जुगुप्सा' कहते हैं। उदाहरण :- 


तृतीय भाग : उच्चारण : रस 99 


उत्कृत्योत्कृत्य कृतिं प्रथममथ पृथूच्छोधभूयांसि मांसा- 
न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डावद्यवयसुलभान्युग्रपूतीनि जग्धवा । 
आर्तः पर्य्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरट्कः करड्ढा- 
दड्स्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।। (मालतीमाधवे 5/6) 
यहाँ पर प्रेत आलम्बन -विभाव है, दुर्गन्ध उदीपन है। चर्म का उधेड़ना अनुभाव है 
ओर हर्ष सञ्चारीभाव है। इनसे पुष्ट होकर जुगुप्सा रूपी स्थायी भाव वीभत्स रस 
बन जाता है। 

8. अद्भुत रस-इसका स्थायिभाव विस्मय है इसके लक्षण है : “विविधेषु 
पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु । विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहतः । ।" 
अर्थात्‌, लोकसीमातिक्रान्त, अलौकिक सामर्थ्यं से युक्त किसी वस्तु के दर्शन इत्यादि 
से उत्पन्न चित्त के विस्तार को 'विस्मय' कहते है। उदाहरणः- 

मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्यः रूपस्य सम्भवः। 
न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्‌ ।। (अभि. शा. ।/25) 
इस प्रकार के लोकोत्तर रूप वाली कन्या की उत्पत्ति मानवी स्त्री से सम्भव नहीं 
है, क्योकि पृथ्वी तल से चन्द्रमा का उदय नहीं होता। 


9. शान्त रस-इसका स्थायिभाव निर्वेद (शम) है इसके लक्षण है: “शमो 
निरीहावस्थायां स्वात्मविश्रामजं सुखम्‌।” अर्थात्‌, निःस्पृहता की अवस्था में, 
अथवा-सभौ प्रकार की इच्छाओं के शान्त हो जने पर आत्मा के विश्राम से उत्पन्न 
सुख का ही अपर नाम 'शम' या “निर्वेद! है । उदाहरण :- 

अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा दूषदि वा 

मणौ वा लोष्ठे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। 

तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशौ यान्तु दिवसाः 

क्वचित्‌ पुण्येऽरण्ये शिव ! शिव ! शिवेति प्रलपतः ।। (वैराग्यशतके 8) 

यहाँ पर किसी विरक्त पुरुष ने अपनी स्थिति का चित्रण किया है। वक्ता का 

निवेद काव्य के चमत्कार से सहदयों के द्वारा शान्त रस के रूप में आस्वादित होता है । 
सर्प आदि आलम्बन विभाव, पुण्याश्रम उद्दीपन विभाव, तुच्छत्व दृष्टि अनुभाव तथा 
रोमाञ्चादि व्यभिचारी भाव है । इनये परिपुष्ट निर्वेदरूप स्थायी भाव शान्त रस कौ प्राप्त 
अनुभूति कराता है। कुछ लोग चमत्कार पूर्ण होने के कारण वात्सल्य नामक दशवाँ रस 
भी मानते है। 


200 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अलङ्कार 
शब्द एवं अर्थ के विशेष प्रयोग द्वारा कवि जिस उक्ति वैशिष्ट्य को अपनी काव्य 
कुशलता के माध्यम से रचता है ऐसा प्रयोग काव्य का आभूषण या अलङ्कार 
कहलाता है- 
शब्दार्थयोः प्रसिद्धया वा कवेः प्रौढिवशेन वा। 
हारादिवदलंकारसन्विशो मनोहरः।। 
अलङ्कार के मुख्यतः दो भेद हैं :-शब्दालंकार तथा अर्थालकार। पुनः इसके भेदोपभेद 
हैं जो तालिका से स्पष्ट रूप से वर्णित हैं: 








अलङ्कार 
शब्दालङ्कार अर्थालङ्कार 
।. अनुप्रास 2. यमक 3 श्लेष, सादृश्यगर्भ विरोधगर्भ 
भेदाभेदप्रधान अभेदप्रधान गम्योपम्याश्रय 
उप उपमा 
आरोपमृलक अध्यव्सायमृलक 


त्र | तरः 


5. रूपक 6. अपहनुति 7. उत्प्रेक्षा ४. अतिशयोक्ति 


9; ॥0. ॥। & |. |4. (9 ]6. 


तुल्ययोगिता दीपक प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्त समासोक्ति अप्रस्तुतप्रशंसा अर्थान्तरन्यास विरोध 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलङ्कार 20 
अनुप्रास 
यह एक शब्दालङ्कार है। इसका व्युत्पत्तिलभ्य अर्थ है. “रस, भाव आदि के 
अनुसार (अनुरूप) (वर्णो का) प्रकृष्ट रूप से न्यास''। इसका लक्षण इस प्रकार 
है “अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्‌।" 
अर्थात्‌ स्वरों मे विषमता रहने पर भी व्यञ्जन का साम्य अनुप्रास कहलाता है। 
अनुप्रास के पाँच भेद हैं - ।. छेक (अनेकस्य सकृत), 2. वृत्ति (एकस्यापि 
असकृत्‌). 3. श्रुति, 4. अन्त्य और 5. लाट (शब्द)। यहाँ वृत्यनुप्रास का एक उदाहरण 
दिया जा रहा है - 
उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङकुर - 
क्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुदगीर्णकर्णज्चराः। 
नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण- 
प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासेरमी वासराः ।। 
यहां 'रसोल्लासैरमी' में र-स का एक ही प्रकार से स्वरूप से साम्य है। दूसरे 
चरण में क और ल की अनेक बार उसी क्रम से आवृत्ति हुई है। अन्य चरणों में भी 
शब्दसाम्य स्फुट रूप से द्रष्टव्य है। नीचे एक दुसरा उदाहरण दिया जा रहा है. जिसमें 
छेकानुप्रास और वृत्यनुप्रास दोनों ही है। 
निवर्त्यं सोऽनुव्रजतः कृतानतीनतीन्द्रियज्ञाननिधिर्नभःसदः । 
समासदत्सवितादैत्यसम्पदः पदं महेन्द्रालयचारु चक्रिणः ।। 
यहाँ 'नतीनती' ओर "पदः पदम' में व्यजञ्जनद्रय का सकृत्साम्य है । अतः छेकानुप्रास 
है। शेष अंश में वृत्यनुप्रास है। अनुप्रास अलङ्कार में मुख्य रूप से व्यञ्जनसमुदाय की 
सकृत्‌ या असकृत्‌ आवृत्ति ही महत्वपूर्ण है। 


2. यमक 
सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः। 
क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ।। 


अर्थात्‌ यदि अर्थ हो तो भिन अर्थवाले स्वर-व्यञ्जन समुदाय कौ उसी क्रम से 
आवृत्ति को यमक कहते है । समानार्थक शब्दों की आवृत्ति से यमक अलङ्कार नहीं 
होता। इस प्रकार यमक के उदाहरण में - 


(।) कहीं दोनों (आवृत्त समुदाय) सार्थक होते है, 


202 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
(2) कहीं दोनों निरर्थक और 
(3) कहीं एक सार्थक और दूसरा निरर्थक होता है। आवृत्ति 'उसी क्रम से' होनी 
चाहिए। उदाहरण- 
नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फटपराग-परागतपडकजम्‌। 
मृदुल-तान्त-लतान्तमलोकयत्स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः।। 
इस श्लोक में आवृत्त स्वर-व्यञ्जन समुदाय "पलाश-पलाश' ओर 'सुरभि-सुरभि' 
दोनों पद सार्थक है, "लतान्त-लतान्त' में पहला निरर्थक (क्योंकि पहले "लतान्त' का ल' 
“मृदुल' शब्द से गृहीत है। और दूसरा सार्थक है, और "पराग-पराग' में दूसरा 'पराग' 
निरर्थक (क्योकि इसमें अगले "गत" शब्द का 'ग' गृहीत है) ओर पहला सार्थक है। इस 
श्लोक के चारों चरणों मे यमक अलङ्कार है। 


3. श्लेष 

श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते। 

अर्थात्‌ श्लिष्ट पदों से अनेक (एकाधिक) अर्थ का अभिधान होने पर श्लेषालङ्कार 
होता है। 

यह वर्ण, प्रत्यय, लिङ्ग, प्रकृति, पद, विभवित, वचन और भाषा के श्लिष्ट होने 
से आठ प्रकार का होता है। नीचे वर्णश्लेष ओर पदश्लेष के क्रमशः उदाहरण दिये जा 
रहे है - 

प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। 

अवलम्बनाय दिनभर्तृरभूनन पतिष्यतः करसहस्रमपि ।। 

अर्थ - विधि (दैव) या बिधु (चन्द्रमा) के प्रतिकूल होने पर सव साधन विफल 
हो जाते हैं। गिरने (अस्त होने) के समय सूर्य के हजारों हाथ (किरण या हाथ) भी उसे 
सहारा न दे सके। 

यहां "विधौ" पद के 'ओ' में श्लेष है, क्योकि "विधि! ओर "विधु" दोनों के 
सप्तमी-एकवचन में "विधौ" रूप बनता है। 

पृथुकार्तस्वरपात्रे भूषितनिःशोषपरिजनं देव। 

विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम्‌।। 

अर्थ-(कोई भिक्षुक किसी राजा से कहता है -) हे देव ! इस समय आपका ओर 
मेरा घर एक समान हो रहा है। आपके घर में पृथु (बड़े बड़े) कार्तस्वर (सोने के) पात्र 
वर्तन है ओर मेरा घर पृथुक (बालबच्चों) के आर्तस्वर (करुण क्रन्दन) का पात्र (स्थान) 
है। आपके घर में सभी परिजन भृषित (भूषणं से सुजज्जित) है ओर मेरे घर में सब 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलङ्कार 203 


भू + उपित भूमि पर पड़े हुए हैं। आपका घर विलसत्‌ (शोभायमान) करेणुओं (हाथियों 
से भरा है और मेरा घर बलसल्क (बिल में रहने वाले) चूहों की रेणु (मिट्टी) से भरा 
है। यहाँ पदों का भिन्न प्रकार से समासविच्छेद करने पर भिन अर्थ निकलते हैं। 


अर्थालङ्कार 


4. उपमा 

इसका लक्षण इस प्रकार है-साम्यं वाच्यमवैधम्यं वाक्यैवय उपमा द्वयोः। 

अर्थात्‌ एक ही वाक्य मेँ दो पदार्थों के वैधर्म्यरहित वाच्यसादुश्य करो उपमा 
कहते है । 

उपमा के चार तत्व होते है- उपमेय, उपमान, साधारणधर्म ओर (ओपम्य -) वाचक 
शब्द। चारों का प्रयोग होने पर पूर्णोपमा होती है ओर किसी एक या अधिक का 
अनुपादान होने पर लुप्तोपमा होती है। उदाहरण- 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ, वागर्थप्रतिपत्तये। 

जगतः पितरौ वन्दे, पार्वतीपरमेश्वरौ ।। 

यहाँ "वागर्थौ" उपमान, "पार्वतीपरमेश्वरौ" उपमेय, सम्पृक्तौ साधारणधर्म और "इव" 
वाचक है, अतः यहाँ पूर्णोपमा है। 

मुखमिन्दुर्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये। 

वाचः सुधा इवोष्ठस्ते विम्बतुल्यो मनोऽश्मवत्‌। 

अर्थ-हे प्रिये ! तुम्हारा मुख चन्द्रमा के समान, हाथ पल्लव के तुल्य, वाणी 
अमृत-सी, ओष्ट विम्बफल के सदृश ओर मन पत्थर जैसा है । यहाँ सर्वत्र धर्म (सुन्दर, 
कोमल, मीटी यादि) का अभाव है. इसलिये धर्म लुप्तोपमा है। 


5. रूपक 

यह एक आरोपमृलक अभेदप्रधान सादृश्यगर्भ अर्थालङ्कार है। इसके लक्षण इस 
प्रकार है - 

रूपकं रूपितारोपो विषये निरपह्नवे। 

अर्थात्‌ जहाँ उपमान का उपमेय में आरोप हो, लेकिन उपमेय का निषेध (अपह्नव) 
न हो, वहाँ रूपक अलङ्कार होता है। 

लक्षण में 'निरपहनवे' शब्द अपटनुति अलङ्कार से पार्थक्य बताने के लिये रखा 
गया है। उदाहरण - 

जाज्वल्यमाना जगतः शान्तये समुपेयुषी। 

व्यद्योतिष्ठ सभावेघामसौ नरिशिखित्रयी | । 


204 , व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
अर्थ- जगत्‌ के कल्याण के लिए एकत्र जलती हुईं, मनुष्य (कृष्ण, उद्धव, बलराम) 
रूपी तीन अग्नियाँ (दक्षिण गार्हपत्य. आह्वनीय) सभारूपौ या पर चमकने लगीं। यहाँ 
सभा में वेदी का और नरत्रय में शिखित्रय का आरोप है। दूसरा उदाहरण - 
लावण्यमधुभिः पूर्णमास्यमस्या विकस्वरम्‌ । 
लोकलोचनरोलम्बकदम्बेः कैर्न पीयते ?।। 


यहाँ लावण्य आदि में मधुत्व आदि का आरोप शब्द ओर मुख में पद्म आदि का 
आर्थं अर्थात्‌ अर्थ संलग्न है अत: यह एक देशनिवर्ति रूपक का उदाहरण हे । 


6. अपह्नुति 

यह भी एक आरोपमृलक अभेदप्रधान सादृश्यगर्भ अर्थालङ्कार है। इसका लक्षण 
इस प्रकार है प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपटहनुतिः। 

अर्थात्‌ यदि उपमेय का प्रतिपेध करके अन्य उपमान को स्थापित किया जाय तो 
अपहनुति होती है। उदाहरण 

नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिनैंताश्च तारा नवफेनभडगा:। 

नायं शशी कुण्डलित: फणीन्द्रो नासौ कलङ्कः शयितो मुरारि:।। 

अर्थं -यह आकाणमण्डल नहीं है. समुद्र है। ये तारे नहीं है, बल्कि नवीन फेनों के 
खण्ड हैं। यह चन्द्रमा नहीं है, वरन्‌ कुण्डल मार कर बैठे हुए शेषनाग हैं और यह 
कलङ्क नहीं है, उरन्‌ शेषनाग पर भगवान्‌ विष्णु सो रहे हैं। 

यहाँ आकाश आदि के स्वरूप का निषेध और समुद्रत्व आदि धर्मों का आरोप किया 
गया है। 


7. उत्प्रेक्षा 

यह एक अध्यवसायमूलक अभेदप्रधान सादृश्यगर्भ अर्थालङ्कार है। इसका लक्षण 
निम्न प्रकार हे-भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्थ परात्मना। 

अर्थात्‌ प्रस्तुत (उपमेय) की अप्रस्तुत (उपमान) के रूप में सम्भावना करने को 
उत्प्रेक्षा कहते हैं। 

सम्भावना में एक कोटि प्रबल रहती है और संशय (संदेह) में दोनों या सभी 
कोटियाँ समान रहती है। उत्प्रेक्षालछकार में उपमान की ही कोटि प्रबल रहती है। 
उदाहरण वाच्या - 

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाज्जनं नभः। 

असत्पुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता ।। 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलडःकार 205 
अर्थ- ऐसा प्रतीत हो रहा है कि अन्धकार अङ्गो में लेप लगा रहा है और आकाश 
काजल कौ वर्षा कर रहा है। दृष्टि असज्जन की सेवा के समान व्यर्थ हो गई है। 
यहाँ प्रथम और द्वितीय मे उत्प्रेश्ष है। यहाँ अन्धकार के प्रसार रूप प्रकृत में लेपन 
और वर्षण रूप अप्रस्तुत की सम्भावना की गई है। 
प्रतीयमाना - 
तन्वङ्ग्याः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्‌ । 
हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।। 


अर्थ सूत्र वा विद्या (विनय आदि गुण) से युक्त गुणी हार को स्थान नहीं दिया इस 
लज्जा मे मुख को प्रकट नहीं किया। तन्वङ्गी के स्तनद्रय ने गुण नहीं प्रकट किया। 


यहाँ "लज्जयेव" न कहकर “इत्र' आदि का प्रयोग न होने के कारण यह उत्प्रेक्षा 
प्रतीयमाना है। 


8. अतिशयोक्ति 
इसका लक्षण इस प्रकार है - सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर्निगद्यते। 
अथात्‌ अध्यतरमाय के सिद्ध होने पर अतिशयोक्ति अलंकार होता है। 


विषय (उपमेय) का निगरण करके त्रिषयी (उपमान) करे साथ उसके अभेद तान 
को अध्यवसाय कहने है । उत्प्रेक्षा में उपमान का अनिश्चित रूप से कथन होता है, अतः 
यहाँ अध्यवसाय साध्य रहता है ओर अतिशयोक्ति में उसको निश्चित रूप से प्रतीति होती 
है। अतः यहाँ अध्यवसाय सिद्ध होता है। 


< अतिशयोक्ति के भेद - 

।- भेदं होने पर अभेद वर्णन करना. 

2 अभेद होने पर भेद वर्णन करना, 

3 मम्बन्ध रहने पर असम्बन्ध का वर्णन करना, 

4- असम्बन्ध रहने पर सम्बन्ध क्रा कथन करना और 

5 कारण और कार्य के पौर्वापयनियम का अतिक्रमण करना। 

स~ भेद होने पर अभेद वर्णन का उदाहरण - 

कथमुपरि कलापिनः कलापो विलसति तस्य तलेऽष्टमीन्दुखण्डम्‌। 
कुबलययुगलं ततो विलोलं तिलकुसुमं तदधः प्रवालमस्मात्‌ ।। 


206 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


यहाँ नायिका के केशपाश का मयूरपिच्छ के रूप में, उसके ललाट का अष्टमी 
के चन्द्रमा के रूप में, नेत्रो का कमलद्रय के रूप में, नासिका का तिलपुष्प के रूप में 
ओर अधरोष्ठ का मृगे के रूप में अध्यवसान हुआ है। 


9. तुल्ययोगिता 
यह एक गम्योपम्यमृलक अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है 
पदार्थानां प्रस्तुतनामन्येषां वा यदा भवेत्‌ । 
एकधर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ।। 
अर्थात्‌ केवल प्रकृत या केवल अप्रकृत पदार्थों में एक धर्म (गुण वा क्रिया) के 
सम्बन्ध का नाम तुल्ययोगिता है। यह धर्म कहीं गुणरूप होता है, कहीं क्रियारूप। 
7... प्रस्तुत (नियत या प्राकरणिक) का उदाहरण - 
अनुलेपनानि कुसुमान्यबलाः कृतमन्यवः पतिषु दीपदशा:। 
समयेन तेन सुचिरं शयितप्रतिबोधितस्मरमबोधिषत।। 
अर्थ- उस समय (सन्ध्या) ने बहुत देर तक (दिन भर) सोया हुआ कामदेव जिससे 
जग उठे इस प्रकार अनुलेएट (चन्दन, कस्तृरी आदि के लेपो), फूलों, पत्तियों पर क्राद्ध 
अबलाओं ओर दीपको की बत्तियों को प्रतिबोधित किया। 
इसमे सन्ध्या का वर्णन प्रस्तुत होने से प्रस्तुत अनुलेपन आदि का वोधनक्रियारूप 
एक धर्म के साथ सम्बन्ध है। 
2. अप्रस्तुत (अनियत या अप्राकरणिक) का उदाहरण - 
तदङ्गमार्दवं द्रष्टुः कस्य चित्ते न भासते। 
मालतीशशिभृल्लेखाकदलीनां कठोरता। 
अर्थ - उस सुन्दरी के अङ्गो कौ कोनलत, को देखने वाले किस मनुष्य के हदय 


में मालती के पष्प, चन्द्रमा की कला, ओर कदली के कोमल दल भी कठोर नहीं लगते? 
उसके कोमलतम शरीर को देखकर ये सब कठोर प्रतीत होते हैं। 


0. दीपक 
यह भी एक गम्यौपम्याश्रय अर्थालदूकार हैं। इसका लक्षण इस प्रकार है - 
अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकं तु निगद्यते। 
अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत्‌ ।। 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलङ्कार 207 
अर्थात्‌ जहाँ अप्रस्तुत और प्रस्तुत पदार्थों में एक धर्म का सम्बन्ध हो अथवा अनेक 
क्रियाओं का एक ही कारक हो, वहाँ दीपक अलङ्कार होता है। उदाहरण - 
{~ क्रियादीपक 
बलावलेपादधुनापि पूर्ववत्‌ प्रबाध्यते तेन॒ जगज्जिगीषुणा। 
सती च योषित्प्रकृतिश्च निश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ।। 


यहाँ प्रस्तुत निश्चल प्रकृति ओर अप्रस्तुत सती स्त्री का एक अनगमनरूप क्रिया 
के साथ सम्बन्ध वर्णित है। 


2- कारकदीपक 
दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथे, भिना मनोभवश्टरेण तपस्विनी सा। 
उत्तिष्ठति स्वपितिवासगृहं त्वदीय-मायाति याति हसति श्वसिति क्षणेन ।। 
इसमें एक नायिका का कर्तृकारक रूप से उत्थान आदि अनेक क्रियाओं के साथ 
सम्बन्ध है। अतः कारकदीपक है। 
]]. प्रतिवस्तूपमा 
प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्‌ वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः। 
एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक्‌।। 


अर्थात्‌ जिन दो वाक्यार्थो मे सादृश्य गम्य (वाच्य नहीं) होता है, उनमें यदि एक 
ही साधारण धर्म को पृथक्‌-पृथक्‌ शब्दों से कहा जाय, तो प्रतिवस्तपमा अलङ्कार होता 
ह। जैसे 


धन्यासि वैदर्भि ! गुणैरुदारैर्यया समाकृष्यत नैषधो5पि। 
इतः स्तुतिः का खलु चन्द्रिकाया यदब्धिमप्युत्तरलीकरोति।। 


यहाँ आकर्पण ओर उत्तरलीकरण क्रिया एक ही है, परन्तु इनका पथक्‌ शब्दों से 
निर्देश किया गवा है पुनरुक्ति हटाने के लिए भिन-भिन वाचक शब्द हैं। 


यह (प्रतिवस्तपमा) माला के रूप में भी मिलती है। जैसे - 

विमल एव रविशदः शशी प्रकृतिशोभन एव हि दर्पणः। 

शिवगिरिः शिवहाससहोदरः सहजसुन्दर एव हि सज्जनः ।। 

यहाँ चतुर्थ चरण उपमेय वाक्य है और प्रथम तीन पंक्तियों में उपमान वाक्य हैं। 


विमल. "विशदः, 'प्रकृतिशोभन' और 'सहजमुन्द' अर्थतः एक ही हैं पुनरित हटाने के 
लिए भिन्‍न रूप से दिए गए 


208 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


{2. दृष्टान्त 
दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम्‌। 
अर्थात दो वाक्यों में धर्मसहित वस्तु अर्थात्‌ उपमान और उपमेय के प्रतिविम्बन को 
दष्टान्तालङ्कार कहते हैं। प्रतिविम्बन का तात्पर्य है, कि सादृश्य विशेष-अवधान-गम्य 
होता है। 
दुष्टान्तालडकार साधर्म्य और वैधर्म्य के भेद से दो प्रकार का होता है। 
उदाहरण - 
।. साधर्म्य 
अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम्‌। 
अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृष्टं मालतीमाला ।। 
यहाँ दो भिन धरम प्रीतिजनकं होने से शब्दो के प्रयोग कि बिना भी "मालतीमाला" 
के माथ 'सत्करावभणिति' का और 'परिमल' के साथ गुणो! का सादृश्य प्रतीत होता है। 
2. वैधम्य 
त्वयि दष्टे कुरङ्गाक्ष्याः स्रंसते मदनव्यथा। 
दृष्टानुदयभाजीन्दौ ग्लानिः मुकुदसंहते:।। 
तुम्हारे देखे जाने पर मृगनयना की कामव्यथा नष्ट हो जाती है चन्द्रोदय न होने से 
कमदिनी की ग्लानि देखी जाती है। यहाँ मदनव्यथा और ग्लानि दोनों का संतोष का 
विरोधी होना साम्य है। मदनव्यथा का नाश ओर ग्लानि की सत्ता होने ये वैधर्म्य भी है। 
अतः वैधर्म्यं दृष्टनन अलंकार का उदाहरण है। 


3. समासोक्ति 
समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशोषणेः। 
व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः । 
अर्थात्‌ जिस वाक्य मे प्रस्तुत ओर अप्रस्तुत में समान रूप से अन्वित होने वाले 
कार्य, लिङ्ग और विशेषणों के द्वार प्रस्तुत में अप्रस्तुत के व्यवहार का आरोप किया 
जाय, वहाँ समासोक्तिं अलडकार होता है। उदाहरण 
{. समान कार्य के द्वारा 
व्याधूय यद्डसनमम्बुजलोचनाया वक्षोजयोः कनककुम्भविलासभाजो:। 
आलिङ्गसि प्रसभमङ्गमशेषमस्या धन्यस्त्वमेव मलयाचलगन्धवाह।। 
यहाँ हठकामुक और वाय॒ का कार्य समान है, अतः प्रस्तुत (वायु) में अप्रस्तुत 
(हठकामुक) के व्यवहार का आरोप है । 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलडःकार 209 


2. समान लिङ्ग के द्वारा 
असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः। 
अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो सन्ध्या भजते रविः।। 
यहाँ सन्ध्या के स्त्रीलिङ्ग ओर सूर्य के पुल्लिङ्ग होने के कारण इनमें नायिका 
ओर नायक के व्यवहार का आरोप किया गया है। 
3. विशेषणो का साम्य तीन प्रकार से होता है- 
(क) रिलिष्ट होने के कारण 
(ख) साधारणता (समानरूप से अन्वय) के कारण और 
ग) ओपम्यगर्भता के कारण 


4. अप्रस्तुतप्रशंसा 
अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया। 
अर्थात्‌ अप्राकरणिक (अप्रस्तुत) के वर्णन से प्राकरणिक (प्रस्तुत) के आक्षेप को 
अप्रस्तुतप्रशंसा कहते है। इसके पाँच प्रकार होते हैं - 
।. कार्ये प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य कारणस्य वचनम्‌ । 
2. निमित्त प्रस्तुति अप्रस्तुतस्य कार्यस्य वचनम्‌। 
3. सामान्य प्रस्तुति अप्रस्तुतस्य विरोषस्य वचनम्‌। 
4. विशेषे प्रस्तुति अप्रस्तुतस्य सामान्यस्य वचनम्‌ । 
5. तुल्ये प्रस्तुति अप्रस्तुतस्य अन्यस्य तुल्यस्य वचनम्‌। 
तीन सम्बन्ध :- 
।. कार्य कारण 2. विशेष-सामान्य ओर 3. सारुप्य 
उदाहरण - चतुर्थ प्रकार- 
पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति। 
स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद्वरं रजः।। 
यहाँ 'हम लोगों कौ अपेक्षा धूल भी श्रेष्ठ है', इस विशेष के प्रस्तुत होने पर 
सामान्य (देही) का अभिधान किया गया है। 
उदाहरण - तृतीय प्रकार- 
स्त्रगियं यदि जीवितापहा हदये किं निहिता न हन्ति माम्‌। 
विषमव्यमृतं क्वचिद्‌ भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया । । 


यहाँ ईश्वर कौ इच्छा से कहीं अहितकर भी हितकर हो जते हैं ओर कहीं 
हितकर भी अहित करने लगते हैं” यह सामान्य प्रस्तुत है, परन्तु विशेष (विष ओर अमृत) 
का अभिधान किया गया है। इस प्रकार यहाँ विशेषमृलक अप्रस्तुतप्रशंसा है। 


20 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

5. अर्थान्तरन्यास 
सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। 
कार्य च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। 
साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः।। 


अर्थात्‌ जहाँ विशेष से सामान्य का, सामान्य से विशेष का, कारण से कार्य का 
अथवा कार्य से कारण का साधर्म्य के द्वारा या वैधर्म्य के द्वारा समर्थन किया जाता है, 
वहाँ अर्थान्तरन्यास अलंकार होता है। इसके आठ प्रकार है। उदाहरण - 


।. साधर्म्य के द्वारा विशेष से सामान्य का समर्थन- 
बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति। 
सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ।। 
यहाँ पूर्वार्ध का अर्थ सामान्य है, उसका समर्थन उत्तरार्धं की विशेष घटना के द्वारा 
साधर्म्य से किया गया है। 
2. साधर्म्य के द्वारा सामान्य से विशेष का समर्थन- 
यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः। 
विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः।। 


अर्थ- जितना अर्थ है, उतने ही शब्दों वाली वाणी कहकर श्रीकृष्ण चुप हो गये। 
बड़े लोग स्वभाव से ही मितभाषी होते हैं इस सामान्य अर्थ से पूर्वास्थित विशेष अर्थ 
का सामार्न्य से समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है। 


6. विरोध 
यह विरोधगर्भ अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है - 
विरोध: सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्रचः। 
अर्थात्‌ वस्तुतः विरोध न होने पर भी जहाँ पर विरुद्ध के समान वर्णन हो, उसे 
विरोध अलङ्कार कहते हैं। विरोध वास्तविक नहीं होता, आपाततः प्रतीत होता है। यही 
कारण है कि कुछ आलड्कारिक (अप्पयदीक्षित आदि) इसे विरोधाभास कहते हैं। 
जातिश्चतुर्भिजात्याद्यैर्गुणो गुणादिभिस्त्रिभि:। 


विरोध 
जाति गुण क्रिया द्रव्य 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलङ्कार अत 


पहले का शेष अगले से विरोध रूप में यह ।0 प्रकार का होता है उदाहरण - 
पञ्चम प्रकार - 
सन्‍तत मुसलासडाद्‌ बहुतरगृहकर्मघटनया  नृपते। 
द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमारा:।। 
यहाँ कठिनता और कोमलता रूप गुणों का विरोध भासित होता है। कालभेद का 
विचार करने से विरोध का परिहार हो जाता है। 


7. सन्देह 
यह आरोपमूलक अभेदप्रधान अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है - 
सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः। 
अर्थात्‌ प्रकृत (उपमेय) में अप्रकृत (उपमान) का (कवि को) प्रतिभा से उत्पन्न 
संशय को सन्देहालङ्कार कहते हैं। 
पङ्कजं वा सुधांशर्वेत्यस्माकं तु न निर्णयः। 
अर्थ- यह (प्रिया का मुख) कमल है या चन्द्रमा, कोई निर्णय नहीं हो पा रहा है। 
जो संशय कवि की प्रतिभा से उत्थित नहीं है, वहाँ यह अलङ्कार नहीं होता है। 
जैसे-स्थाणुर्वा पुरुषोवा'। 





8. भ्रान्तिमान्‌ 
यह भी एक आरोपमृलक अभेदप्रधान अलङ्कार है । इसका लक्षण इस प्रकार है:- 
साम्यादतस्मिस्तदबुद्धिर्भ्रान्तिमान्‌ प्रतिभोत्थितः। 
अर्थात्‌ सादृश्य के कारण अन्य वस्तु में अन्य वस्तु के ज्ञान को कविप्रतिभोत्थित 
होने पर भ्रान्तिमान्‌ अलङ्कार कहते हैं। उदाहरण - 
मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानघो वल्लवाः, 
कर्णे केरवशङ्कया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि। 
कर्कन्धुफलमुच्चिनोति शबरी मुक्ताफलाशङ्कया 
सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्तभ्रमं चन्द्रिका ?\। 
अर्थ-चटकौली चौंदनी किसके चित्त में भ्रम नहीं पैदा करती ? विमुग्ध गोपजन 
दूध जानकर गायों के (थनों के) नीचे घड़े लगा रहे हैं, कामिनियाँ कुमुद के धोखे से कान 
में नील कमल पहन रही हैं ओर भिन-भिन स्त्रियाँ मोती समझकर वेर के फल चुन 
रही हैं। कवि-प्रतिभा से उत्थित न होने कारण 'शुक्तिकायां रजतम्‌' में यह अलङ्कार 
नहीं है। 


22 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
9. निदर्शना 
यह एक गम्योपम्याश्रय सादृश्यगर्भ अर्थालङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है- 
संभवन्वस्तुसंबन्धोऽसंभवन्वापि कुत्रचित्‌। 
यत्रे बिम्बानुबिम्बत्व॑ बोधयेत्‌ सा निदर्शना ।। 
अर्थात जहाँ वस्तुओं का परस्पर सम्बन्ध सम्भव (अबाधित) अथवा असम्भव होकर 
उनके विम्बप्रतिविम्बभाव का बोधन करे, वहाँ निदर्शना होती है। असम्भवद्रस्तुनिदर्शना 
दो प्रकार की होती है - . एकवाक्यगा 2. अनेकवाक्यगा। अनेकवाक्यगा का उदाहरण 
दिया जा रहा है - 
इदं किलाब्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति। 
धरुवं स ॒नीलोत्यलपत्रधारया समिल्लतां छेनतुमृषिर्व्यवस्यति।। 
इसमें भद्‌ शब्द ओर तद्‌ शब्द दो वाक्या अभेद से अन्वय अनुपपन्न होता हुआ 
तपस्या का साधन बनाने की. इच्छा धार से समिधा को काटने की इच्छा के समान विम्ब 
परति विम्बमान सादृश्य में पर्यवसित होता है । 


20. व्यतिरेक 
आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्यूनताथवा। 
व्यतिरेक सच-एक उत्केऽनुक्ते हेतौ पुनस्त्रधा। 
अर्थात्‌ उपमान से उपमेय की अधिकता या न्यूनता का वर्णन करने में व्यतिरेक 
अलंकार होता है। यह उक्त ओर अनुक्त के भेद से दो प्रकार का होता है। 
अकलङ्कं मुखं तस्या न कलङ्की विधुर्यथा । 
अर्थ -उसका निष्कलंक मुख सकलंक चन्द्रमा जैसा नहीं है। 
यह आधिक्य का उदाहरण है। 'यथा' का प्रयोग होने से यहाँ ओपम्य शब्द है। 


2. परिसंख्या 
प्रटनादप्रश्नतो वापि कथिताद्वस्तुनो भवेत्‌। 
तादृगन्यव्यपोहश्चेच्छाब्द आर्थोऽथवा तदा ।। 
प्रश्नपूर्वक या प्रश्न के बिना जहाँ कही हुई वस्तु से अन्य कौ, शब्द के द्वारा 
व्यावृत्ति होती है या अर्थतः व्यावृत्ति होती है, वहाँ परिसंख्या अलंकार होता है। 
प्रश्नपर्वक शब्द व्यवच्छेद का उदाहरण- 
किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रलं, किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। 


कि चक्षुरप्रतिहतं धिषणा, न नेत्र, जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम्‌ । 


तृतीय भाग : उच्चारण : अलङ्कार 23 
यहाँ सुदृढभृषण क्या है यश है रत्न नहीं आदि का ज्ञान तुम्हारे सिवाय सत्‌ ओर 
असत्‌ का विभेद करना कौन जानता है अतः प्रश्नपूर्विका शाब्दीपरिसंख्या है। 
22. प्रतीप 
इसका लक्षण इस प्रकार है- 
प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्‌। 
निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते।। 
अर्थात्‌ उपमान को उपमेय बनाना या उसको व्यर्थं बताना प्रतीप अलंकार 
कहलाता है | 
त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वकत्रसदृशो विधुः । 
अर्थ-(हे सुन्दरि !) कमल तुम्हारे नेत्र के समान है और चन्द्रमा तुम्हारे मुख के 
समान। 


23. विभावना 
यह एक विरोधगर्भ अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है- 
विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते। 
अर्थात्‌ हेतु के विना यदि कार्य कौ उत्पत्ति का वर्णन हो, तो विभावना अलंकार 
होता है। इसके दो भेद बताये गये हैं- । - जिसमें निमित्त उक्त हो ओर 2- जिसमे निमित्त 
अनुक्त हो। उदाहरण - 
अनायासकृशं मध्यमशङ्कतरले दृशौ । 
अभूषणमनोहारि वपुर्वयसि सुभरुवः।। 
अर्थ -युवावस्था में सुन्दर भौंहों वाली (इस नायिका) की कमर विना श्रम के दुबली 
हो रही है, नेत्र विना शङ्का के चञ्चल हैं और शरीर बिना भूषण के रमणीय है। यहाँ 
इन सब का निमित्त यौवन कहा गया है, अतः यह उक्त निमित्ता विभावना है। इसी श्लोक 
में वपुर्भाति मृगीदृशः अर्थात्‌ मृगनयना का शरीर शोभित हो रहा है ऐसा पाठ रखें तो 
अनुक्तनिमित्ता विभावना हो जायेगी। 


24. विशेषोक्ति 
यह भी विरोधगर्भ है। इसका लक्षण इस प्रकार है - 
सति हेतौ फलाभावे विशेषोक्तिस्तथा द्विधा। 
अर्थात्‌ हेतु के रहते हुये भी फल के न होने पर विशेषोक्ति अलङ्कार होता है। 


24 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
विभावना की तरह इसके भी दो भेद हैं -। - उक्तनिमित्ता 2- अनुक्तनिमित्ता। उक्तनिमित्ता 
का उदाहरण है - 

धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चजञ्चलाः। 

प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिनः।। 

अर्थ हे महामहिमशाली (पुरुष) धनी होने पर भी उन्माद से रहित हैं, जवान होने 

पर भी चञ्चल नहीं हैं, प्रभु होने पर भी प्रमादरहित है । यहाँ महामहिमशालि को निमित्त 
कहा गया है धनी होने पर उत्मादी होना चाहिए पर नहीं है। युवा होने पर चंचल होना 
चाहिए पर नहीं है। इसलिए हेतु के रहते हुए भी फल के न होने पर विशेषोक्ति 
अलंकार है। 


तृतीय भाग : उच्चारण : प्रमुख न्याय 25 


पंचम : अध्याय 
प्रमुख न्यायो का परिचय 


कुछ सिद्धान्त -वाक्य या लोकरूढ़ नीतिवाक्यो को पाठकों के उपयोग के लिए नीचे अकारादि क्रम 
से दिए जा रहे है-जिसे संस्कृत-साहित्य में ^न्याय' के नाम से जाना जाता है। 


।. 
2 


> 
557५ 


पा 


9. 


]0). 


अंधचटकन्याय : अन्धे के हाथ बटेर लगना। 

अंधपराम्परा न्याय : अन्धानुकरण (विना विचारे दूसरों का अन्धानुकरण करना)। 
अरूुंधतीदर्शनन्याय : अरुन्धती तारादर्शन का सिद्धान्त (ज्ञात से अज्ञात का पता 
लगाना)। 

अशोकवनिकान्याय : अशोक वृक्षों के उद्यान का न्याय (किसी कार्य को 
सम्पन्न करने के अनेक साधन प्राप्त हों तो कर्तां चाहे किसी साधन को अपना 
ले सकता है)। 

अश्मलोष्टन्याय : पत्थर ओर मिट्टी के लौंदे का न्याय (मिट्टी का ढ़ेला रूई 
की अपेक्षा कठोर है परन्तु वही कठोरता मृदुता में बदल जाती है जब हम उसकी 
तुलना पत्थर से करते हैं)। 

कंदब कोरक (गोलकः) न्याय : कंदब वृक्ष का कलि का न्याय (कंदब वृक्ष 
की कलियाँ साथ ही खिल जाती है अतः जहाँ उदय के साथ ही कार्य भी होने 
लगे वहाँ इस न्याय का प्रयोग होता है)। 

काक तालीय न्याय : कौवे ओर ताड़ के फल का न्याय (जब कोई घटना शुभ 
हो या अशुभ अप्रत्याशित रूप से अकस्मात्‌ घटती है तब इसका उपयोग होता है।) 
काकदंत गवेषण न्याय : कौवे का दाँत ढूँढ़ना (यह न्याय उस समय प्रयुक्त 
होता है जब कोई व्यक्ति व्यर्थ, अलाभकारी या असंभव कार्य करता है)। 
घट्टकुटीप्रभात न्याय : चुंगी घर के निकट प्रभातकाल का न्याय (जब कोई 
किसी कार्य को जान बूझकर टालना चाहता है, परन्तु उसी को करने के लिए 
विवश होना पड़ता है तो उस समय इस न्याय का प्रयोग होता है)। 
धुणाक्षरन्याय : लकड़ी में घृण कीटों द्वारा निर्मित अक्षर का न्याय (जब कोई 
कार्य अनायास व अकस्मात्‌ हो जाता है तब इस न्याय का प्रयोग होता है)। 
दण्डापूपन्याय : डंडे और पभा का न्याय। जब डंडा और पूआ एक ही स्थान 
पर रखा गया हो और कोई व्यक्ति कहे कि डंडे को तो चूहे घसीट कर लें गये 
और खा लिया, तो दूसरा व्यक्ति स्वभावत: यह समझ लेता है कि पूआ तो खा 
ही लिया गया होगा। 


26 


20. 


2।. 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
देहलीदीपन्याय : देहली पर स्थापित दीपक का न्याय (जब दीपक को देहली 


पर रख दिया जाता है तो इसका प्रकाश देहली के दोनों ओर होता है अतः इस 
न्याय का प्रयोग जब एक ही वस्तु दो स्थानों पर काम आवे किया जाता है)। 


. पंकप्रक्षालनन्याय : कीचड़ धोकर उतारने का न्याय (कौचड़ लगने पर उसे 


धोने की अपेक्षा यह अधिक अच्छा है कि कीचड़ लगने ही न दिया जाय। 
भयग्रस्त स्थिति में फँसकर उससे निकलने के प्रयत्न की अपेक्षा यह ज्यादा अच्छा 
है कि उस भयग्रस्त स्थिति में कदम ही न रखा जाये)। 


, पिष्टपेषण न्याय : पिसे को पीसना (यह न्याय उस समय प्रयुक्त होता है जब 


कोई किये हुए कार्य को ही दुबारा करने लगता है वैसा करना व्यर्थ है)। 
बीजांकुरन्याय : बीज और अंकुर का न्याय (कार्य और कारण जहाँ अन्योन्याश्रित 
होते हैं जैसे न बीज के बिना अंकुर हो सकता है और न अंकुर के बिना बीज)। 
लोहचुम्बकन्याय : लोहे और चुम्बक का आकर्षण न्याय (यह प्रकृति सिद्ध बात 
है कि लोहा चुम्बक की ओर आकृष्ट होता है इसी प्रकार प्राकृतिक घनिष्ठ 
संबंध के कारण वस्तुएँ एक दूसरे की ओर आकृष्ट होती है।) 


. बह्लिधूमन्याय : धृत से अग्नि का अनुमान (यह न्याय उस समय प्रयुक्त होता है 


जहाँ दो पदार्थ कारण-कार्य या दो व्यक्तियों का अनिवार्य संबंध बताया जाय)। 
वृद्धकुमारीन्याय : बूढ़ी कुमारी को वरदान न्याय (इस प्रकार का वरदान मौँगना 
जिसमें एक की प्राप्ति से सब कुछ प्राप्त हो जाये या वो सब बातें आ जाये जो 
एक व्यक्ति चाहता है)। 

सिंहावलोकनन्याय : सिंह का पीछे मुड़कर देखना (यह उस समय प्रयुक्त 
होता है जब कोई व्यक्ति आगे चलने के साथ-साथ अपने पूर्वकृत कार्य पर भी 
दृष्टि डालता रहता है)। 

सूचीकटाहन्याय : सूई और कड़ाही का न्याय (यह उस समय प्रयुक्त होता है 
जब दो बातें एक कठिन और एक अपेक्षाकृत आसान करने को हो तो उस उस 
आसान काम पहले किया जाता है)। 

स्वामीभृत्य न्याय : स्वामी और सेवक का न्याय (यह तब प्रयुक्त होता है जब 
पोषक और पोष्य का संबंध को बतलाना होता है या ऐसे ही किन्हीं दो पदार्थों 
का सम्बन्ध बतलाया जाता है)। 


चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्द निर्माण 27 


प्रथम : अध्याय 
शब्द निर्माण प्रक्रिया 


शब्द निर्माण के सन्दर्भ में वैयाकरणों के सिद्धान्त को ध्यान में रखना आवश्यक है। 
सर्वप्रथम वैयाकरणो के मत में शब्द नित्य है। नित्य पदार्थ का निर्माण नहीं होता है। 
जिसका निर्माण होता है, कालान्तर में वह पदार्थ विनष्ट होता है। 'शब्दों का निर्माण' 
ऐसा कहने से शब्द में अनित्यत्व दोष आ जायेगा। अतः वैयाकरणं के मत में शब्द 
निर्माण का तात्पर्य है - 


'प्रकृति-प्रत्ययविभागपूर्वकशब्दानामन्वाख्यानम्‌' इसका अर्थ होता है वैयाकरण 
शब्दों के प्रकृति-प्रत्यय को पृथक्‌ करके शब्दों का अर्थबोध करवाता है। महर्षि 
पतञ्जलि ने अपने 'महाभाष्य' में लिखा है- 


पसिद्धस्यैवान्वाख्यानम्‌' अर्थात्‌ सिद्ध पदों का ही महाभाष्य में अन्वाख्यान 
व्याख्यान किया गया है। सिद्धपद का तात्पर्य है-अनादिकाल से लोक और वेद में 
प्रचलित शब्द। यहाँ पर शब्द निर्माण प्रक्रिया का सूत्रपात 'बैयाकरण' शब्द से करते हैं- 

व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दाः अनेन इति व्याकरणम्‌। 

व्याकरणम्‌ अधीते वेद वा वैयाकरणः इति व्युत्यत्तिः। शब्द निर्माण 
प्रक्रिया में सर्वप्रथम शब्दों की व्युत्पत्ति कौ जाती है । व्युत्पत्ति से शब्दों के अर्थ निष्यन 
होते हैं। पुनः प्रकृति प्रत्यय का विभाजन किया जाता है। 

वि + आङ्‌ उपसर्गपूर्वक कृ धातु से करण अर्थ में ल्युट्‌ प्रत्यय होता है। प्रत्यय 
में अनुबन्ध लोप होने पर यु शेष रहता है। यथा- 

वि+ आड्‌ + क्‌ + यु पुनः यु को अन्‌ आदेश कू में ऋ का गुण वि + आड्‌ 
में यणसन्धि होने पर व्याकरन पुनश्च नकार को णत्व होकर व्याकरण एवं व्याकरण 
की प्रातिपदिकसंज्ञा होने के बाद नपुंसकलिंडग होने के कारण प्रथमा एकवचन में 
"व्याकरणम्‌ शब्द निष्पन्न होता है। जिसका अर्थ होता है - प्रकृति - प्रत्यय विभाजन 
पूर्वक शब्दों का प्रतिपादन करने वाला शास्त्र। व्याकरणम्‌ से वैयाकरण शब्द की 
निष्पत्ति होती है। यथा- 

व्याकरण + अण्‌ (तद्धित प्रत्यय) पुनश्च एेच्‌ आगम होकर वैयाकरण शब्द बनता 
है। वैयाकरण की प्रातिपदिकसंज्ञा होने पर प्रथमा एकवचन में विभक्ति कार्य सम्पन्न 
होकर वैयाकरणः शब्द निष्यन होता है। जिसका अर्थं है व्याकरण शास्त्र को पढ़ने या 
जानने वाला व्यक्ति। 


28 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
प्रक्रिया सारल्य के कारण यहाँ सम्बद्ध पाणिनि सूत्रों का नाम्ना निर्देश नहीं किया 
जा रहा है। 


शब्द निर्माण में विशेष रूप से दो प्रक्रियाओं का व्याकरणशास्त्र में विशेष अवदान 
है। एक कृदन्त एवं दूसरा तद्धित। इन्हीं दो प्रक्रियाओं का संक्षेप में दिग्दर्शन कराया जा 
रहा है। 


अथ कृदन्तप्रक्रिया 
कृत्‌ प्रत्यय धातु से होते हैं, ऐसा धातोः' इस सूत्र द्वारा महर्षि पाणिनि का 
निर्देश है। 


कृत्य एवं कृत्‌ प्रत्ययों में मात्र वैदिक स्वरों का भेद होता है। 

धातुः प्रत्ययः निष्पनरूपम्‌ अर्थः 

एध तव्यत्‌ एधितव्यम्‌ बढ़ने योग्य अथवा बढ़ना चाहिये 
(धातुओं से प्रत्यय होने पर अपेक्षित सन्धि एवं सेट्‌ धातु होने पर इट्‌ का आगम 


होता है।) 


चि +यत्‌ - चेयम्‌ - चुने योग्य 

दा +यत्‌ - देयम्‌ - देने योग्य 

शास्‌ + क्यप्‌ - शिष्य: - शासन के योग्य 
कृञ्‌ + ण्यत्‌ - कार्यम्‌ = करने योग्य 


उपर्युक्त प्रत्यय कृदन्त प्रक्रिया के अन्तर्गत कृत्य प्रत्यय हैं, जो भाव और कर्म अर्थ 
में होते हैं। इसके बाद में होने वाले प्रत्यय कर्ता कारक के अर्थ में होगे। 


कर्ता के अर्थ में प्रत्यय- 


धातु: - प्रत्ययः - . निष्पन्नरूपम्‌ - अर्थः 
कृञ्‌ - ण्वुल्‌ - कारकः - करने वाला 
कूज्‌ - तृच्‌ - कर्ता - करने वाला 


कर्म उपपद अण्‌ प्रत्यय - 

कुम्भं करोति इति कुम्भकारः। 

कुम्भ + कूज्‌ + अण्‌ = कुम्भकारः अर्थात्‌ घट बनाने वाला 
अधिकरण उपपद ट प्रत्यय - 

कुरुषु चरति इति कुरुचरः। 





चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्द निर्माण 29 
कुरु + चर + ट॒ = कुरुचरः - कुरुदेश में विचरण करने वाला 
प्रिय उपपद खच्‌ प्रत्यय - 
प्रियं वदति इति प्रियंवदः 
प्रिय + वद + खच्‌ = प्रियंवदः - प्रिय बोलने वाला 
भूतकालिक क्त प्रत्यय (पुनः भाव एवं कर्म अर्थ में) 
स्ना+ क्तं = स्नातम्‌ - स्नान कर लिया है। 
भूतकालिक क्तवतु प्रत्यय (कर्ता अर्थ में) 
कृञ्‌ + क्तवतु = कृतवान्‌ - किया। 
तुमुन्‌ प्रत्यय (क्रियार्थक क्रिया अर्थ मे) 
दृश्‌ + तुमुन्‌ = द्रष्टम्‌ - देखने हेतु 
क्तिन्‌ प्रत्यय (स्त्रलिङ्ग एवं भाव अर्थ मे) 
कृञ्‌ + क्तिन्‌ = कृतिः - कृति 
क्त्वा प्रत्यय (समानकर्तृक पूर्वकालिक) 
भुज्‌ + क्त्वा = भुक्त्वा - खाकर 
इस प्रकार संक्षेप में कृदन्त प्रक्रिया के अन्तर्गत शब्द निर्माण की प्रक्रिया को जाना 
जा सकता है। 


अथ तद्धित प्रक्रिया 
इसके पर्वं कदन्त प्रत्यय धातु से होते आये हैं। अव तद्धित प्रत्यय प्रातिपादिक से 
होंगे। महर्षि पाणिनि का निर्देश है- "समर्थानां प्रथमाद्वा! अर्थात्‌ तद्धित प्रत्यय अपने 
अर्थ कथन में समर्थ पदों से ही होगे। 


अण्‌ प्रत्यय (अपत्य अर्थ में) 
अश्वपति + अण्‌ = आश्वपतम्‌ - अश्वपति का सन्तान। 
एवं 
दिति + अण्‌ = दैत्यः (दिति का पुत्र - दानव) 
(तद्धित प्रत्यय होने पर आदिवृद्धि एवं टि का लोप आदि कार्य होता है।) 


विशेष तद्धित प्रक्रिया में एक ही प्रत्यय जैसे अण्‌ प्रत्यय अनेक अर्थो में प्रयुक्त 
होकर शब्द निर्माण करते हैं। जैसे - रज्यते अनेन इति रागः। 


220 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
रज + अण्‌ = रागः अर्थात्‌ जिससे रंगा जाये। (करण अर्थ में) 
अण्‌ प्रत्यय (समूह अर्थ में) 
काक + अण्‌ = काकम्‌-कौओं का समूह 
घ प्रत्यय (जातादि अर्थ में) 
राष्ट +घ = राष्टियः - राष्ट्र सम्बन्धी 


` मतुप्‌ प्रत्यय (अस्य अस्मिन्‌ = वाला अर्थ में) 


गो + मतुप्‌ = गोमान्‌ - गाय वाला। 

इनि प्रत्यय (वाला अर्थ में ) 

दण्ड + इनि 5 दण्डी - दण्डवाला 

तमप्‌ प्रत्यय (अतिशय अर्थ में) 

साधक + तमप्‌ = साधकतमम्‌ - अत्यन्त साधक 

मयट्‌ प्रत्यय (प्राचुर्य अर्थ मे) 

अन्न + मयट्‌ = अननमयः - अनन की पर्याप्तता। 

इस प्रकार संक्षेप में कुछ तद्धित शब्दों के निर्माण की प्रक्रिया दर्शायी गयी है। 


जव प्रातिपदिक से कोई तद्धित प्रत्यय होता है, उसके उपरान्त शब्द की निष्पत्ति तक 
सन्धि आदि प्रक्रिया होती है। पुनः प्रातिपदिक संज्ञा होकर विभक्ति कार्य भी होते हैं। 


अङ्क्‌ 
अङ्कः (पुं) 


अङ्कनी (स्त्री) 
अङ्कुरः (पुं./नपु.) 
अङ्ग + क्‌ 
(अद्खीकरोति) 
अङ्गुलीयकम्‌(नपुं) 
अकच (वि) 

अकर (वि) 


अक्षः 


अक्षरम्‌ (नपुं) 
अग्र वि.) 
अग्रजः (पु) 
अग्रजा (स्त्री) 
अग्रे (अव्य) 
अंगारि: (स्त्री) 
अगिका 

अचित्‌ 
अचिरात्‌ (अव्य.) 
अजगरः (पुं) 
अजा (स्त्री) 
अञ्जनम्‌ (पुं) 
अञ्जनम्‌ (नपुं) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 


द्वितीय : अध्याय 
शब्दकोश 
(अ) अजर (वि) 
चिह्नित करना, 
मोहर लगाना अजाणिः 
गोद, नाटक का अंजीर: 
अड्ज/चिह्न/संख्या 
पेंसिल अट्ट 
कोपल, अंकुर अटविः 
स्वीकार करना अण्डः-डम्‌(पु/नपुं) 
अट्टकः 
अंगूठी अतः (अव्य.) 
शिरोबिन्दु अकाण्ड (वि) 
लूला, चुंगी से 
मुक्त, निकम्मा अकिंचन (वि) 
धुरी, धुरा, गाड़ी, अगर 
पहिया, तराज्‌ की डंडी 
अक्षर अकारान्त (वि.) 
आगे 
बड़ा भाई अकृत्रिम (वि.) 
बड़ी बहन अंकोट: 
सामने / आगे अघर्म 
अंगीठी अङ्गुष्ठः (पु) 
चोली, अंगिया अट्‌ (अटति) 
धर्मशुन्य, जड़ अति (उप.) 
शीघ्र ही अतिगव (वि) 
अजगर, बड़ा साँप... अतिक्रान्तः (पुः) 
बकरी अतिपत्र: 
काजल अतिप्रश्नः 
काजल 


22॥ 


जिसे कभी बुढ़ापा 
न अवे 

सफेद जीरा 

अंजीर वृक्ष और 
उसके फल 

अटारी 

वन, जंगल 

अंडा 

चौबारा, महल 
इसलिए 
आकस्मिक, जिसमें 
तना या डाली न हो 
बिल्कुल गरीब 
एक प्रकार का 
चंदन 

'अ' से समाप्त होने 
वाला (शब्द) 

सहज 

पिस्ते का वृक्ष 

जो गरम न हों 
अंगूठा 

घूमना 

अतिशय/परे 

अत्यन्त मूर्ख 

बीता हुआ 

सागौन का वृक्ष 
इन्द्रियातीत सत्यता 
के विषय में प्रश्न 


222 
अतिथि: (पुं.) 
अतिरमणीय (वि.) 
अतिशय: (पुं.) 
अतिथिसत्कार:(पुं.) 
अतीव (अव्य.) 
अतुल्य 

अत्यन्त (वि.) 
अत्याचारः (पुं) 
अत्र (अव्य.) 
अत्रप 

अथ (अव्य) 
अथवा (अव्य.) 
अदर्शनम्‌ (नपुं) 
अद्य (अव्य.) 
अद्यतन (वि.) 
अद्यप्रभृति (अव्य.) 
अद्यापि (अव्य.) 
अद्यारभ्य (अव्य.) 
अधः (अव्य) 
अधन (वि.) 
अधर्मः (पु) 
अधस्तात्‌ (अव्य.) 
अधिकम्‌ (वि,) 
अधिकरणम्‌ (नपुं) 
अधिकारः (पुं) 
अधि +इट्‌ 
अधिद॑तः 


अधिपतिः 
अधीवासः 
अधीयान 
अध्युष्ट: 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


मेहमान 

बहुत सुन्दर 

बहुत अधिक 
अतिथि सत्कार 
बहुत अधिकता से 
अनुपम, बेजोड़ 
बहुत अधिक 
अत्याचार 

यहाँ 

निर्लज्ज, अशिष्ट 
और भी, इसके बाद 
या 

दिखाई न देना 
आज 

आज का 

आज से 

आज भी 

आज से 

नीचे 

दरिद्र, गरीब 
अन्याय 

नीचे 

ज्यादा 

अधिकरण कारक 
हक, अधिकार 
पढ़ना (अधीते) 
दाँत के ऊपर 
निकलने वाला दाँत 
मालिक 

लंबा कोट, लबादा 
अध्ययन करने वाला 
ऊँट गाड़ी 


अधीन (वि.) 
अधुना (अन्य.) 
अध्यक्ष: (पुं) 
अध्ययनम्‌ (नपुं) 
अध्यापकः (पुं) 
अध्यापनम्‌ (नपुं) 
अधि + इङ्‌ णिच्‌ 
(अध्यापयति) 
अध्यायः (पुं) 
अध्वरः (पुं) 
अनन्तरम्‌ (अव्य.) 
अनपत्रप (वि) 
अनाश्रव (वि) 


अनलः (पुं) 
अनिलः (पुं) 
अनिकेत 
अन्तरा 
अनुकूल (वि.) 
अनुक्रमणी (स्त्री.) 
अनुग्रहः (पुं) 
अनुजः (पुं) 
अनुजा (स्त्री) 
अनुत्तीर्ण (त्रि) 
अनुदिनम्‌ 
अनुहरणम्‌ 


अन्यदा 


अन्ववेक्षा 
अनुत्सृज्य (अन्य) 


अनु क भू 
(अनुभवति) 


आश्रित होना 
अब, इस समय 
सभापति, मुखिया 
अध्ययन 

शिक्षक 

पढ़ाना 

पढ़ाना 


पाठ 

यज्ञ 

बाद में, पश्चात 
धृष्ट, निर्लज्ज 

जो किसी को न 
सुने, ढ़ीठ 

आग 

वायु 

गृहहीन, अवारागर्द 
मध्य में 

अनुरूप 
विपय-सूची 

कृपा 

छोटा भाई 

छोटी बहन 
असफल 

प्रतिदिन, दिन ब दिन 
नकल, मिलना- 
जुलना 

किसी दूसरे समय, 
दूसरे अवसर पर 
लिहाज, विचार 
बिना छोड़े 
अनुभव करना 





अनुरागः (पुं) 
अनुरुध्‌ 
(अनुरुणद्धि) 
अनुवादः (पुं) 
अनुवैद्या स्त्र.) 
अनुशासनम्‌ (नपुं) 


अनुसन्धानम्‌ (नपुं) 
अनु + सृ 
(अनुसरति) 
अनृत (वि.) 
अनेक (सर्व) 
अन्त (वि.) 
अन्ध (वि.) 
अन्धकारः (पुं) 
अन्नम्‌ (नपुं) 
अन्य (सर्व) 
अन्यत्र (अव्य.) 


अन्यथा (अव्य) 
अनु +इप्‌ 
(अन्विष्यति) 
अन्वेषणम्‌ (नपुं) 
अपकारः (पुं) 
अपगतिः 
अपत्नीक 

अपनस 

अपमार्गः 


अपमृत्युः 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 


प्रेम 
अनुरोध करना 


अनुवाद, पुन: कथन 
नर्स 

उपदेश, आदेश, 
अनुशासन 
अनुसंधान, खोज 
अनुसरण करना 


झूठ, असत्य 
बहुत 

समाप्ति 

अघा 

अंधेरा 

अनाज, खाद्य पदार्थ 
कोई और, दूसरा 
किसी दूसरे 

स्थान पर 

नहीं तो 

खोजना 


खोज 

हानि पहुँचाना 
दुर्भाग्य 

जिसकी पत्नी न हो 
बिना नाक का 
छोटा रास्ता, बगल 
का मार्ग, बुरा 
रास्ता 

दुर्घटना के कारण 
मृत्यु, असामयिक 
मरण 


अपलापिन्‌ (वि) 
अपीनसः 
अपत्यम्‌ (नपुं) 
अपर (सर्व) 
अपराधः (पुं) 
अपर्याप्त (वि.) 
अपरिचित (त्रि.) 
अप्रतिभरः 

अपि (अव्य.) 
अपुत्र व्रि.) 
अपृपः (पुं) 
अफेन 

अब्दः (पुं) 
अभावः (पुं) 
अभि + नन्द्‌ 
(अभिनन्दति) 
अभिनयः (पुं) 


अभिनेत्री (स्त्री) 
अभिभवनम्‌ 
अभिमादः 
अभियाचना 
अभिलंघनम्‌ 
अभिसां 

अभीप्सु 


अभ्याकर्षः 
अमत्सर (वि) 


अमुत्र 
अमोघ 


223 


मुकरने वाला 
जुकाम 

संतान 

दूसरा 

अपराध 
अपर्याप्त 
अपरिचित 
बेजोड़ योद्धा 
भी 

पुत्र विहीन 
मालपुआ 
बिना झाग का 
वर्ष 

कमी 
अभिनन्दन करना 


भाव पूर्ण चेष्टा, 
अभिनय 

अभिनेत्री 

हावी होना 

नशा, मादकता 
माँगना, प्रार्थना 
छलांग लगाना 
सुलह, समझौता 
प्राप्त करने की 
इच्छावाला 

हाथ से छाती 
ठोककर ललकारना 
उदार, जो 

ईप्यलु न हो 

वहाँ, उस अवस्था में 
अचुक, ठीक 
निशाने पर लगने 
वाला 


224 


अभिलाष: (पुं.) 
अभि+वद्‌ 


अभिग्रहः 


अभिशापः (पुं) 
अभ्यस्त (त्रि) 


अभ्यासः (पुं) 
अम्बा (स्त्री) 
अम्बुजम्‌ (नपुं) 
अम्ल (वि.) 
अरण्यम्‌ (नपु.) 
अर्कः (पु) 
अकक्षेत्रम्‌ (नपुं) 
अर्च्‌ 

(अर्चति) 
अर्चक (वि,) 
अर्ज 

(अर्जति) 

अर्थ 

(अर्थयते) 

अर्थ: 


अर्वुदः-दम्‌ (पु./नपु.) 
अर्भकः (पुं) 
अयुक्त (वि) 


अरत्निकः 
अर्गला 
अर्थिकः 
अव 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


इच्छा 
अभिवादन करना 
(अभिवादयति) 
छीन लेना, ठगना, 
लूटना 

शाप 

जिसे अभ्यास हो 
गया हो, आदी 
बार-बार दोहराना 
माता 

कमल 

खट्टा 

जंगल 

सूर्य 

सूर्य का क्षेत्र 
पूजा करना 


पुजारी 

अर्जन करना, 
कमाना 

निवेदन करना, 
प्रार्थना करना 
उद्देश्य, प्रयोजन, 
तात्पर्य, धन 

दस करोड़ 

बच्चा 

जो जुता न हो, जो 
मिला हुआ न हो, 
झूठ 

कुहनी 

सिटकिनी, कुंडी 
चिल्लानेवाला, भाट 


सृजन 


अलकः 
अलावुः 
अलिन्दः 


अलम्‌, कृ 
(अलङ्करोति 4) 
अलङ्कारः (पुं) 
अल्प (वि.) 
अल्पाहारः 
अवकरः 
अवकरिका (स्त्री.) 
अवकाशः (पुं) 
अवक्रिया 
अवक्लेदनम्‌ 
अव+ गम्‌ 
(अवगच्छति) 
अवगुण्ठनम्‌ 
अवतानः 
अवनाट (वि) 
अबलीढ 


अवलुण्टनम्‌ 
अवृत, 
(अवतरति) 
अवृलोक्‌ 
(अवलोकत) 
अवयवः (पुं) 
अवस्तरणम्‌ 
अवश्यम्‌ (अनव्य.) 
अवसरः (पुं) 
अवाप्तिः (स्त्र) 
अविकत्थन 


घुंघराले बाल 
लंबी लौकी 

घर के दरवाजे के 
सामने का चबूतरा 
अलंकृत करना 


आभूषण 
थोड़ा, कम 
नाश्ता 

धूल, बुहारन 
कूड़ादान 

छुट्टी 

भूल, चूक 

बूँद बूँद टपकना 
समझना 


घूंबट निकालना, बुर्का 
फैलाव 

चपटी नाक वाला 
खाया हुआ, चबाया 
हुआ 

भूमि पर लोटना 
उतरना 


देखना 


अंग 

बिछौना, विछावन 
जरूर 

मौका, अवसर 
प्राप्त करना 

जो शेखी न बघारे, 
अभिमान न करे 


अवित्यज: 
अविनाभाव: 


अवोद: 
अब्याज: 


अशरीरवाणी (स्त्री.) 
अंशल (वि) 
अंशः (पुं) 
अशुः (पु) 
अंशकः 
अंशुकम्‌ (नपु) 
अंशुमान्‌ (पुं) 
अश्वः (पु) 
अश्वत्थः 
अष्टिः 

असाध्य (वि.) 
असह्य 


असार (वि) 


असिः 

असुरः (पुं) 
असूया (स्त्री) 
असेचन 


अस्माकम्‌ (सर्व) 
अहम्‌ (सर्व) 
अहः 

अह्वाय 

अहिः (पुं) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 225 


पारा 
वियोग का अभाव, 
वियुक्त न होने 
योग्य संबंध 
छिड़काव करना 
छल-कपट का 
अभाव, सादगी 
आकाशवाणी 
साझीदार 

टुकड़ा 

किरण 

हिस्सेदार 

वस्त्र 

सूरज 

घोडा 

पीपल का पेड़ 
खेल का पाशा 
असाध्य 

जो सहा न जाय, 
दुःसह 

नीरस, रसहीन, 
निकम्मा 

तलवार 

राक्षस 

ईर्ष्या 

जिसे देखते-देखते 
जीन भरे 
हमारा 

मैं 

दिन 

तुरन्त, फौरन 


सोप 


अहोरात्रः (पुं) दिनि-रात 
अर्ह (वि.) समर्थ 
(आ) 
आकरग्रन्थः (पुं.) मूल ग्रन्थ 
आकृति: आकार, स्वरूप 
आकष: कसौटी 
आकृष्‌ आकृष्ट करना 
(आकर्षति) 
आकर्षिका (स्त्री) आकर्षित करने 
वाली 
आकाशः,-शम्‌ (पुं नपुं) आसमान, आकाश 
आकुल (वि) व्याकुल, बेचैन 
आखेटः शिकार 
आक्लेद: आर्द्रता, गीलापन 
आक्षपाटिक: चुतक्रीडा का 
निर्णायक, न्यायाधीश 
आ+गम्‌ आना 
(आगच्छति) 
आगमनम्‌ (नपुं) आना 
आगन्तुक (वि.) आगन्तुक, अतिथि 
आग्रह: (पुं) हट, प्रार्थना 
आचरणम्‌ (नपुं) चाल-चलन, (क्रिया, 
व्यवहार 
आचार्यः (पुं) गुरु, शिक्षक 
आच्छादः (पुं) कपड़ा, ढकने का 
वस्त्र 
आजुर बेगाड़ 
आज्यम्‌ पिघलाया हुआ घी 
आ +छद्‌ ढकना 
(आच्छादयति) 
आज्ञा स्त्री) आज्ञा, आदेश 


आञ्जनेयः (पुं) हनुमान 


226 


आद्य (वि.) 
आतपः (पुं) 
आतापि 

आद्यून (वि) 
आधममर्ण्यम्‌ 
आतिथ्यम्‌ (नपुं) 
आत्मकथा (स्त्री) 
आत्मसमर्पणम्‌(नपुं) 
आदर: (पुं) 
आदरणीय (वि.) 
आदानम्‌ (नपु) 


आदि (वि.) 
आदिनम्‌ (नपु) 
आदिश्‌ 
(आदिशति) 
आदेश: (पुं) 
आधानम्‌ (नपुं) 
आधानिका (स्त्री) 
आधारः (पुं) 
आननम्‌ (नपुं) 
आनाहः 
आनुग्रामिक 
आनन्दः (पुं) 
आनी 
(आनयति) 
आन्दोलनम्‌ (नपुं) 
आप्‌ 

(आप्नोति) 
आपणः (पुं) 
आपणिकः (पुं) 
आफूकम्‌ 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


धनी, संपन्न 
गर्मी, धूप 
चील 

पेटू, भूकखड़ 
कर्जदारी 
अतिथि-सत्कार 
आत्मकथा 
आत्मसमर्पण 
सम्मान 
सम्मान के योग्य 
ग्रहण करना, 
स्वीकार करना 
प्रथम, पहला 
दिनभर 

आदेश देना 


हुक्म, आज्ञा 
रखना 
फूलदानी 
आधार, नीव 
चेहरा 

कुब्ज, मलरोध 
गवार, देहाती 
प्रसनता, खुशी 
लाना 


हलचल, आन्दोलन 
प्राप्त करना, व्याप्त 
करना 

दुकान 

दुकानदार 

अफीम 


आभरणम्‌ (नपुं) 
आभाणकः (पुं) 
आम्‌ (अन्य.) 
आमन्त्रणम्‌ (नपुं) 
आमलकम्‌ (नपुं) 
आमलकः 

आम्र: (पुं) 
आम्रम्‌ (नपुं) 
आयः (पुं) 

आयुः (नपुं) 
आयुधम्‌ (नपु) 
आयोजनम्‌ (नपुं) 
आरणिः 
आरक्षकालयः (पुं) 
आरम्भः (पुं) 
आरात्‌ 
आरामिकः 
आराधना (स्त्री) 
आरालिकः 
आर्द्रकम्‌ 

अलाबुः 
आरोग्यम्‌ (नपुं) 
आ + रुह्‌ 
(आरोहति) 
आर्थिक (वि) 


अद्रिः 

अद्र (वि) 
आर्द्रकम्‌ (नपुं) 
आर्य (वि) 
आलयः (पुं) 
आलस्यम्‌ (नपुं) 


गहना, आभूषण 
लोकोक्ति, कहावत 
हौ 

न्योता 

आँवले का फल 
आँवले का वृक्ष 
आम का पेड़ 
आम का फल 
आमदनी 

उग्र 

अस्त्र-शस्त्र 
आयोजन 

भवर, जलावर्त 
थाना 

शुरुआत, आरम्भ 
समीप 

माली 

पूजा, उपासना 
रसोइया 

हरा अदरक 

पेठा कद्दू कुम्हड़ा 
स्वास्थ्य, सेहत 
चढ़ना 


आर्थिक, वित्त 
संबंधी 

पहाड़, पत्थर, वृक्ष 
गीला 

अदरक 

आदरणीय 

स्थान, घर 

प्रमाद 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 227 


आलापः (पुं) बातचीत आसक्तिः (स्त्री.) अनुराग, लगाव 

आलिङ्गनम्‌ (नपुं) आलिङ्गन, छाती से आसनम्‌ (नपुं) बैठने का स्थान, 
लगाना बैठने का ढंग 

आलुकम्‌ (नपुं) आल्‌ आसन्दः (पुं) कुर्सी 

आलोकः (पुः) प्रकाश आस्तिक (वि) वेद ओर ईश्वर को 

आ +लुड्‌ आलोडन करना मानने वाला 

(आलोडयति) आस्वादः (पुं) स्वाद (लेकर खाना) 

आवश्यक (वि.) जरूरी आहत्य (ॐव्य.) कुल मिलाकर 

आवरकम्‌ ढक्कन, पर्दा आहारः (पु) भोजन 

आवलिः (स्तर) पंक्ति आहरणम्‌ (नपुं) संग्रह 

आशीः आशीर्वाद आ +ह लाना 

आसुतिः काढा (आहरति) 

आस्तरः चादर ओने का वस्त्र॒ आ + बुलाना 

आस्यन्दनम्‌ बहना, रिसना (आहयति) 

आवासः (पुं) निवास, रहने का आहवानम्‌ (नपु) बुलाना, पुकारना 
स्थान इ) 

आविष्कारः (पुं) नयी खोज इक्षु: (पु) गन्ना 

आवुत्तः (पुं) जीजा (बहनोई) ट्ट पढ़ना 

आवेगः (पुं) बेचैनी, उद्विग्नता (अधीते) 

आवेदनम्‌ (नपुं) प्रार्थना-पत्र इच्छति इच्छा करना 

आशयः (पुं) अभिप्राय (इष्‌) 

आशा (स्त्री) उम्मीद, दिशा इच्छा (स्त्री.) चाह, कामना 

आशीर्वाद: मंगलकामना, इतः (अव्य.) यहाँ से 
आशीर्वाद इतर (सर्व.) दूसरा 

आश्चर्य (वि.) अदभुत, इतस्ततः (अव्य.) इधर-उधर 
आश्चर्यजनक इति (अव्य.) इस प्रकार 

आश्चर्यम्‌ (नपु) आश्चर्य इतिहासः (पुं) इतिहास 

आश्रमः (पुं) आश्रम (पुरानी घटनाओं का 

आश्रयः (पुं) सहारा, आधार वर्णन) 

आग्नि आश्रय लेना इदम्‌ (सर्व) यह 

(आश्रयति) इन्दिन्दिरः बड़ी मधुमक्खी 


आश्रित पत्रि.) अनुरक्त इत्थम्‌ (अव्य.) इस प्रकार 


228 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


इदानीम्‌ (अव्य.) अब 

इन्धनम्‌ (नपुं) जलाने की सामग्री, 
ईधन 

इयत्‌ (वि) इतना अधिक, 
इतना बड़ा 

इव (अव्य.) जैसे 

इप्‌ जाना 

(इप्यति) 

इष्‌ चाहना 

(इच्छति ) 

पुः बाण 

इषुधिः तरकस 

इरम्मदः बिजली की कौध 

इव ककड़ी 


इष्टिका (स्त्री.) ईंट 


ई) 


ईर्ष्य्‌ ईर्ष्या करना 
(प्यति) 
ईक्ष्‌ देखना 
(ईक्षत) 
ईर्ष्या (स्त्री.) जलन, ईर्ष्या 
ईपत्‌ (अव्य) अल्प, थोड़ा 
ईह (ईहते) चेष्टा, इच्छा, 
कामना करना 

ईश्वरः (पुं) परमेश्वर, शासक 
ईहामृगः (पुं) भेद्या 

(उ) 
उग्र (वि.) प्रचंड 
उचित (वि.) ठीक, उचित 


उच्चारणम्‌ (नपुं) उच्चारण 
उच्चैः (अव्य.) जोरसे, ऊँचा 
उटजः (पुं) कटिया, झोपड़ी 


उडुपः (पुं) 
उड्डयनम्‌ (नपुं) 
उत्कण्ठा (वि.) 
उत्कीर्ण (वि) 


उत्कोचः (पुं) 
उत्खननम्‌ (नपुं) 
उत्‌ स्था 
(उत्तिष्ठति) 
उत्‌+स्था+णिच्‌ 
(उत्थापयति) 
उदेति 

उत्पतति 

उपासते 

उत्पलम्‌ (नपुं) 
उत्पीठिका (स्त्री) 
उत्सवः (पुं) 
उत्साहः (पु) 
उदकम्‌ (नपुं) 
उदरम्‌ (नपु) 
उदार (वि.) 
उदाहरणम्‌ (नपुं) 
उद्घाटनम्‌ (नपुं) 
उद्घाटयति 
(उतूषट्‌) 

उद्ण्ड (वि.) 


उद्देश्यम्‌ (नपुं) 
उत्‌+धू 
(उद्धरति) 
उद्यमः (पु) 
उद्यमशीलः (पुं) 


नाव 
उड़ान 

उत्सुकता 

बिखरा हुआ, खुदा 
हुआ 

रिश्वत 

खुदाई 

उठना 


उठाना, जगाना 


उदय होना 
उड़ना 

उपासना करना 
कुमुदिनी 

मेज 

पर्व 

उत्साह 

जल 

पेट 

विशाल हृदय वाला 
उदाहरण 
खोलना 
उद्घाटित करना 


अशिष्ट, असभ्य, 
अभद्र, उद्धव 
उद्देश्य 

उद्धृत करना, 
उद्धार करना 
कोशिश 

उद्यमी 


उद्यानम्‌ (नपुं) 
उद्यानपालः (पुं) 
उद्योग: (पुं) 
उन्नत (त्रि) 
उतनी 

(उननयति) 
उन्मत्त (वि.) 
उपकरणम्‌ (नपुं) 
उप+क्‌ 
(उपकरोति) 
उपकारः (पुं) 
उपग्रहः (पुं) 


उपचारः (पुं) 
उपचारिका (स्त्री.) 
उपतापः (पुं) 
उप+दिश्‌ 
(उपदिशति) 
उपदेश: (पुं.) 
उपधानम्‌ (नपुं) 
उपनेत्रम्‌ (नपुं) 
उपभोक्त 
उपयुनक्ति 
उपायनम्‌ 

उपरि (अव्य.) 
उपरिष्टात्‌ (अव्य.) 
उपलः (पुं) 
उपलब्धि: (स्त्री) 
उप+विश्‌ 
(उपविशति) 
उपस्थित (वि) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 


बगीचा 

माली 

कामघधा, रोजगार 
ऊँचा उठा हुआ 
ऊपर उठाना 


पागल 
औजार, उपकरण 
उपकृत करना 


भलाई 

उपग्रह (बड़े ग्रह 
की परिक्रमा करने 
वाला छोटा ग्रह) 
चिकित्सा 

नर्स 

पीड़ा 

उपदेश देना 


शिक्षा, उपदेश 
तकिया 

चश्मा, एेनक 
उपभोक्ता 
उपयोग करना 
उपहार 

ऊपर 

ऊपर 

पत्थर 

प्राप्ति, उपलब्धि 
बैठना 


हाजिर 


उपायः (पुं) 
उपायनम्‌ (नपुं) 
उप +हस्‌ 
(उपहसति) 
उपहारः (पुं) 
उवस्किम्‌ (नपुं) 
उल्लेखः (पुं) 
उष्ट्रः (पु) 
उष्ण (वि) 
उष्ण +क्‌ 
(उष्णीकरोति) 
उष्णीषः (पुं) 


उष्मा 

ऊरुकम्‌ (नपुं) 
ऊर्णा (स्त्री) 
ऊर्णनाभिः (पुं) 


ऋ 
(ऋच्छति) 
ऋच्छति (दर. ऋ) 
ऋणम्‌ (नपुं) 
ऋतुः (पु.) 

ऋते 


ऋषभः (पुं) 
ऋषिः (पुं) 


एक (सर्व, वि.) 
एकत्र (अव्य.) 
एकदा (अव्य.) 


229 


तरीका, उपाय 
भेंट, उपहार 
उपहास करना 


जलपान 
खरबूजा 
चर्चा, उल्लेख 
ऊँट 

गर्म 

गर्म करना 


पगड़ी 


(ऊ) 


(ऋ) 


जाना, प्राप्त करना 


ऋण/कर्ज 

मौसम 

बिना, पूर्णरूप से 
वंचित 

बैल 

तत्त्वदष्टा, ऋषि 


ए) 


एक 
एक स्थान पर 
एकबार 


230 


एकवारम्‌ (अव्य.) 
एकाकिन्‌ (वि.) 
एकीकृत (वि) 
एकैकशः (अन्य.) 
एडका (स्त्री) 
एतत्‌ (सर्व.) 
एतादश (वि.) 
एतावत्‌ (वि.) 
एध्‌ 

एधमान 

एला (स्त्री.) 

एव (अव्य.) 
एवम्‌ (अव्य.) 
एषः (सर्व) 

एषा (सर्व स्त्री.) 


ऐतिहाम्‌ (नपुं) 
ऐन्द्रजालिक: (पुं) 
एेरावतः (पु) 
ऐश्वर्यम्‌ (नपुं) 


ओदनः-नम्‌ (पुं/ नपुं) 


ओम्‌ (अन्य.) 
ओष्ठः (पुं) 
ओघः (पुं) 


ओर्णम्‌ (नपुं) 
ओषधम्‌ (नपुं) 


कः (सर्व) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


एकबार कंकणम्‌ (नपु) कंगन, चूड़ी 
अकेला कक्ष्या स्त्री.) कक्षा 
इकट्ठा किया हुआ कक्षा (स्त्री.) कक्षा 
एक-एक करके कटः (पुं) चटाई 
भेडी (भेड़-स्त्री.) कटाहः (पु) कटाह 
यह, इस कटु (वि.) कटुना 
ऐसा कठिन (वि.) मुश्किल 
इतना कठोर (वि.) सख्त, कठोर 
बढ़ना कणिका (स्त्री.) बहुत छोटा भाग 
बढ़ता हुआ कण्ठः-ठम्‌ (पुं./नपुं.). गला 
इलायची कण्डूयनम्‌ (नपुं) खुजली 
ही कण्डोलः टोकरी, टोकरा 
इस प्रकार कति (सर्व) कितने 
यह (पु.) कथ कहना 
यह (स्त्री.) (कथयति) 
(ऐ) कथनम्‌ (नपुं) कहना, कथन 
कसि कथम्‌ (अव्य.) किस प्रकार, कैसे 
कथा (स्त्री.) कहानी 
जा कदली (स्त्री.) केला 
इन्द्र का हाथी कदा (अव्य.) कब 
धन-दौलत कदा चन-चित्‌ (अव्य.) कभी 
(ओ) कदापि (अव्य.) कभी भी 
भात (चावल) कन्दुक:-कम्‌ (पु, नपु) गेंद 
हौज कन्या स्त्री) लड़की 
होंठ कपाटिका (स्त्री.) अलमारी 
कपिलवर्णः पीला रंग 
प्रवाह, बाढ़ # 
; कपोतः (पुं) कबूतर 
(औ) कपोलः (पुं) गाल 
ऊन का कमलम्‌ (नपुं) कमल 
दवाई कम्प्‌ कांपना 
(कम्पते) 
(क) कम्पनम्‌ (नपुं) कांपना 
कौन कम्बलः (पु) कंबल 


करणम्‌ (नपुं) 
करिन्‌ 

करुणा (स्त्री.) 
करोति (र. क्‌) 
कर्णः (पुं) 
कर्त 

(कर्तयति) 
कर्तनम्‌ (नपुं) 
कर्तव्यम्‌ (नपुं) 
कर्षणम्‌ (नपुं) 
कलङ्कः (पु) 
कलशः (पुं) 
कलहः (पु) 
कला (स्त्री.) 
कलिका (स्त्ी.) 
कविः (पुं) 
कविता (स्त्री.) 


कशा (स्त्री) 
कषाय (वि.) 
कष्टम्‌ (नपुं) 
कष्टसहिष्णु (वि) 
कस्‌ 

(कसति) 

काकः (पुं) 
काङ्क्षा (स्त्री) 
काचः (पुं) 
काण्डः-डम्‌ 
(पुं./नपुं.) 
कादम्बिनी (स्त्री.) 
कामयमान 
कारकम्‌ (नपु) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 


साधन, करना 
हाथी 
द्या, रहम 


कान 
शिथिल करना, 
काटना 

कुतरना, काटना 
कार्य, काम 
खींचना 

चिह्न, धब्बा 

घड़ा 

झगड़ा 

कला 

कली 

कवि 

कविता, कवि की 
कृति 

चावुक 

कसला 

दुःख, पीड़ा 

कष्ट सहने वाला 
जाना 


कौआ 

कामना 

कोचि 

एक खण्ड, एक 
भाग 

मेघमाला 

चाहता हुआ 

कारक 

(व्याकरण सम्बन्धी) 


कालः (नपु) 
काव्यम्‌ (नपुं) 
काश्‌ 

(काशते) 
काष्टम्‌ (नपुं) 
कास्‌ ` 
कासते) 
किङ्किणी (स्त्री) 
किञ्चित्‌ (नपुं, वि.) 
किन्तु (अब्य.) 
किम्‌ (सर्व) 
कियत्‌ (वि.) 
किरणः (पु) 
किरीटभू 

कीटः (पुं) 
कीदशः (वि) 
कीर्ततनम्‌ (नपुं) 


कुक्कुटः (पुं) 
कुक्कुरी (स्त्री) 


3 ८ ८5 ५३ 
८ 


कुण्डलम्‌ (नपु) 
कुतः (अव्य.) 
कुतूहलम्‌ (नपु) 


कत्र अव्य.) 
कुत्रचित्‌ (अव्य.) 
कुमार: (पुं) 


23॥ 


समय 
काव्य (कविता) 
प्रकाशित होना, 
चमकना 
लकड़ी 

खासना 


घुंघरू 
कुछ 


लेकिन 
क्या 


कितना 


किरण 

मुकुट 

कीड़ा 

कैसा 

यशोगान, प्रशंसा 
करना 

कुटिया 

मुर्गा 

मुर्गी 

कुत्ता 

चाबी 

कूटना 

परिवार 

कान का आभूषण 
कहाँ से 

जिज्ञासा, जानने की 
इच्छा 

कहाँ 

कहीं 

लड़का, किशोर 


232 


कुम्भकार: (पुं.) 
कुलम्‌ (नपुं) 
कल्या 

कुशल (वि) 
कुशलिन्‌ (वि.) 
कृष्माण्ड: (पु) 
कूपः (पु) 
कूर्चः (पुं) 
कूर्दति 

कूर्दनम्‌ (नपुं) 
कूर्मः (पु) 
कूपी 

कूलम्‌ (नपुं) 
क्‌ (करोति) 
कृत्रिम (वि) 
कृतघ्न (वि) 
कृपण (वि.) 
कृपा (स्त्री) 
कृश (वि.) 
कृष्‌ 

(कर्षति) 
कृषकः (पुं) 
कृष्ण (वि.) 
कृष्णफलकम्‌ (नपुं) 
केशः (पुं) 
केवर्तः (पुं) 
कोकिलः (पुं) 
कोणः (पुं) 
कोपः (नपुं) 
कोमल (वि) 
कोलाहलः (पुं) 
कोषः (पुं) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


कुम्हार 
वंश 

नहर 

निपुण, चतुर 
स्वस्थ, प्रसन्न 
काशीफल 
कभा 

कूची 

कूदना 

कूदना 
कच्छुआ 
बोतल 

तट 

करना 
बनावटी 
कृतघ्न 

कंजूस 

कृपा, अनुग्रह 
पतला 

जोतना, खीचना 


किसान 
काला 
श्याम पट्ट 
बाल 
मछुआरा 
कोयल (पुं) 
कोना, कोण 
गुस्सा 

नरम 

शोर 
खजाना, शब्दकोष 


कोष्ठः (पुं) कमरा 
कौमुदी (स्त्री) चांदनी 
कौशेयम्‌ (नपुं) रेशम 


क्रन्दनम्‌ (नपुं) रोना 
क्रमशः (अव्य) वारी-वारी 
क्रयणम्‌ (नपुं) खरीदना 
क्रिया स्त्री.) काम, क्रिया 
क्री खरीदना 
(क्रीणाति) 
क्रीडनकम्‌ (नपुं) खिलौना 
क्रीडा (स्त्री.) खेल 
क्रीडांगणम्‌ खेल का मैदान 
क्रीडापटु: निपुण खिलाड़ी 
क्रोध: (पुं.) गुस्सा 
क्वचित्‌ कभी-कभी 
क्लेशः (पुं) कष्ट, पीड़ा 
क्वथितम्‌ (नपुं) साम्बर 
क्षणम्‌ (नपु) क्षण भर 
क्षमा (स्त्री) क्षमा, माफी 
क्षाल्‌ धोना 
(क्षालयति) 
क्षुध्‌ (स्त्र) भूख 
क्षुरपत्रम्‌ (नपुं) ब्लेड, छरा 
क्षेत्रम्‌ (नपुं) खेत 
क्षेमः (पुं) कल्याण 
(ख) 
खगः (पुं) पक्षी 
खगः (पुं) तलवार 
खण्डः (पुं) टुकड़ा 
खन्‌ खोदना 
(खनति) 


खननम्‌ (नपुं) खोदना 


चतुर्थ भाग : 

खनित्रम्‌ (नपुं) फावड़ा 
खनित्रकम्‌ कुदाल 
खर्वः (पुं) खरब संख्या 
खलः (पुं) दुष्ट 
खलु (अनव्य.) निश्चयपूर्वक, वस्तुतः 
खल्वाट (वि.) गंजा 
खाद्‌ खाना, भोजन करना 
(खादति) 
खादत्‌ खाता हुआ 
चिद्यते खिन होना 
खिन व्रि) दुःखी 
खेदः (पुं) शोक, अफ़सोस 
खेल्‌ खेलना 
(खेलति) 

(ग) 
गगनम्‌ (नपुं) आकाश, आसमान 
गच्छति (द्र. गम) जाता है 
गजः (पुं) हाथी 
गण्‌ गिनना 
(गणयति) 
गणः (पुं) समूह 
गदा (स्त्री.) गदा 
गन्धः (पुं) खुशबू 
गभीर (वि.) गहरा, गम्भीर 
गम्‌ जाना 
(गच्छति) 
गर्ज गरजना 
(गर्जति) 
गर्जनम्‌ (नपुं) गरजना 
गर्तम्‌ (नपुं) गड्ढा 
गतिमत्‌ गतिशील 
गर्दभः (पुं) गधा 


शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 233 


गरीयस्‌ बड़ी 

गवेषकः (पुं) अनुसंधान कर्ता 

गान्धर्वविधिः प्रेम विवाह 

गायकः (पुं) गाने वाला 

गाहमान (वि) अवगाहन 

गायिका स्त्री.) गाने वाली, गायिका 

गीतम्‌ (नपुं) गीत, गाना 

गुप-सन्‌ घृणा करना 

गुम्फनम्‌ (नपुं) गूंथना 

गुल्मः (पु) पेड़ों का झुरमुट 

गुहा (स्त्री.) गुफा 

गृञ्जनकम्‌ (नपु) गाजर 

गृहम्‌ (नुप) घर 

गृह गोधिका छिपकली 

सस्त्री.) 

गृहजनः (पुं) घर का सदस्य 

गृहणाति द्र ग्रह) ग्रहण करता है 

गे गाना 

(गायति) 

गोपाः रक्षाकर्त्ता, ग्वाला, 
गोपाल 

गोपालकः (पुं) ग्वाला 

गोशाला (स्त्री) गोशाला 

ग्रन्थः (पु) पुस्तक 

ग्रह (गृह्णति) लेना, पकड्ना 

ग्राम: (पुं) गाँव 

ग्रामीण: (पुं) देहाती 

ग्राहकः, खरीदने वाला या 

ग्राहिका (पुंस्त्री) वाली 

ग्रीवा (स्त्री.) गर्दन 


(घ) 


घटः. (पु) घडा 


234 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


घटना (स्त्री.) वृत्तान्त, होने वाली चिकित्सा ((स्त्री.) इलाज 
बात (घटना) चिक्रोडकः गिलहरी 
घटी (स्त्री) घड़ी चित्रम्‌ (नपुं) तस्वीर 
घण्टानादः (पुं) घण्टे कौ आवाज़ चित्रकारः (पुं) चित्रकार 
घरट्टः (पुं) चक्की चित्राङ्कनम्‌ (नपुं) चित्रकारी 
घोटकः (पु) घोड़ा चिन्त्‌ स्मारण करना, 
घ्रा (जिघ्रति) सूंघना (चिन्तयति) चिन्तन करना 
त्च) चिन्तनम्‌ (नपुं) विचार, सोचना 
च (व्यो ओर चिन्ता (ती) उलझन, फिक्र 
चक जति चिन्हम्‌ (नपुं) निशान 
चक्रम्‌ (पु) पहिया चिरम्‌ बहुत काल तक 
चब्चु: (स्रौ) चोंच चुर्‌ (चोरयति) चुराना 
चटकः (षु) चिड़िया चीत्‌ ..... क्‌ चीत्कार करना 
चटका (स्त्री.) चिड़िया (चीत्करोति) 
चतुर (वि) चालाक चुल्लिः (की) चु 
चन्दनम्‌ (नपुं) चंदन की लकड़ी चर्णम्‌ (तुप) चूर्ण 
चन्द्र: (पुं.) चाँद, चन्द्रमा जेः क 
चमः सेना ष | यदि 
चर्‌ (चरति) चरन, घूमना चोर: (पु) नो 
चरत्‌ (वि) चरता हुआ (छ) 
चरित्रम्‌ (नपुं) व्यवहार, छत्रम्‌ (नपु) छाता 
चाल-चलन छदिः छत 
चर्च चर्चा करना छद्‌ ढकना 
(चर्चयति) (छादयति) 
चर्च अध्ययन करना छात्र: (पुं.) छात्र 
(चर्चयति) छात्रा (स्त्री.) छात्रा 
चरू (चर्वति) खाना छात्रावासः (पुं) छात्रावास 
चल्‌ चलना छाया (स्त्री.) छाया 
(चलति) चिद्‌ छेद करना, काटना 
चषकः (पुं) प्याला, गिलास (छिनति) 
चि (चिनोति) चुनना छिनक्ति छेदन करना 


चिकित्सकः (पु) वैद्य छुरिका (सत्री) छुरी, चाकू 


जगत्‌ (स्तर) 
जर्जरवंशः 

जटा (स्त्री) 
जन्‌ (जायत) 
जनः (पुः) 
जनकः (पुं) 
जनयति 

जननी (स्त्री.) 
जन्तुशाला (स्त्री.) 
जनसम्मर्दः 
जप्‌ (जपति) 
जपः (पुं) 
जम्बीरम्‌ (नपुं) 
जलधिः 

जलम्‌ (नपु) 
जल्प्‌ 
(जल्पति) 


जल्पनम्‌ (नपुं) 
जलाशयः (पु) 
जवनिका (स्त्री) 
जागर्ति 
जागरूकः (स्त्री) 
जायते (द्र. जन्‌) 
जानाति (दर. ज्ञा) 
जानु (नपुं) 
जालम्‌ (नपुं) 
जिघ्रति (दर. प्रा) 
जिज्ञासा (स्त्री.) 
जिह्वा (स्त्री.) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 


(ज) 
संसार 
जीर्ण बाँस 
जटा 
पैदा होना 
व्यक्ति, मनुष्य 
पिता 
उत्पन्न करना 
माता 
चिड़ियाघर 
भीड़ 
जप करना 
जाप 
नींबू 
समुद्र 
पानी 
बोलना, गपशप 
करना, बकवास 
करना 
बकवास करना 
तालाब 
परदा 
जगना 
जागरूक, सजग 
हो रहा है 
जानता है 
घुटना 
जाल 
सूँघता है 
जानने की इच्छा 
जीभ 


जीव्‌ 

(जीवति) 

जेतृ 

ज्ञा (जानति) 
ज्ञात्‌ 

ज्ञानम्‌ (नुप) 
ज्येष्ठ (वि) 
ज्योतिषम्‌ (नपुं) 
ज्वरः (पुः) 


झटिति (अव्य) 
झष: (पु) 


टट्ढः (पुं) 
टङ्कः (पुं) 


डमरुः (पुं) 
डयमान 
डयते 


टक्का (स्त्री) 


तक्षकः (पु) 
तड्‌ 
(ताडयति) 
तडित्‌ (स्त्र) 
तडागः (पुं) 
तण्डुलः (पुं) 
ततः (अव्य.) 
तत्र (अव्य) 


235 


जीवित रहना 


विजेता 

जानना 

जानने वाला 

ज्ञान 

सबसे बड़ा 

ज्योतिष 

बुखार 
(झ) 

जल्दी से 

मछली 
(ट) 

कुल्हाड़ा 

टाइप करने वाला 


(ड) 
डमरू. डुग-डुगी 
उड़ता हुआ 
उड़ना 

(ढ) 
बड़ा ढोल 

(त) 
बढ़ई 
प्रताडित करना 


बिजली (आकाशीय) 
तालाब, जलाशय 
चावल 

वहाँ से 

वहाँ 


236 


तथा (अब्य.) 
तथाहि 

तथैव (अव्य.) 
तद्‌ (अव्य.) 
तदा (अव्य.) 
तनुः 

तन्तुवायः (पु.) 
तन्त्रज्ञ: (पु) 
तरति द्र. त) 
तरुः 

तरुण (वि.) 
तरुणी (स्त्री.) 
तर्ज (तर्जति) 
तर्जनम्‌ (नपुं) 
ताडनम्‌ (नपुं) 
ताडयत्‌ (वि) 
तालकम्‌ (नपुं) 
तावत्‌ (अव्य) 
तिक्त (वि.) 
तिष्ठति द्र. स्था) 
तीरम्‌ (नपुं) 
तीर्थम्‌ (नपुं) 
तुला (स्त्री) 
तुल्‌ 
(तोलयति) 
तूष्णीम्‌ (अव्य) 
तृ (तरति) 
तृणम्‌ (नपु) 
तृपित त्रि.) 
त्वक्‌ 

त्यज्‌ (त्यजति) 
त्यागः (पुं) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


उसी प्रकार 

इस प्रकार 

उसी प्रकार 

वह 

तव 

शरीर 

बुनकर, जुलाहा 

तंत्र को जानने वाला 


पेड़ 

जवान 

युवती 

डराना, धमकाना 
धमकी, तर्जना 
पिटाई 

पीटता हुआ 
ताला 

तब तक 

तीखा 


तट, किनारा 
पुण्य तीर्थ 
तराजू 
तोलना 


मौन 

तैरना 
तिनका, घास 
प्यासा 

त्वचा 

त्याग करना 
छोड़ना 


त्वरा (स्त्री) 


दंश्‌ 

(दशति) 
दण्ड्‌ 
(दण्डयति) 
दण्डः (पुं) 
दत्तावधान 
ददाति 

दधि (नपुं) 
दन्तः (पुं) 
दम्पती (स्त्री.) 
दया स्त्री.) 
दरिद्र (वि.) 
दर्पः (पु) 
दर्पण: (पुं) 
दर्वी (स्त्री) 
दर्शनम्‌ (नपुं) 
दर्शनीय (वि.) 
दंशति (द्र. दंश) 
दह (दहति) 
दा (ददाति) 
दा (यच्छति) 
दाडिमम्‌ (नपुं) 
दाता (पुं) 
दानम्‌ (नपु) 
दाम 

दारु 
दिनपत्रिका 
दिनम्‌ (नपुं) 
दिवा 

दिक्‌ 


शीघ्रता, जल्दबाजी 


(द) 


काटना, डंक मारना 


दण्ड देना, जुर्माना 
करना 
ड्डा 
सावधान 
देता है 
द्ही 
दाँत 
दंपती 
दया, सहानुभूति 
गरीब 
घमण्ड 
देखने का शीशा 
कलछी, कड़छी 
देखना 
देखने योग्य 
डबता है 
जलना 
देना 
देना 
` अनार (एक फल) 
देने वाला 
देने की क्रिया, दान 
रस्सी 
काष्ठ, लकड़ी 
डायरी 
दिन 
दिनि 
दिशा 


दिश्‌ 
(दिशति) ` 
दीक्षा (स्त्री) 
दीपः (पुं) 
दुग्धम्‌ (नपु) 
दुन्दुभिः 

दुर्गः पु) 
दुर्लभ (वि.) 


दुःस्वप्नः (पुं) 
दूरम्‌ (अव्य.) 
दूरात्‌ (अव्य.) 
दूरे (अव्य.) 
दुहिता 

द्श्‌ 

(पश्यति) 
दुषद्‌ 

दृश्यम्‌ (नपुं) 


दुष्टिः (स्त्री.) 
देवः (पुं) 
देवरः (पुं) 
द्रव्यम्‌ (नमं) 
द्राक्षा (स्त्री) 
रह (दरह्याति) 
द्रोणी (स्त्री.) 
द्विकर्मक 
द्विर्‌ 

द्रयम्‌ (नपुं) 
द्वारम्‌ (नपुं) 


धनम्‌ (नपुं) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 237 


देना, आदेश देना, 
कहना 

किसी व्रत को लेना 
दीपक 

दघ 

नगाड़ा 

किला 

कठिनाई से प्राप्त 
होने वाला 

बुरा सपना 

दूर 

दूर, से 

दूर 

बेटी, कन्या 
देखना 


चट्टान 
दृश्य, दिखाई देने 
वाला 

दृष्टि, नज़र 

देवता 

पति को छोटा भाई 
वस्तु. धन 

अंगूर 

द्रोह करना 

बाल्टी 

दो कर्म वाला 

घृणा करने वाला 
दो का समूह, जोड़ा 
दरवाजा 


(ध) 


रुपया-पैसा, धन 


धनिकः (पुं) धनी 
धन्याकम्‌ (नपुं) धनिया 
धरति धारण करता है 
धर्म: (पुं) कर्तव्य 
धातु: (पुं) धातु 
धात्री स्त्री.) दाई 
धान्यम्‌ (नपुं) धान 
धारा (स्त्री) जलधारा 
धाव्‌ दौड़ना, शुद्ध करना 
(धावति) 
धावकः (पुं) दौड़ने वाला 
धाविका (स्त्री) दौड़ने वाली 
धीवरः (पुं) मछुवारा 
धृ (धरति) धारण करना, रखना 
उद्धृत करना, 
उद्धार करना 
धेनुः (स्त्री) गाय 
धरयम्‌ (नपुं) धीरता 
ध्यानम्‌ (नपुं) ध्यान 
ध्यायति ध्यान करता है 
ध्यै ध्यान करना 
(ध्यायति) 
(न) 
न (अव्य) नहीं 
नक्तम्‌ (अव्य) रात 
नकुलः (पुं) नेवला 
नक्षत्रम्‌ (नपुं) तारा 
नखरज्जनी (स्त्री) नेलपालिश 
नदी (स्त्री.) नदी 
ननान्दा (स्त्री.) ननद 
ननु (अव्य) निश्चय से 


238 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


नन्द्‌ (नन्दति) प्रसन होना निर+गम्‌ निकलना, बाहर 
नम्‌ (नमति) नमन करना, शब्द जाना 

करना (निर्गच्छति) 
नमनम्‌ (पुं.) नमस्कार निर्‌ +दिश्‌ निर्देश देना 
नमस्‌ क्‌ नमस्करोति, नमस्कार करना (निर्दिशति) 
नमः (अव्यय) नमस्कार निर्माणम्‌ (नपुं) बनाना, रचना 
नप्र (वि.) विनयशील निराकरोति खण्डन करना 
नयनम्‌ (नपुं) नेतृत्व करना, अख निर्वापनम्‌ (नपुं) बुझाना 
न्यासभूत (वि) जमा किया गया, निवास: (पुं.) निवास 

धरोहर रूप में रखा निवेदनम्‌ (नपुं) प्रार्थना करना 
नरः (पु) पुरुष निर्वहति निर्वहण करना 
नर्तकः (पुं) नाचने वाला सः निवेदन करना 
नर्तकी (स्त्री.) नाचने वाली (निवेदयत्‌) 
चथ नष्ट होना निवस्‌ वास करना 
(नश्यति) (निवसति) 
तागच्म्‌ +) सिक्का ` निःःशक्तिः (स्त्री.) दुर्बलता 
हे हा र निश्चल (वि.) स्थिर, गतिहीन 
नायिका स्त्री) नेतृत्व करने वाली अ आलीक.. पल कह 

| 2 निश्वसिति श्वास लेना 

नाविकः (पुं) नाविक 


निष्कासनम्‌ (नपुं) निकालना 


नारिकेलः (पुं) नारियल निस्‌ + कस्‌ + णिच्‌ निकालना 


नासिका (स्त्री.) नाक 


निकपा (अव्य) निकट (निष्कापयति) । 
निद्रा (स्त्री) नीद निस्थानम्‌ (नपुं) स्टेशन 
निद्रा | सोना नी (नयति) ले जाना 
(निद्राति) नील (वि) नीला 
निन्द्‌ निन्दा करना नूतन (ति नया 
निन्दति) नूनम्‌ (अव्य.) अवश्य 
निन्दनम्‌ (नपुं) निंदा करना नृत्‌ (ृत्यति) नाचना 
निमेषः (पुं) आँख ञ्ञपकने का नृत्यम्‌ (नुः) नाच 
समय नृपः (पुं) राजा 
निर्‌+आ+क्‌ निराकरण करना नत्रम्‌ (नपुं) आँख 


(निराकरोति) नैव (अव्य.) कभी नहीं 


चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 


नो चेत्‌ (अव्य.) नहीं तो, अन्यथा 


निरीक्षा ध्यान रखना, 
निरीक्षण करना 

(प) 

पक्षः (पुं) पंख, एक खण्ड 

पडकः (पुं) कीचड़ 

पंगुः लंगड़ा 

पडिक्त: (स्त्री.) पंक्ति 

पच्‌ (पयति) पकाना 

पद्‌ (पठति) पढ़ना 

पठनम्‌ (नपुं) पढ़ना, वाचन 

पञ्जरम्‌ (नपुं) पिंजरा 

पञ्जिका (स्त्री) रजिस्टर 

पण्डित (वि.) वुद्धिमान्‌ 

पत्‌ (पतति) गिरना 

पत्रम्‌ (नपुं) पत्ता, चिट्ठी 

पत्रभारः (पुं) पेपरवेट 

पत्रवाहः (पुं) डाकिया 

पत्रिका (स्त्ी.) पत्रिका 

पथिकः (पुं) यात्री 

पद्‌ (पद्यत) जाना 

पदम्‌ (नपुं) कदम, स्थान, पद 

पदाति (वि) पैदल 

पद्यम्‌ (नपु) कमल 

पद्यम्‌ (नपु.) एक भेद), पद्य (काव्य का पद 

पनसम्‌ (नपुं) कटहल का फल 

पटु (वि) निपुण 

पयः जल, दूध 

पयोमुक्‌ मेघ, बादल 

परम्परा (स्त्री) परम्परा 

प्रयाणिक यात्री 


परस्परम्‌ (अव्य.) आपस में 


पराक्रमः (पुं) 
परिचयः (पुं) 
परिचारिकाः (स्त्री) 
परि+नी 
(परिणयति) 
परिणामः (पुं) 
परितः (अव्य.) 
परि+ त्यज्‌ 
(परित्यजति) 
परिमार्जनम्‌ (नपुं) 
परिवर्तः (पु) 


परिवारः (पु) 
परिव्राजक 


'परि+विष +णिच्‌ 
(परिवेषयति) 
परिवेष्टित 
परि+शील्‌ 
(परिशीलयति) 
परि+क्‌ 
(परिष्करोति) 
पर्वतः (पुं) 


पलाण्डुः (पुं) 
पलायनम्‌ (नपुं) 
पल्लवित (वि.) 


पल्वलम्‌ (नपु) 
पलित (वि) 
पवनः (पुं) 
पवित्र वि.) 


239 


वीरता, बहादुरी 
पहचान 
नौकरानी 
विवाह करना 


नतीजा 
चारों ओर 
परित्याग करना 


सफाई 

तबदीली, बदलाव, 
रेज़गारी 

कूटुम्ब, परिवार 
सन्यासी जो 
विचरण करे 
परोसना 


घिरा हुआ 
परिशीलन करना 


परिष्कार करना 


. पहाड़ 


प्याज 
भाग जाना 
खूब हरा-भरा, 
फैला हुआ 
छोटा जलाशय 
भूरा, सफेद 
वायु, हवा 
शुद्ध 


240 


पश्यति 

पा (पिवति) 
पाकः (पुं) 
पाकशाला (स्त्री) 
पाचकः (पुं) 
पाटलः (वि.) 
पाठः (पुं) 
पाठनम्‌ (नपुं) 
पाठशाला (स्त्री) 
पानपात्रम्‌ 


पात्रम्‌ (नपुं) 
पाथेयम्‌ (नपुं) 


पादः (पुं) 
पादत्राणम्‌ (नपुं) 
पानीयम्‌ (नपुं) 
पायसम्‌ (नपुं) 
पारितोषिकम्‌ (नपुं) 
पाल्‌ 

(पालयति) 
पावकः (पुं) 
पिकः (पुं) 
पितामहः (पुं) 
पितामही (स्त्री) 
पितृव्यः (पुं) 
पिपीलिका (स्त्री.) 
पिवति (पा) 

पीड्‌ 

(पीडयति) 

पुत्रः (पु) 

पुत्री (स्त्री) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


देखता है 

पीना 

पकना, पका हुआ 
रसोईघर 

रसोइया 

गुलाबी, गुलाब 
पढ़ाई, पाठ 

पढ़ाना 

स्कूल, विद्यालय 
पीने का पात्र, 
जलपात्र 

बर्तन 

यात्रा के लिए खाद्य 
पदार्थ 

पैर, चौथाई हिस्सा 
जूता 

पीने योग्य पेय, पानी 
खीर 

इनाम 

रक्षा करना, पालन 
करना 

आग 

कोयल 

दादा 

दादी 

चाचा 

चींटी 

पीता है 

पीडित करना 


पुत्र, बेटा 
पुत्री, बेटी 


पुत्रेष्टि ‡ 


पुमान्‌ 

पुनः (अव्य.) 
पुरम्‌ (नपु) 
पुरतः (अव्य.) 
पुरुष: (पु) 
पुरोहितः (पुं) 
पुष्करिणी 
पुष्पम्‌ (नपुं) 
पुस्तकम्‌ (नपुं) 
पूज्‌ 

(पूजयति) 

पृर्‌ (पूरयति) 
पृच्छति (दर. प्रच्छ) 
पृष्ठतः (अव्य.) 
पेटिका (स्त्री) 
प्रकोष्ठ: (पुं) 
प्रचारः (पुं) 
प्रच्छ्‌ 


प्रणामः (पुं) 
प्रति+ गम्‌ 
(प्रतिगच्छति) 
प्रतिकृतिः (स्त्री) 
प्रतिवदति 

प्रति शृणोति 
प्रतिवेशिनी (स्त्री) 
प्रति+स्था+णिच्‌ 
(प्रतिष्ठापयति) 
प्रति+ईक्ष्‌ 
(प्रतीक्षते) 


पुत्र प्राप्ति के लिए, 
अनुष्ठित यज्ञ 
पुरुष 

फिर 

नगर 

आगे, पहले 
आदमी 
पुजारी 
तालाब 

फूल 

किताब 

पूजा करना 


पूरा करना 
पूछता है 
पीछे की ओर 
पेटी 

कमरा 

प्रचार 

पूछना 


प्रणाम, नमस्कार 


लौटना 


मूर्ति, परछाई, छवि 
प्रतिवाद करना 
वचन देना 
पड़ोसन 

प्रतिष्ठित करना 


प्रतीक्षा करना 


प्रतीक्षा (स्त्री.) 
प्रकाश: (पुं) 
प्र+क्षाल (प्रक्षालयति) 
प्र+चल्‌+णिच्‌ 
(प्रचालयति) 

प्र+नम्‌ 

(प्रणमति) 

प्रमद्‌ (वि) 

प्रभूत 


प्रत्ययः (पुं) 


प्रथमा (स्त्री) 
प्रदक्षिणा (स्त्री) 
प्रदर्शनम्‌ (नपुं) 
प्रदर्शनी (स्त्री.) 
प्रदेशः (पुं) 
प्रदोषः (पुं) 


प्रबन्धः (पुं) 
प्रभातम्‌ (नपु) 
प्रभावः (पुं) 
प्रयत्न: (पुं) 
प्रयाणम्‌ (नपुं) 
प्रयोगः (पुं) 
प्रयोजनम्‌ (नपुं) 
प्रवासः (पु) 
प्रवाह: (पुं) 
प्र+विश्‌ 
(प्रविशति) 
प्रवीण (वि.) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 


इन्तज़ार 
रोशनी 


चलाना 
नमस्कार करना 


प्रमत्त 
प्रचुर, अतिशय 
मात्रा में 
विश्वास शब्दों के 
बाद जुड़ने वाला 
शब्दांश (प्रत्यय) 
पहली 

परिक्रमा 

दिखावा 

नुमाईश 

जगह 

रात्रिका पहला 
प्रहर 

व्यवस्था 
ब्राह्ममुहूर्त, सवेरा 
असर 

कोशिश 

यात्रा 

इस्तेमाल, प्रयोग 
उद्देश्य 

यात्रा 

बहाव 

प्रवेश करना 


चतुर, निपुण 


प्रवेश: (पुं.) 
प्रशंसा (स्त्री.) 
प्रशस्य (वि) 
प्रशासनम्‌ (नपुं) 
प्रश्नः (पुं) 
प्रसङ्गः (पु) 
प्रसन्न व्रि) 
प्र+साध्‌+णिच्‌ 
(प्रसाधयति) 
प्र+स+णिच्‌ 
(प्रसारयति) 
प्रसिद्ध (वि.) 
प्र+सद्‌ (प्रसीदति) 
प्रस्तरः (पु) 
प्रस्थानम्‌ (नपु.) 


प्र+ह 
(प्रहरति) 
प्राक्‌ (अव्य.) 
प्राकारः (पुं) 
प्राचीन (वि.) 
प्राणद (वि) 
प्रातः (अव्य) 
प्र+आप्‌ 
(प्राप्नोति) 
प्रायशः (अव्य.) 
प्रारम्भः (पुं) 
प्रावृट्‌ 

प्रिय (वि.) 
प्रीतिः (स्त्री) 
प्रेरणा स्त्री.) 
प्रेषयति 


अब 
दाखिला, प्रवेश 
स्तुति 
प्रशंसा योग्य, स्तुत्य 
प्रबन्ध, व्यवस्था 
सवाल 
प्रकरण 
खुश 
प्रसाधन करना 


फैलाना 


विख्यात 

प्रसन्‍न होना 
पत्थर 

चल पड़ना, विदा 
होना 


प्रहार करना 


पहले 
परकोटा 
पुराना 
जीवनदायक 
सवेरा 

प्राप्त करना 


अधिकतर 
आरम्भ 

वर्षा 

प्यारा 

प्रेम 

प्रवृत्त करना 
भेजना 


242 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


प्रेषणम्‌ (नपुं भेजना बुभुक्षा (स्त्री.) खाने की इच्छा 

प्लु (प्लवत) बुध: जानना, समझना 
(फ) बृहत्‌ (वि.) बड़ा 

फणा : (सत्री) पतं ब्रगू: (ब्रवीति) बोलना 

फल्‌ फलना (भ) 

(फलति) भक्त (वि.) पूजा करने वाला 

फलम्‌ (नपुं) फल भक्तिमत्‌ (वि) भक्त 

फलकम्‌ (नपु) पट्ट भगन (वि) टूटा हुआ 
(ब) भंगि: (स्त्री) टूटना, सिकुड़न 

लकः (पु) बगुला भक्षणम्‌ (नपु) भोजन 

बधिर (वि.) बहरा भज्‌ (भजति 4) सेवा करना, पूजा 

बध्नाति : द्र. बध्‌) का 

वध्‌ तः भटः (पुं) योद्धा 

(बध्नाति) भयम्‌ (नपुं) डर 

बलम्‌ : (नपु) शि भर्जनम्‌ (नपुं) भूनना 

बहिः (अन्य) ~ भजमान सेवा करता हुआ 

बहिष्‌ + क्‌ बहिष्कार करना भर्त्सितवत्‌ भर्त्सना किया हुआ, 

।लहिकरोति। डाटी गयी 

बहु (वि.) बहुत, अनेक भल्लूकः (पु) भालू 

बहुशः (अव्य.) प्राय: सीन + 

बाण: (पु) तीर भवती आप (स्त्री) 

बालकः (पुं) लड़का भवनम्‌ (नपु) भवन 

बालिका (सत्री) लड़की भष्‌ (भषति) भोकना, निन्दा 

बाहुः (पु) भुजा क 

बिडालः (पुः) बिलाव भास्कर: (फ) सूर्य 

विन्दुः (पु) वृद भागः (पुं) हिस्सा 

न डरता हुआ भावग्राहिन्‌ (वि) भाव को ग्रहण 

विभेति डरता है ध 

बीजम्‌ (नपु) जज भागिनेय: (पुं.) भांजा 

लः भौंकना भाग्यम्‌ (नपुं) किस्मत 

सुवनम्‌ भकना भाण्डम्‌ (नपु) बर्तन 


भारः (पुं) वजन 





चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 


भारवाहक: (पुं) कुली 
भिक्षुकः (पुं) भिखारी 
भिषक्‌ (पु) वैद्य 
भिनक्ति भेद करना 
भी (विभेति.) डरना, भयभीत होना 
भीति: (स्त्री) भय 
भीरु (वि) कायर, डरपोक 
भुज्‌ (भुङ्कते) खाना 
भू (भवति) होना 
भृज्‌ (भजति) भूनना 
भूयः (वि) अधिक 
भूयस्‌ प्रचुर, पर्याप्त 
भृत्य (पु) नौकर 
रः भोँ 
भोगः (पुं) भोग, आनंद लेना 
भोजनम्‌ (नपुं) आहर 
भोः (अव्व.) हे! अरे ! 
भ्रम्‌ (भ्रमति) भ्रमण करना 
भ्रमणम्‌ (नपु) घूमना 
भ्रमरः (पुं) भौंरा 
(म) 

मकरः (पुं.) मगरमच्छ 
मक्षिका (स्त्री.) मक्खी 
मघवान्‌ इन्द्र 
मङ्गलम्‌ (नपुं) कल्याण 
मज्जनम्‌ (नपु) स्नान, डूबना 
मञ्चः (पुं) ऊँचा बैठने का 

स्थान 
मण्डपः (पुं) शामियाना 
मण्डलम्‌ (नपुं) गोलाकार 
मण्डुकः (पुं) मेदक 


मत्कुणः (पुं) खटमल 


मत्स्यः (पुं) 
मतिमान्‌ (वि) 
मतेक्यम्‌ (नपु) 
मथ्नाति 

मदः (पुः) 
मद्यप 

मधुर (वि.) 
मन्‌ (मन्यते) 
मनाक्‌ 
मनुष्यः (पु) 
मन्त्रः (पुं) 


मन्दिरम्‌ (नपुं) 
ममता (स्त्र) 
मयूरः (पुं) 
मरणम्‌ (नपु) 
मरीचम्‌ (नपुं) 
मर्कटः (पुं) 
मर्दयति 
मल्लः 

मशकः (पुं) 
मसी (स्त्री) 
महिला (स्त्री) 
महिषी स्त्री.) 
मांसम्‌ (नपुं) 
मा (अव्य.) 
मा (माति) 
माण्डवी 


मातामहः (पुं) 
मातामही (स्त्री) 
मातुलः (पुं) 


243 


मछली 
बुद्धिमान 
समान मत 
मथना 
अभियान 
शराबी, पियक्कड़ 
मधुर, मीठा 
मानना 

थोड़ा सा 
आदमी 

सलाह, 
वैदिकपद्य 
देवालय 
अपनापन, स्नेह 
मोर 

मृत्यु 
कालीमिर्च 
बन्द्र 

मर्दन करना, पीसना 
पहलवान 
मच्छर 

स्याही 

नारी, स्त्री 

भैंस 

मांस 

नहीं, मत 


मानना 


दशरथ पुत्र भरत 
की पत्नी 


नाना 
नानी 


मामा 


244 


मात्रम्‌ (नपु) 
मार्ग: (पुं) 
माला स्त्री.) 
मालाकारः (पुं) 
मित्रम्‌ (नपुं) 
मिथः 

मिल्‌ (मिलति) 
मिलनम्‌ (नपुं) 
मिश्रणम्‌ (नपुं) 
मीनः (पुं) 
मुखम्‌ (नपुं) 
मुख्य (वि.) 
मुद्‌ 

मुधा (अव्य) 
मुहुः (अव्य) 
मूलम्‌ (नपुं) 
मूलकम्‌ (नपुं) 
मूल्यम्‌ (नपुं) 
मूषकः (पुं) 
मृ प्रियते) 
मृन्‌ 

मृगः (पुं) 
मृज्‌ (मार्जयति) 
मृत्यु: (पु) 
मृद्‌ (मृदनति) 


मेघः (पु) 
मेलनम्‌ (नपुं) 
मोदमान (वि) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


केवल, मात्र 
रास्ता, राह 

हार 

माली 

दोस्त 

एक साथ, परस्पर 
मिलना 

मिलना 

मिलाना 

मछली 

मुंह 

बड़ा, मुखिया 
प्रसन करना 
व्यर्थ में 
बार-बार 

जड़ 

मूली 

कीमत 

चूहा 

मरना 

पोंछना 

हरिण 

स्वच्छ करना 
मौत 

मर्दन करना, मलना 
रगड़ना 

बादल 

मिलाना 

प्रसन्‍न होता हुआ 


मोदकः कम्‌ (पुं नपुं) लड्डू 


प्रियते (मु) 


यच्छति 
यजमानः (पु) 


यत्‌ (अव्य.) 
यतः (अव्य) 
यतते 

यत्रे (अव्य.) 
यथा (अव्य) 
यथाहि (अव्य) 
यदा (अव्य) 
यदि (अव्य.) 
यद्यपि (अव्य.) 
यन्त्रम्‌ (नपुं) 
यवागूः 

या (याति) 
याच्‌ (याचते) 


याचकः (पुं) 


याता 
यात्र (स्त्री.) 

यानम्‌ (नपु) 
यावत्‌ (वि.) 


युगपत्‌ (अव्य) 
युज्‌ (योजयति) 


युद्धम्‌ (नपु) 
युवती सस्त्री.) 
योजयति (द्र. युज्‌) 


(य) 
देता है 
यज्ञ करने वाला 
यज्ञ करता हुआ 
जोकि 
क्योंकि, जहां से 
प्रयास करना 
जहाँ 
जैसे 
उदाहरण स्वरूप 
जब 
अगर 
चाहे, भले ही 
मशीन 
जौ, यव 
जाना, प्राप्त करना 
याचना करना, भीख 
मांगना 
भिक्षुक, मांगने 
वाला 
जेठानी, देवरानी 
सफर 
गाड़ी 
जब तक जितना 
जितने 
एक साथ 
लग्राना, संयोजित 
करना, संयमित 
करना 
लड़ाई 
जवान स्त्री 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 245 


योषित्‌ महिला लज्जा (स्त्री) लज्जा 
र) लता (स्त्री) बेल 
रक्षक: (पुं.) रक्षा करने वाला लतिका (सत्री) छोटी बेल 
रक्षा (सत्री) बचाव, रक्षा लब्ध व्रि) ४६ 
रच्‌ (रचयति) व्यवस्थित करना, ललाटम्‌ (नपु) , मस्तक 
रचना लवणम्‌ (नपुं) नमक 
रजकः (पुं) न्तन लवित्रम्‌ (नपुं) दरांता, हंसिया 
रजनी (स्त्री.) रात लाभः (पुं) फायदा, लाभ 
रज्जुः (स्त्री) रस्सी लिख्‌ (लिखति) लिखना 
रणांगणम्‌ युद्धक्षेत्र लीला (सत्री) विनोद 
रथः (पु) रथ लृडः (लोडति) मथना 
रन्ध्रिका (स्त्री.) पंचिंग मशीन लुण्ठाकः (पुः) लुटेरा 
रम्‌ (रभते) शीघ्रता करना लुण्ठनम्‌ (नपु) लूट, डकैती 
आरम्भ करना लुण्ठकः लुटेरा 
रम्‌ (रमते) क्रीडा करना लुब्धक (वि) शिकारी 
रहस्यम्‌ (नपुं) छिपी बात, रहस्य लू (लुनाति) छेदना, काटना 
राक्षस: (पु) रक्षस लेखः (पु) लेख 
राग: (पु) स लेखकः (पुं) लिखने बाला 
म्द अच्छा लगना लेखनम्‌ (नपुं) लिखने का काम 
राजते सुशोभित होना लेखनी (स्त्री.) कलम 
राशि: राशि, समूह लेशः (पु) अंश 
र्द्‌ रोना लेह (पुं) चटनी 
रुध्‌ (रुणद्धि) रोकना लोक्‌ (लोकते) देखना 
रुह (रोहति) चढ़ना लोकः (पु) संसार, दुनिया लोग 
रूप्यकम्‌ (नपुं) रुपया लोकरक्षक (वि) लोक के रक्षक 
रोदनम्‌ (नपुं) रोना लोपः (पु.) गायब होना, लुप्त 
होना 
(ल) 
जा ८ लोभिन्‌ (वि) लालची 
लगुडः (पु) डण्डा, छड़ी (व) 
लघु (वि.) छोटा, हलक क्तः वाणी 


लङ्घनम्‌ (नपु) लाना वचनम्‌ (नपुं) कथन, कहना 


246 


वजम्‌ (नपु) 


वञ्चकः (पु.) 
वटुः 


वत्सः/त्सा (पु. स्त्री.) 
वत्सरः (पुं) 

वद्‌ (वदति) 

वदनम्‌ (नपु) 

वधः (पु) 

वनम्‌ (नपु) 
वनिता (स्त्री.) 
वन्दनीय (वि.) 
वन्दमान (वि) 
वपनम्‌ (नपु) 


वमनम्‌ (नपुं) 
वयनम्‌ (नपु) 
वयस्य (वि.) 
वरुणः (पुं) 
वर्णः (पुं) 

व्रण 

वर्तिका (स्त्री) 
वर्धनम्‌ (नपुं) 
वर्धापनम्‌ (नपुं) 
वर्म॑ 

वर्षम्‌ (स्त्री) 
वस्‌ (वसति) 
वस्तु (नपुं) 
वस्तुतः (अव्य) 
वस्त्रम्‌ (नपुं) 
वह (वहति) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


बिजली, इन्द्र का 
शस्त्र 
ठग 
वह बालक जिसका 
उपनयन हो गया है 
बच्चा ` 
वर्ष, साल 
कहना 
बोलना, मुख चेहरा 
हत्या 
जंगल 
नारी 
प्रणाम करने योग्य 
वन्दन करता हुआ 
बोने का काम, 
मुण्डन 
उलटी करना 
बुनना 
मित्र 
वरुण देवता 
रंग, अक्षर 
घाव, फोड़ा 
बत्ती 
बढ़ना 
बधाई 
कवच 
बरसना, वर्षा ऋतु 
रहना 
चीज 
दरअसल, वास्तव में 
कपड़ा 
ले जाना, ढोना, 
बहना 


वहमान बहता हुआ 
वाक्यम्‌ (नपुं) वाक्य 

वारिका (स्त्री) छोटा बगीचा 
वाणी (स्त्री) आवाज्ञ/वाणी 
वातायनम्‌ (नपुं) खिड़की 

वादः (पुं) चर्चा 

वादनम्‌ (नपुं) बजे 

वाद्यम्‌ (नपुं) वाजा 

वानरः (पुं) बन्दर 

वासरः (पुं) दिनि 

वाहनम्‌ (नपु) वाहन 

वि कस्‌. (विकसति) विकसित होना 
विकासः (पुं) उन्नति, खिलना 
विक्रेत्‌ बेचने वाला 
विक्री (विक्रीणते) बेचना 

विघ्नः (पुं) रुकावट 

वि चर्‌ (विचरति) विचरण करना 
विचारः (पुं) विचार 
विच्छेदः (पुं) अलगाव 
विच्छिन पृथक्‌ किया हुआ 
विजयः (पु) जीत 
विज्ञानिन्‌ विज्ञान के जाता 
विजयिन्‌ जीतने वाला 
विद्‌ (वेदयते) अनुभव करना 
वि+ ज्ञा (विजानाति) जानना 
विदूषकः (पुं) हँसाने वाला 
विधातु ब्रह्मा 

विद्यमान उपस्थित 
विद्योतिनी (स्त्री.) चमकने. वाली 
विना (अन्य) बगैर 
विनोदकणिका चुटकला 


विपणि:/विपणी (स्त्री). बाजार 


वियोगः (पुं) 
विलम्बः (पुं) 
विलिख्‌ (विलिखति) 
विश्‌ (विशति) 
विश्वसिति 
विश्वासः (पुं) 
विषादः (पुं) 
विस्तरः (पुं) 
विस्मयः (पुं) 
विस्मरणम्‌ (नपुं) 
वि+स्मृ (विस्मरति) 
वि+ह (विहरति) 
वि+हस्‌ (विहसति) 
वीक्षते 

वीचिः 

वृकः (पुं) 

वृक्षः (पुं) 

वृद्धः (वि.) 
वृश्चिक: (पुं) 
वृषभ: (पुं) 

वेगः (पुं) 

वेणी (स्त्री.) 

वेतत्‌ (वि) 

वेदना (स्त्री.) 
वेश्म 

व्यजनम्‌ (नपु) 
व्ययः (पुं) 
व्यवस्था (स्त्री.) 
व्यवहारः (पुं) 
व्याकुल (वि.) 
व्याघ्रः (पुं) 
व्याधः (पुं) 


चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 


विछोह, अलग होना 


देरी 

लिखना 

प्रवेश करना 
विश्वास करना 
विश्वास, यकीन 
दुःख 

फैलाव 
आश्चर्य 

भूल जाना 
भूलना 

विहार करना 
हंसना 

देखना 

तरंग 

भेड़िया 

पेड़ 

वृद्ध 

बिच्छू 

बैल, सांड 
गति 

स्त्री की चोटी 
जानने वाला 
पीड़ा 

वास स्थान 
व्यञ्जन 

खर्च 

प्रबन्ध 
व्यवहार 
भ्रान्त, व्याकुल 
बाघ 

शिकारी 


247 
(श) 

शकटः-टम्‌ (पु/नपुं.) वाहन, गाड़ी 
भार ढोने की गाड़ी 

शक्ति: (स्त्री) ऊर्जा, बल 

शक्तिमत्‌ शक्तिशाली 

शंकते शंका करना 

शङ्का (स्त्री) संदेह 

शतम्‌ (नपुं) सौ की संख्या 

शत्रः (पु) दुश्मन 

शनैः (अव्य.) यथाक्रम, क्रमशः 

शपथः (पु) शपथ, कसम 

शब्दः (पुं) ` ध्वनि, आवाज, शोर 

श्मश्रु (नपु) दाढ़ी 

शय्या (स्त्री.) विस्तरा 

शयान सोता हुआ 

शरणम्‌ (नपु.) सहायता, आश्रय 

शरीरम्‌ (नपुं) देह, काया 

श्रोतृ । सुनने वाला 

शकरा (स्त्री) चीनी 

शलाका (स्त्री.) सलाई 

शशकः (पुं) खरगोश 

शस्त्र्म्‌ (नपुं) हथियार 

शाकः, कम्‌ (पुं/नपुं.) सब्जी 

शाखा (स्त्री.) पेड़ की टहनी 

शाटिका (स्त्री.) साड़ी 

शान्ति: (स्त्री) आराम, शान्ति 

शापः (पु) अभिशाप 

शिक्षक (पुं) पढ़ाने वाला 
(अध्यापक) 

शिक्षिका (स्त्री) पढ़ाने वाली 
(अध्यापिका) 

शिक्षणम्‌ (नपुं) सिखाना, पढ़ाना 


248 


शिक्षितः (पुं) 
शिखरः (पु) 
शिखा (स्त्री) 


शिरः (नपुं) 
शिला (पुं) 
शिष्यः (पुं) 
शीघ्रम्‌ (अव्य.) 
शी (शेत) 
शीर्षकम्‌ (नपुं) 
शीतकः (पुं) 


शीलवत्‌ (वि) 
शील्‌ (शीलयति) 
शीतल + क्‌ 
(शीतलीकरोति) 
शीलः लम्‌ (पु/नपुं.) 
शुकः (पु) 
शुभः (वि.) 
शुनकः (पुं) 
शुल्कः (पुं) 
शुप्‌ (शुष्यति) 
शुर (वि.) 

शूर्प: (पुं) 
शकरः (पु) 
शगालः (पुं) 
शृणोति 

शेखरः (पुं) 
शेष (वि.) 
शलः (पुं) 
शोकः (पुं) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


पढ़ा-लिखा 

चोटी (पहाड़ की) 
सिर की चोटी पर 
बालों का गुच्छा, 
कलगी 

सिर 

पत्थर, चद्रान 
विद्यार्थी 

जल्दी से 

सोना 

सिर, चोटी 

कोई ठंडी वस्तु, 
फ्रीज 

सहाचारी 

अभ्यास करना 
ठण्डा करना 


स्वभाव, प्रकृति 
तोता 

भला, कल्याण 
कत्ता 

महसूल, शुल्क 
सुखना 

बहादुर, वीर 
सूप, छाज 
सुअर 

गीदड़ 

सुनता है 

चोटी 

बचा हुआ 
पहाड़ 

दुःख कष्ट 


शोधनी (स्त्री.) झाड़ू 
शोभा (स्त्री.) कान्ति, दीप्ति 
श्मश्रु (नपु) दाढ़ी, मूंछ 
श्यालः (पुं) साला 
श्वरः सास 
श्वा कत्ता 
श्रद्धा स्त्री.) आस्था, निष्ठा 
श्रमः (पुं) मेहनत 
श्रान्त (वि.) थका हुआ 
श्रि (श्रयति) सेवा करना 
श्रु शृणोति) सुनना 
श्लाघ्‌ (वि.) प्रंशसा करना 
श्लोकः (पुं) पद्य रचना 
श्वस्‌ (श्वसिति) श्वास लेना 
शवसुरः (पुं) ससुर 

(स) 
सवथ जाँघ 


सम्‌ ग्रह, (संगृहणाति) संग्रह करना 
सम्‌ दिश्‌. (संदिशति) सन्देश देना 


संयमः (पुं) नियन्त्रण 

संयोजनम्‌ (नपुं) एक साथ जोड़ना 

संलग्नः (पुं) सटा हुआ, लगा 
हुआ 

संवत्सरः (पुं) वर्ष 

संवाद: (पुं.) बातचीत, वार्तालाप 

संशोधक (वि.) त्रुटि दूर करने 
वाला शुद्ध करने 
वाला 

संसर्ग: (पुं.) साहचर्य, सम्पर्क 

संसारः (पुं) संसार 

संस्कारः (पु) संस्कार 


सम्‌ + स्था +णिच्‌ संस्थापित करना 
(संस्थापयति) 


सम्‌ + स्म्‌ (संस्मरति) 
सम्‌ +ह 

सकल (वि.) 

सकृत्‌ (अव्य.) 
सङ्कट (वि.) 


सङ्करः (पुं) 
सङ्कल्पः (पुं) 


सङ्केतः (पुं) 
संख्या (स्त्री) 
सङ्गः (पुं) 
संग्रहः (पुं) 
सचिवः (पुं) 
सज्ज (वि.) 
सज्जा (स्तरी.) 
सत्‌, क्‌ (सत्करोति) 
सत्य (वि.) 
सत्वरम्‌ (अव्य.) 
सद्‌ (सीदति) 
सद्म 

सदा (अव्य.) 
सन्तरति 
सन्तापः (पुं) 
सन्तोषः (पुं) 
सन्दंशः (पु) 
सन्देशः (पुं) 
सन्ध्या (स्त्री) 


सत्रहः (पुं) 
सर्त्रिहित: (पुं) 
सपाद्‌ (वि.) 
सफल (वि,) 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्दकोश 


स्मरण करना 
संहार करना 
समस्त, सब 

एक बार 

खतरा, कठिनाई 
मुसीबत 
मिलावट,अन्तर्मिश्रण 
इच्छाशवित.मानसिक 
दृढता संकल्प 
इशारा, संकेत 
संख्या 

साथ मिलना, मैत्री 
इकट्ठा करना 
सचिव, परामर्शदाता 
तैयार, तत्पर 
सुसज्जा, सजावट 
सत्कार करना 
सच्चा 

जल्दी से 

बैठना, छिन होना 
घर 

हमेशा 

तैरना 

दुःख 

सन्तोष, संतुष्टि 
चिमटा, सन्डासी 
समाचार, संदेश 
प्रातः एवं सायं 
काल की संधि बेला 
तैयारी 

निकटस्थ 

एक चौथाई 

उत्तीर्ण 


सभा (स्त्री.) 
सभाजनम्‌ (नपुं) 


समर्थ (वि.) 
समर्पणम्‌ (वि.) 
समया (अव्य) 
समस्या स्त्री.) 
समाचारः (पुं) 
समाधानम्‌ (नपुं) 
समान (वि.) 
समापनम्‌ (नपु.) 
सम्‌ आप्‌ (समाप्नोति) 
समारोहः (पुं) 
समीचीन (वि.) 
समीप (वि.) 
समुद्रः (पुं) 
सम्पर्क: (पुं) 
सम्‌ +पद्‌ +णिच्‌ 
(सम्पादयति) 
सम्प्रति (अव्य.) 
सम्बन्धिन्‌ (वि.) 
सम्‌ + प्रेष +णिच 
(सम्प्रेषयति) 
सम्बोधनम्‌ (नपुं) 
सम्मर्दः (पुं) 
सम्मार्जनी (स्त्री) 
सम्मेलनम्‌ (नपुं) 
सर्व (नि. वि.) 
सर्पः (पुं) 

सरः 

सर्वतः (अव्य.) 
सर्वत्र (अव्य.) 
सर्वथा (अन्य.) 


249 


परिषद्‌, सभा 
सम्मान करना, 
अभिवादन करना 
शक्तिशाली 
सौंपना 

निकट 

कठिनाई, समस्या 
समाचार 

प्रश्न का उत्तर देना 
तुल्य 

पूर्ति करना 


समारोह 

अच्छा, उचित 
निकट, नजदीक 
सागर, महासागर 
संबंध 

सम्पादित करना 


अब, इस समय 
सम्बद्ध 
पहुंचाना 


संबोधित करना 
भीड़ भाड़, जमघट 
झाड़ू 

सभा, उत्सव 

सब, प्रत्येक 

सोप 

तालाब 

सब ओर से 

सब जगहों पर 
सब प्रकार से 


250 


सर्वदा (अव्य.) 
सर्पपः (पुं) 
सस्यम्‌ (नपुं) 
सह (साहयति) 
सह (अन्य.) 
सहसा (अव्य.) 
सोचे विचारे 
साकम्‌ (अव्य.) 
साध्‌ (साध्नोति) 
साधनम्‌ (नपुं) 
सान्दीपनिः 
सानु 

सायम्‌ (अव्य.) 
सारः (पु) 
सार्धम्‌ 

सारिका स्त्री.) 
सिंहः (पुं) 
सिकता (स्त्री) 
सिवथवर्तिका 
सिच्‌ (सिञ्चति) 
सिव्‌ (सीव्यति) 
सुकर (वि) 
सुखम्‌ (नपु) 
सुधाखण्डः (पुं) 
सुष्ठु (अव्य) 
सूच्‌ (सूचयति) 


सुहृद्‌ 

सूत्रम्‌ (नपुं) 
सुपः (पु) 
सूर्यः (पुं) 
सु (सरति) 
सेना (स्त्री) 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


हमेशा 

सरसों 

अनाज 

सहन करना 
साथ 

अचानक, विना 


साथ 
पूर्ण करना 
उपकरण 
श्रीकृष्ण के गुरु 
पर्वत शिखर 
शाम का समय 
सार, असलीयत 
साथ 

मैना 

शेर 

रेत 

मोमबत्ती 

सींचना 

सिलना 

सहज 

प्रसन्नता, सुख 
चाक का टुकड़ा 
अच्छी तरह से 
निर्देश देना, इंगित 
करना 

मित्र 

धागा 

पकी दाल 

सरज, सूर्य 

जाना 


फौज, सेना 


सेवकः (पुं.) 
सैनिक: (पुं.) 
सोदरः (पुं) 
सोपानम्‌ (नपुं) 
सोचिकः (पुं) 
सौदामिनी (स्त्री.) 
स्तबकः (पुं) 
स्था (तिष्ठति) 
स्थानम्‌ 
स्थानकम्‌ 

स्थूल (वि.) 
स्नानम्‌ (नपुं) 
स्नुषा 

स्निह (स्निह्यति) 
स्नेहः (पुं) 
स्पर्धते 

स्पर्धा (स्त्री.) 
स्पृहयति 

स्पर्शः (पुं) 
स्पश्‌ (स्पृशति) 
स्म (अव्य.) 
स्मयमान (वि) 
स्मरणम्‌ (नपु) 
स्मु (स्मरति) 
खक्‌ (स्त्र) 
स्यूतः (पु) 
स्वप्‌ (स्वपिति) 
स्वर्णकारः (पुं) 
स्वादिष्ठम्‌ (नपुं) 
स्वास्थ्यम्‌ (नपुं) 
स्वक्‌ (स्वीकरोति) 
स्वेदः (पुं) 
स्वेदकम्‌ (नपुं) 


नौकर 
सिपाही 

सगा भाई 
सीढ़ी 

दर्जी 

बिजली 
गुच्छा 
ठहरना 

जगह 

स्टेशन 

मोटा 

जगह 
पुत्रवधू 

स्नेह करना 
प्यार, प्रेम 
स्पर्धा करना 
प्रतियोगिता 
पंसद करना 
दूना 

स्फुरित होना 
था, थे, थी 
विस्मित, चकित 
याद 

स्मरण करना 
पुष्पमाला, पुष्पाहार 
बैग, थैला 
सोना 

सुनार 
अधिक स्वादु 
सेहत 
स्वीकार करना 
पसीना 
स्वेटर 





चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्यं : शब्दकोश 25॥ 


(ह) हारः (पुं) माला 
हंसः (पु) हंस हासः (पुं) हंसी 
हननम्‌ (नपुं) हत्या हि (अन्य.) निश्चय से 
हन्‌ (हन्ति) मारना, जाना हितम्‌ (नपुं) भलाई 
हनुः ट्टी हिमम्‌ (नपुं) बर्फ 
हरणम्‌ (नपुं) चुना ह (हरति) ले जाना, हरण 
हरिणः (पुं) हिरण करना, चुराना 
हरित (वि.) हरा हृत्‌ (नपुं) हृदय 
हरिद्रा स्त्री.) हल्दी हर्तृ (वि) छिनने वाला 
हर्ष: (पुं) खुशी हदयम्‌ (नपुं) दिल 
हलम्‌ (नपुं) हल हष्यति प्रसन करना 
हस्‌ (हसति) हंसना होमः (पुं) होम, हवन 
हस्तः (पुं) हाथ हयः (अव्य.) बीता हुआ दिनं 
हस्तिपकः महावत हस्व (वि.) छोटा, अल्प 
हा ! (अव्य.) ` हाय ह्यति द्र. ह) 
हा (जहाति) छोड़ना हे (हयति) बुलाना, पुकारना, 


ललकारना 


252 


अक्षोटम्‌ 
द्राक्षा 
अज्जीरम्‌ 
दाडिमम्‌ 
पेरूकम्‌ 
आग्रम्‌ 
आप्रातकम्‌ 
अम्लिका 
कर्कटिका 
पनसः 
कदम्बः 
जम्बीरम्‌ 
काजवम्‌ 
शुष्कद्राक्षा 
कदलीफलम्‌ 
खर्जुरम्‌ 
दशाङ्गुलम्‌ 
चर्मटिः, त्रपुषम्‌ 
उदुम्बरम्‌ 


प्रियालम्‌ 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


तृतीय : अध्याय 


परिशिष्ट 
फलवर्ग 

अखरोट जम्बुः, 
अड्गभर कालिन्दम्‌ 
अज्जीर नारिकेलम्‌ 
अनार आटतफलम्‌ 
अमरूद एरण्डफलम्‌ 
आम स्फुटी 
आँबड़ा क्षुद्रपणस: 
इमली बदरीफलम्‌ 
ककड़ी विल्वम्‌ 
कटहल मखननम्‌ 
कदम मधुरिका 
नींबू मधूकम्‌ 
काजू मातुलड्र: 
किशमिश कलायः 
केला शुष्कफलम्‌ 
खजूर लीचिका 
खरबूजा नारद्गम्‌ 
खीरा सीताफलम्‌ 
गूलर श्रद्भाटकम्‌ 


चिरौज्जी शुष्कखर्जुरम्‌ 


जामुन 
तरबूजा 
नारियल 
नाशपाती 
पपीता 
फूट 
बड़हल 
बेर 

बेल 
मखाना 
मुनक्का 
महुआ 
मुसम्मी 
मूँगफली 
मेवा 
लीची 
सन्तरा 
शरीफा 
सिंघाड़ा 
छुहारा 





आलुकी 
आलुकम्‌ 
कर्कटी 
कारवेल्लम्‌ 
कन्द्रूः 
कुष्माण्डमु 
गृञ्जनम्‌ 
महाकोशातकी 
कोशातकी 
पालकी 
पिण्डालु: 
भिण्डकः 
मूलकम्‌ 


लशुनः 
आर्द्रकम्‌ 
कृष्णलवणम्‌ 
जीरकम्‌ 
दारुत्वचम्‌ 
ताम्बूलम्‌ 
उपस्करः 
लवङ्गम्‌ 
शुण्ठी 

हरिद्र 


॥ 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : परिशिष्ट 


शाक वर्ग 

अरबी (घृइयाँ) अलाबु 
आलू वास्तुकम्‌ 
ककड़ी शक्रकन्द: 
करैला श्वेतकन्द: 
कुन्दरू शाकम्‌ 
कोहड़ा शूरण: 
गाजर सिम्बा 
धेवड़ा वृन्ताकम्‌ 
तरोई पटोलः 
पालक पलाण्डुः 
बण्डा वृन्ताकम्‌ 
भिण्डी कलायः 
मूली राजकोशातकौ 

उपस्कर (मसाला) वर्ग 
लहसुन यवानी 
अदरख एला 
कालानमक कृष्णमास्विम्‌ 
जीरा तेजपत्रम्‌ 
दालचीनी धान्यकम्‌ 
पान पुदिनः 
मसाला मेथिका 
लौंग पूंगीफलम्‌ 
सोंठ शतपुष्पा 
हल्दी हिद्वुः 


॥ 


॥ 


॥ 


॥ 


॥ 


253 


लौकी 
बथुआ 
शकरकन्द 
शलगम 
शाक 
सूरन 
सेम 
टमाटर 
परवल 
प्याज 
वैगन 
मटर 
रामतरोई 


अजवाइन 
इलायची 
कालीमिर्च 
तेजपात 
धनिया 
पोदीना 
मेथी 
सुपारी 
सौंफ 
होड़ 


254 


अवयव: 
वृषण: 
अंगुलि: 
अद्गगुष्ठ 
नेत्रम्‌ 
कनीनिका 
पार्श्वनी 
स्कन्धः 
करिः 
मणिबन्धः 
कर्ण: 
कपिप्रोथः 
कफणिः 
कपालः 
ग्रीवा 


कण्ठः गलः 


अपानम्‌ 
क्रोडः 
जानुः 
अलकः 
बसा 
रक्तम्‌ 
भ्रूः 


2 


सीमन्तः 
मुखम्‌ 
शिखा 
हस्तः 
हदयम्‌ 
स्तनः 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


अड्डों के नाम 
अंग नितम्ब 
अण्डकोष वक्षः 
अंगुली उरू 
अंगूठा जिह 
आँख वेणि: 
आँख की पुतली चिबुकम्‌ 
ण्ड़ी रमर 
कन्धा आसिकम्‌ 
कमर तुन्दम्‌ 
कलाई दन्तः 
कान शिरा 
कुल्हा नासिका 
कोहनी नखः 
खोपड़ी नाभि: 
गर्दन. अधरः 
गला ओष्ठ 
गुदा पक्ष्म 
गोद पृष्ठम्‌ 
घुटना उदरम्‌ 
घुघराले बाल पादः 
चर्वी गुल्फ 
खून 
भौं वाहुः 
माँग मनः 
मुख मस्तकम्‌ 
सिर कौ चोटी मुष्टिका 
हाथ केशः 
हृदय करतल: 
स्तन अस्थि 


रोमावली 


चूतड़ 

छाती 

जघ 

जीभ 

जूड़ा 

ढोड़ी 

डाढ़ी मूँछ 

ढोडी के बीच कागड़ा 
तोंद 

दाँत 

नस 

नाक 

नाखून 

नाभी 

नीचे को ओठ 
ऊपर को ओठ 
पलक 

पीठ 

पेट 

पैर 

पैर के मुराये की 
निकली हुई गाठ 
बाँह 

मन 

माथा 

मुट्ठी 

सिर के सफेद बाल 
हथेली 

हड्डी 

रोमों की कतार 





कुक्कुराः वुक्कन्ति। 
काका कायन्ति। 
गर्दभाः रासनते 
क्रोष्टरः क्रोशन्ति। 
गावः रभन्ते। 
घोटकाः हषन्ति। 
पक्षिणः कूजन्ते 
मेघाः गर्जन्ति। 
विडालाः षावन्ति। 
वृषाः रसन्ति। 
महिष्यः रमन्ते। 
दुर्दुरा: रूवन्ति। 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्यं : परिशिष्ट 255 


कुछ पशु पक्षियों की ध्वनियाँ 


सिंहाः गर्णन्ति, नदन्ति वा। 
प्रातः कुक्कुटाः सम्प्रवदन्ति। 


सर्पाः फुत्कुर्वन्ति। 
गजाः वृंहन्ति। 


अपाद्ण्टमैण्ट = 
ऑडिट = 


आनरेरी = 
आलपिन = 
इन्व्वाइटी = 
एजूकेशन कोड = 
एजेण्ट वि 


नियुक्तिः 


लेखा परीक्षा, 


गणनापरीक्षा 


अवैतनिकः, सम्मानितः आडिनिनस = 
लघूसृचिका, लघूसूचि इण्ट्री ॥ 


परिप्रश्नः 
शिक्षासंहिता 
अभिकर्त्ता 


कुत्ते भौंकते हैं 

कौवे कौव-कौव करते हैं 
गधे रेकते हैं। 

गीदड़ चीखते हैं। 

गौवें रम्भाती हैं 

घोड़े हिनहिनाते हैं 

चिड़ियों चीं ची करती है। 
बादल गरजते है। 
बिल्लियाँ म्याऊँ म्याऊँ करती हें 
भेड़ियें गुरति हैं। 

भैंसें रम्भाती है 

मेढ़क टरति हैं 

शेर दहाड़ते है 

सवेरे मुर्गे बोलते हैं 

सप फुफकारते हें 

हाथी चिग्घाड़ मारते हैं 


कुछ विशेष अंग्रेजी शब्दों के संस्कृत 


अपील = 
ओंडिटर = 


पुनर्वादः, पुनरावेदनम्‌ 


लेखापरीक्षकः, 
गणनापरीक्षकः 


अध्यादेश: 
निविष्टि: 
एअर टाइट = पवनरोधकः, वातरोधकः 
एजेन्सी = 
एक्ट = 


अभिकरणम्‌ 
अधिनियमः 


256 
ऐग्रीमैण्ट 
कस्टडी 
केस 
गवाह 
चार्जशीट 
टिकट 
ट्रेडमार्क 
ड्राफ्ट 
प्रोवीजनल 
बिल 
बैलेन्ससीट 


मार्जिन 
मनीआर्डर 
रैफरेश 
रिपोर्ट 
सम्मन 
सप्लायर 
स्टाम्प 
हड़ताल 


उरूकम्‌ 
युतकम्‌ 
अन्तर्युतकम्‌ 
अर्धोरूकम्‌ 
कराङ्णुकम्‌ 
पदाङ्शुकम्‌ 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


=: अनुबन्धः कलैण्डर = 
= अभिरक्षा, परिरक्षा कापी मन 
= काण्डमू काण्डः कोटा ~ 
= साक्षीदाता गवाही = 
= आरोपपत्रम्‌ चैक = 
= चिटिका टैक्स = 
= व्यापारचिहम्‌ ट्रेडबूनियन = 
= धनादेशः प्रोवीजन = 
= अन्तकालीनम्‌ फाइल के 
= प्राप्यकम्‌ बालिग = 
= देयादेयफलकम्‌ बोनस = 
= उपरान्तः मैमो = 
= धनादेशः, द्रव्यादेशः रिव्यू = 
= अभिदेशः लाइसेन्स = 
= प्रतिवेदनम्‌, विवरणम्‌ लाउडस्पीकर = 
= आह्वानम्‌ सप्लाई = 
= समायोजकः सर्वे = 
= अङ्कुपत्रम्‌ स्टोव = 
= हड़्तालम्‌ हाजिर जवाब= 
वेश-भुषा 

पैन्ट स्वेदकम्‌ स्वेटर 

कमीज तूलिका रजाई शाटिका 
गंजी प्रवारकम्‌ वबन्डी अन्त्वस्त्रम्‌ 
हाफ पैन्ट प्रोञ्छः तौलिया उतरीयम्‌ 
कुर्ता वेष्टिः धोती उष्णीयकम्‌ 
पैजामा चित्रवेष्टिः लुंगी टोपिका 


तिथिपत्रम्‌, पज्चाड्रम्‌ 
प्रतिलिपिः 

यथांशः 

साक्ष्यम्‌ 

देयादेशः 

कर्‌ः 

कार्मिकसंघः 

उपबन्धः 

सञ्चिका 

वयस्क: 


अधिलाभ:, 
अधिलाभांश: 


ज्ञापः 
पुनर्विलोकनम्‌ 
अनुज्ञप्तिः 
ध्वनिविस्तारयन्त्रम्‌ 
समायोगः 
पर्यवलोकनम्‌ 
मृन्तैलचुल्ली 
प्रत्युत्पननमति:। 


निचोलः कञ्चुकी ब्लाऊज 


साड़ी 
अन्दर के कपड़े 
दुपट्टा 
पगड़ी 
टोपी 





चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : परिशिष्ट 


257 


पादकोशः मोजा गलपटः टाई हस्तकोषः गलब्स 
राङ्कवम्‌ शाल 

वाहनों की सूची 
लोकयानम्‌ बस द्विचक्रिका साईकिल 
रेलयानम्‌ रेलगाड़ी त्रिचक्रिका रिक्शा 
वायुयानम्‌ हवाई जहाज रुग्नवाहनम्‌ एम्बुलेंस 
बुषभयानम्‌ बैलगाड़ी जलयानम्‌ स्टीमर 
एकाश्वयानम्‌ एव्का भारवाहनम्‌ टक 
स्कूटरयानम्‌ स्कूटर टेम्पोयानम्‌ टेम्पो 
कारयानम्‌ कार मोटरयानम्‌ मोटरगाड़ी 
नौका नाव 

समयशिक्षण 

सपाद - पादेन सहितं सपादम्‌। = सवा बजे 
सार्धम्‌ - अर्धेन सहितम्‌ सार्धम्‌। = साढ़े बजे 
पादोन - - पादेन ऊनम्‌ - पादोनम्‌। = पौने बजे 
पठचोन ~ पञ्चभिः निमिषैः ऊनम्‌। = पाँच मिनट कम 
पञ्चाधिक - पञ्चभिः निमिषैः अधिकम्‌। = पाँच मिनट ज्यादा 
दशाधिक - दशभिः निमिषैः अधिकम्‌। = दस मिनट अधिक 
भ एक बजे सप्तवादनम्‌ सात बजे 
द्विवादनम्‌ दो बजे अष्टवादनम्‌ आठ बजे 
त्रिवादनम्‌ तीन बजे नववादनम्‌ नौ बजे 
चतुर्वादनम्‌ चार बजे दशवादनम्‌ दश बजे 
पञ्चवादनम्‌ पाँच बजे एकादशवादनम्‌ ग्यारह बजे 
परद्लाद्नम्‌ छह बजे द्वादशवादनम्‌ बारह बजे 
कतिघण्टा: कतिवादने इति न प्रयोक्तव्यम्‌। 

रंगवाचक शब्द 
श्वेतः कृष्णः रक्त 
नीलः पीतः हरितः 
कषायः 


~ इन वर्णो का प्रयोग विशेषण भाव सहित भी होता है। 


258 


आकाशः नील: = आकाश नील 
वस्त्रं नीलम्‌ 


मधुरः 
कटुः 
तिक्तः 
कषायः 
लवणः 
आम्लः 


पितामहः 
पितामही 
मातामहः 
मातामही 
मातुलः 
मातुलानी 
भ्रातृजाया 
देवरः 
ननान्दा 
शवसुरः 
श्वश्रू 
स्नुषा 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
लेखनी नीला = लेखनी नीला 


= कपड़े नीले। 
रूचिवाचकशब्द 


संयावस्य रूचि: मधुरः। हलुआ का स्वाद मीठा 
मरीचिकायाः रूचिः कटुः। मरीचिका का स्वाद कटू। 
कारवेलस्य रूचिः तिक्तः। करैले का स्वाद तीता। 
आम्लकस्य रूचिः कषायः। आँवले का स्वाद कषाय। 
लवणस्य रूचिः लवणः। नमक का स्वाद नमकौन। 


तक्रस्य रूचिः आम्लः। मट्ठा का स्वाद खट्टा। 
सम्बन्धवाचक शब्द 

दादा श्यालः साला 
दादी श्याली साली 
नाना पितृव्या चाचा 
नानी पितृव्या चाची 
मामा पितृभगिनी बुआ 
मामी मातृभगिनी मौसी 
भाभी आवुत्तः जीजा 
देवर जामाता दामाद 
ननद पोत्र पोता 
श्वसुर दौहित्रः नाती 
सास भागिनेयः भोजा 
नातिन 


4.4 4 र. ५ न्न ५ 2 


~~ 
८ 


) 


2 & 4 से 4 न्न ४ 


65) 


५ = क्तं ५ 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्द रूप 259 


चतुर्थ : अध्याय 
शब्द रूप 

बालक (बालक) अकारान्त पुं @) हरि (विष्णु) इकारान्त पुं 
एकव. द्विव. बहुव. एकव. द्विव बहुव 
बालकः बालकौ बालकाः हरि हरी हरयः 
बालकम्‌ बालकौ बालकान्‌ हरिम्‌ हरी हरीन्‌ 
बालकेन बालकाभ्याम्‌ बालकैः हरिणा हरिभ्याम्‌ हरिभिः 
बालकाय बालकाभ्याम्‌ बालकेभ्यः हरये हरिभ्याम्‌ हरिभ्यः 
बालकात्‌ बालकाभ्याम्‌ बालकेभ्यः हरेः हरिभ्याम्‌ हरिभ्यः 
बालकस्य बालकयोः बालकानाम्‌ हरेः हर्योः हरीणाम्‌ 
बालके बालकयोः बालकेषु हरौ द्योः हरिषु 

हे बालक ! हे बालकौ! हे बालकाः! हे हरे ! हे हरी ! हे हरयः! 
सखि (मित्र) इकारान्त पुं 4) गुरू (गुरु) उकारन्त पुं 
सखा सखायौ सखायः गुरः गुरू गुरवः 
सखायम्‌ सखायौ सखीन्‌ गुरुम्‌ गुरू गुरून्‌ 
सख्या सखिभ्याम्‌ सखिभिः गुरुणा गुरुभ्याम्‌ गुरुभिः 
सख्ये सखिभ्याम्‌ सखिभ्यः गुरवे गुरुभ्याम्‌ गुरुभिः 
सख्युः सखिभ्याम्‌ सखिभ्यः गुरोः गुरुभ्याम्‌ गुरुभ्यः 
सख्युः सख्योः सखीनाम्‌ ` गुरोः गुर्वोः गुरूणाम्‌ 
सख्यौ सख्योः सखिषु गुरौ गुर्वोः गुरुषु 

हे सखे ! हे सखायौ ! हे सखायः! हे गुरो ! हे गुरू ! हे गुरवः ! 
पितृ (पिता) ऋकारान्त पु (6) बालिका (बालिका) आकारान्त स्त्री. 
पिता पितरौ पितरः बालिका बालिके बालिकाः 
पितरम्‌ पितरौ पितृन्‌ बालिकाम्‌ बालिके बालिकाः 
पित्रा पितृभ्याम्‌ पितृभिः बालिकया बालिकाभ्याम्‌ बालिकाभिः 
पित्र पितृभ्याम्‌ पितृभ्यः बालिकायै बालिकाभ्याम्‌ बालिकाभ्यः 


260 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 

एकव. द्विव. बहूव. एकव. द्विव. बहुव. 
पितुः पितृभ्याम्‌ पितृभ्यः बालिकायाः बालिकाभ्याम्‌ बालिकाभ्यः 
पितुः पित्रोः पितृणाम्‌ बालिकायाः बालिकयोः बालिकानाम्‌ 
पितरि पित्रोः पितृषु बालिकायाम्‌ बालिकयोः बालिकासु 
सं. हेपितः हे पितरौ हे पितरः हे बालिके हे बालिके हे बालिकाः 
(7) मति (बुद्धि) इकारान्त स्त्री. (8) नदी (नदी) ईकारान्त स्त्र. 


4 © < 


प्र. मति मती मतयः नदी नदयो नद्यः 
द्वि. मतिम्‌ मती मतीः नदीम्‌ नदयो नदीः 
तु. मत्या मतिभ्याम्‌ मतिभिः नद्या नदीध्याम्‌ नदीभिः 
च. मत्यै, मतये मतिभ्याम्‌ मतिभ्यः नद्यै नदीध्याम्‌ नदीभ्यः 
पं. मत्याः, मतेः मतिभ्याम्‌ मतिभ्यः नद्याः नदीभ्याम्‌ नदीभ्यः 
ष. मत्याः, मतेः मत्योः मतीनाम्‌ नद्याः . नद्योः नदीनाम्‌ 
स. मत्याम्‌, मतौ मत्योः मतिषु नद्याम्‌ नद्योः नदीषु 
सं. हेमते हे मती हे मतयः हे नदि हेनद्यौ हे नद्यः 
(9) धेनु (गाय) उकारान्त स्त्री. (0) वधू (बहू) ऊकारान्त स्त्री. 

प्र. धेनुः धेनू धेनवः वधूः वध्वौ वध्वः 
द्वि. धेनुम्‌ चेन्‌ धेनूः वधूम्‌ वध्वौ वधुः 
त॒. धेन्वा धेनुभ्याम्‌ धेनुभिः वध्वा वधुभ्याम्‌ वधृभिः 
च. धेन्वै, धेनवे धेनुभ्याम्‌ धेनुभ्यः वध्वै वधुभ्याम्‌ वधभ्यः 
पं. धेन्वाः, धेनोः धेनुभ्याम्‌ धेनुभ्यः वध्वाः वधूभ्याम्‌ वधूभ्यः 
ष. धेन्वाः, धेनोः धेन्वोः धेनूनाम्‌ वध्वाः वध्वोः वधूनाम्‌ 
स. धेन्वाम्‌, धेनौ धेन्वोः धेनुषु वध्वाम्‌ वध्वोः वधृषु 
सं. हेधेनो हे धेनृ हे धेनवः हे वधु हे वध्वौ हे वध्वः 
() मातृ (माता) ऋकारान्त स्त्री. (2) फल (फल) अकारान्त नपुं 
प्र. माता मातरौ मातरः फलम्‌ फले फलानि 
द्वि. मातरम्‌ मातरौ मातुः फलम्‌ फले फलानि 
तृ. मात्रा मातृभ्याप्‌ मातृभिः फलेन फलाभ्याम्‌ फलैः 
च. मात्र मातुभ्ाप्‌ मातृभ्यः फलाय फलाभ्याम्‌ फलेभ्यः 





एकव. = द्विव. 
पं. मातुः मातृभ्याम्‌ 
ष. मातुः मात्रोः 
स. मातरि मात्रोः 
सं. हेमातः हे मातरौ 
(3) वारि (जल) इकारान्त नपुं 
प्र. वारि वारिणी 
द्वि. वारि वारिणी 
तृ. वारिणा वारिभ्याम्‌ 
च. वारिणे वारिभ्याम्‌ 
पं. वारिणः वारिभ्याम्‌ 
ष. वारिणः वारिणोः 
स. वारिणि वारिणोः 
सं. हे वारिः हे वारिणी 
5. राजन्‌ (राजा) 
प्र. राजा राजानौ 
द्वि. राजानम्‌ राजानौ 
तु. राज्ञा राजभ्याम्‌ 
च. राज्ञे राजभ्याम्‌ 
पं. राज्ञः राजभ्याम्‌ 
ष. राज्ञः राजः 
स. राजि, राजनि गाज्ञो: 
सं. हे राजन्‌ हे राजानौ 


चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : शब्द रूप 26॥ 


बहूव. 
मातृभ्यः 
मातृणाम्‌ 
मातृषु 

हे मातरः 


वारीणि 
वारीणि 
वारिभिः 
वारिभ्यः 
वारिभ्यः 
वारीणाम्‌ 
वारिषु 

हे वारीणि 


राजानः 
रात्तः 
राजभिः 
राजभ्यः 
राजभ्यः 
राज्ञाम्‌ 
राजसु 

है राजानः 


एकव. 
फलात्‌ 
फलस्य 
फले 

हे फल 


द्विव. बहुब. 
फलाभ्याम्‌ फलेभ्यः 
फलयोः फलानाम्‌ 
फलयोः फलेषु 

हे फले हे फलानि 


(04) मधु (शहद) उकारान्त नपुं 


मधु 
मधु 
मधुना 
मधुने 
मधुनः 
मधुनः 
मधुनि 
हे मधु, 


{6. 


महान्‌ 
महान्तम्‌ 
महता 
महते 
प्रहतः 
महतः 
महति 


हे महन्‌ 


मधुनी मधूनि 
मधुनी मधूनि 
मधुभ्याम्‌ मधुभिः 
मधुभ्याम्‌ मधुभ्यः 
मधुभ्याम्‌ मधुभ्यः 
मधुनोः मधूनाम्‌ 
मधुनोः मधुषु 
हे मधो हे मधूनि 
महत्‌ (बड़ा) 
महान्तौ महान्तः 
महान्तौ महतः 


महद्भ्याम्‌ महद्भिः 
महद्भ्याम्‌ महद्भ्यः 
महद्भ्याम्‌ महद्भ्यः 


महतोः महताम्‌ 
महतोः महत्सु 
हे महान्तौ हे महान्तः 


छ स्त्रीलिंग में नदी शब्द की भति महती, महत्यौ, महत्यः आदि रूप चलते है। 
नपुंसकलिंग की प्रथमा ओर द्वितीया में महत्‌, महती, महान्ति रूप होते हैं और शेष 
विभक्तियों के रूप पुंल्लिग की भाँति होते है। 

इसी प्रकार, धीमत्‌ (बुद्धिमान), श्रीमत्‌, बुद्धिमत्‌, बलवत्‌, विद्यावत्‌, 
धनुमत्‌, सानुमत्‌, (पहाड़), भास्वत्‌ (सूर्य), मघवत्‌ (इन्द्र), सरस्वत्‌ (समुद्र), 
ज्ञानवत्‌, गतवत्‌ आदि। 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
एकव. द्विव. बहुव. एकव. द्विव. बहुव. 


7. आत्मन्‌ (आत्मा) 8. पठत्‌ (पढ़ता हुआ) 

प्र. आत्मा आत्मानौ आत्मानः पठन्‌ पठन्तौ पठन्तः 
द्वि. आत्मानम्‌ आत्मानौ आत्मनः पठन्तम्‌ पठन्तौ पठतः 
तु. आत्मना = आत्मभ्याम्‌ आत्मभिः पठता पठद्भ्याम्‌ पठद्धिः 
च. अत्मने आत्मभ्याम्‌ आत्मभ्यः पठते पठद्द्धचाम्‌ पठद्धचः 
पं. आत्मनः आत्मभ्याम्‌ आत्मभ्यः पठतः पद्भ्याम्‌ पठद्धचः 
ख. आत्मनः आत्मनोः आत्मनाम्‌ पठतः पठतः पठताम्‌ 
स. आत्मनि आत्मनोः आत्मसु पठति पठतोः पत्सु 
सं. हे आत्मन्‌ हे आत्मानौ हे आत्मानः हे पठन्‌ हे पठन्तो हे पठन्तः 


9 


स्त्रीलिंग मे नदी की तरह पठन्ती, पठन्त्यौ, पठन््यः आदि रूप और नपुं लिंग 


की प्र, दवि मे पठत्‌, पठन्ती पठन्ति ओर शेष विभवितयो के रूप पुल्लिंग कौ भाति होते 
हैं। पठत्‌ शब्द की भाति- पश्यत्‌ (देखता हुआ), गच्छत्‌ (जाता हुआ), वसत्‌ (वास 
करता हुआ), पिबत्‌ (पीता हुआ), पृच्छत्‌ (पूछता हुआ), खादत्‌ (खाता हुआ) 


चोरयत्‌ (चोरी करता हुआ)। 
9. श्वन्‌ (कुत्ता) 20. युवन्‌ (जवान आदमी) 
प्र. श्वा श्वानौ श्वानः युवा युवानौ युवानः 
द्वि. श्वानम्‌ श्वानौ शुनः युवानम्‌ युवानौ यूनः 
तु. शुना श्वभ्याम्‌ श्वभिः यूना युवभ्याम्‌ युवभिः 
च. शुने श्वभ्याम्‌ श्वभ्यः यूने युवभ्याम्‌ युवभ्यः 
चं. शुनः श्वभ्याम्‌ श्वभ्यः यूनः युवभ्याम्‌ युवभ्यः 
ष. शुनः शुनोः शुनाम्‌ यूनः यूनोः यूनाम्‌ 
स. शुनि शुनोः श्वसु यूनि यूनोः युवसु 
सं. हे श्वन्‌ हे श्वानौ हे श्वानः हे युवन्‌ हे युवानौ हे युवानः 
= मघवन्‌ (इन्र) का रूप सभी विभव्तियां मे युवन्‌ कौ तरह होती हैं। 
2. पथिन्‌ (मार्ग 22. विद्वस्‌ (विद्वान) 
प्र. पन्थाः . पन्थानौ पन्थानः विद्वान्‌ विद्वांसौ विद्वांसः 
द्वि. पन्थानम्‌ पन्थानौ पथः विद्वांसम्‌ विद्वांसो विदुषः 


शख्स # का 


१ # 4 5 4 क्न च छ 


4 4. ॥ व न्नं ट 


एकव. 
पथा 
पथे 
पथः 
पथः 
पथि 
हे पन्थाः 


चतुर्थं भाग : 


द्विव. 
पथिभ्याम्‌ 
पथिभ्याम्‌ 
पथिभ्याम्‌ 
पथोः 
पथोः 
हे पन्थानौ 


. चन्द्रमस्‌ (चन्द्रमा) 
चन्द्रमाः चन्द्रमसौ 
चन्द्रमसम्‌ चन्दमसो 
चन्द्रमसा चन्द्रमोभ्याम्‌ 
चन्द्रमसे चन्द्रमोभ्याम्‌ 
चन्द्रमसः चन्द्रमोभ्याम्‌ 
चन्द्रमसः चन्द्रमसोः 
चन्द्रमसि चन्द्रमसोः 
हे चन्द्रमः हे चन्द्रमसो 


मन्त्रिन्‌ (मन्त्री)। 

. पुंस्‌ (पुरुष) 
पुमान्‌ पुमांसो 
पुमांसम्‌ पुमांसो 
पंसा पुम्भ्याम्‌ 
पुंसे पुम्भ्याम्‌ 
पुंसः पुम्भ्यान्‌ 
पुंसः पुंसो 


बहुव. 
पथिभिः 
पथिभ्यः 
पथिभ्यः 
पथाम्‌ 
पथिषु 

हे पन्थानः 


चन्द्रमसः 
चन्द्रमसः 

चन्द्रमोभिः 
चन्द्रमोभ्यः 
चन्द्रमोभ्यः 
चन्द्रमसाम्‌ 
चन््रमस्सु 


हे चन्द्रमसः 


पुमांसः 
पुंसः 

पुम्भि & 
पुम्भ्यः 
पुम्भ्यः 
पुंसाम्‌ 


एकव. 
विदुषा 
विदुषे 

विदुषः 
विदुषः 
विदुषि 


शब्द सामर्थ्यं : शब्द रूप 263 


द्विव. बहुव. 
विद्वद्धयाम्‌ विद्विद्धिः 
विद्वद्धचाम्‌ विद्रद्धयः 
विद्रद्धयाम्‌ विद्वद्भ्यः 
विदुषोः विदुषाम्‌ 
विदुषोः विद्वत्सु 


+ हे विद्वन्‌ हे विद्वांसौ हे विद्वांसः 
८ इसी भाति - श्रेयस्‌ (अच्छा). कनीयस्‌ (छोटा) ज्यायस्‌ (बड़ा) प्रेयस्‌ (प्रियतर), 


24. करिन्‌ (हाथी) 
करी करिणौ करिणः 
करिणम्‌ करिणौ करिणः 
करिणा करिभ्याम्‌ करिभिः 
करिणे करिभ्याम्‌ करिभ्यः 
करिणः करिभ्याम्‌ करिभ्यः 
करिणः करिणोः करिणाम्‌ 
करिणि करिणोः करिषु 


हे करिन्‌ हे करिणो हे करिणः 
चन्द्रमस्‌ की तरह-वनौकस्‌ (वनवासी)। वेधस्‌ (ब्रह्म)। दिवौकस्‌ (देवता)। 
दुर्वासस्‌ (दुर्वासा ऋषि)। 
करिन्‌ की भति (गुणिन गुणवाला), शशिन्‌ (चन्द्रमा), दण्डिन्‌ (दण्डधारी). 
कुशलिन्‌ (सखी), पक्षिन्‌ (पक्षी), स्वामिन्‌ (स्वामी) शिखरिन्‌ (पर्वत), 


26. तादृश्‌ (उस जैसा) 


तादक्‌ 
तादुशम्‌ 
तादशा 
तादृशे 
तादृशः 
तादुशः 


तादृशौ तादशः 
तादृशा तादृशैः 
तादुग्भ्याम्‌ तादुग्भ्यः 
तादुग्भ्याम्‌ तादुग्भ्यः 
तादुग्भ्याम्‌ तादुग्भ्यः 
तादृशौः तादृशाम्‌ 


264 


2. 


९६५. > से अन्य क्न घ 


क ‰ & 4 8 ५ ^ क 4 8। 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 
एकव. द्विव. बहुव. एकव. द्विव. बहुव. 
पुंसि पुंसोः पुंसु तादशि तादृशोः  तादुक्षु 
हे पुमन्‌ हेपुमांसौ हे पुमांसः हे तादक्‌ हे तादृशौ हे तादृशः 
तादृश्‌ की भांति- इदृश्‌ (ऐसा), कीदृश्‌ (केसा), वादूश्‌ (जैसा), त्वादृश्‌ 
(तुझ जैसा), भवादृश्‌ (आप जैसा), मादृश्‌ (मुझ जैसा) इत्यादि। 


~ वाक्‌ (वाणी) 28. सरित्‌ (नदी) 
वाक्-ग्‌ वाचौ वाचः सरित्‌ सरितौ सरितः 

. वाचम्‌ वाचौ वाचः सरितम्‌ सरितौ सरितः 
वाचा वाग्भ्याम्‌ वाग्भिः सरिता सरिद्भ्याम्‌ सरिद्भिः 
वाचे वाग्भ्याम्‌ वाग्भ्यः सरिते सरिद्भ्याम्‌ सरिद्भ्यः 
वाचः वाग्भ्याम्‌ वाग्भ्यः सरितः सरिद्भ्याम्‌ सरिद्भ्यः 
वाचः वाचोः वाचाम्‌ सरितः सरितोः सरिताम्‌ 
वाचि वाचोः वाक्षु सरिति सरितोः सरित्सु 


हे वाक्‌ हे वाचौ हे वाचः हे सरित्‌ हे सरितौ हे सर: 


वाक्‌ शब्द की भांति- शुच्‌ (शोक), त्वच्‌ (छाल), रुच्‌ (कान्ति) आदि। 
सरित्‌ शब्द की भांति- हरित्‌ (दिशा), योषित्‌ (स्त्री), तडित्‌ (बिजली)। 


+ विपद्‌ (विपत्ति) 30. गिर्‌ (वाणी) 
विपत्‌ विपदौ विपदः गीः गिरौ गिरः 
विपदम्‌ विपदो विपदः गिरम्‌ गिरौ गिरः 


विपदा विपद्भ्याम्‌ विपद्भिः गिरा गीर्भ्याम्‌ गीर्भिः 
विपदे विपद्भ्याम्‌ विपद्भ्यः गिरे गीर्भ्याम्‌ गीर्भ्यः 
विपदः विपद्भ्याम्‌ विपद्भ्यः गिरः गीर्भ्याम्‌ गीर्भ्यः 
विपदः विपदोः विपदाम्‌ गिरः गिरे: गिराम्‌ 
विपदि विपदोः विपत्सु गिरि गिरोः गीषु 
हे विपत्‌ हे विपदौ हेविपदः हेगीः हे गिरा हे गिरः 


~ दिश्‌ (दिशा) 32. पुर्‌ (नगर) 
दिक्‌-दिग्‌ दिशौ दिशः पूः पुरौ पुरः 
दिशम्‌ दिशौ दिशः पुरम्‌ पुरौ पुरः 


दिशा दिग्भ्याम्‌ दिग्भिः पुरा पूर्भ्याम्‌ पूर्भिः 


चतुर्थ भाग : 

एकव. द्विव. बहुव. 
च. दिशे दिगभ्याम दिग्भ्यः 
पं. दिशः दिग्भ्याम्‌ दिग्भ्य 
ष. दिशः दिशोः दिशाम्‌ 
स. दिशि दिशोः दिक्षु 
सं. हेदिक्‌ हे दिशौ हे दिशः 
33. दकारन्तः पुंल्लिङ्गः तद्‌" 
प्र. सः तौ ते 
द्वि. तम्‌ तो तान्‌ 
तृ. तेन ताभ्याम्‌ तैः 
च. तस्मै ताभ्याम्‌ तेभ्यः 
प. तस्मात्‌ ताभ्याम्‌ तेभ्यः 
ष. तस्य तयोः तेषाम्‌ 
स. तस्मिन्‌ तयोः तेषु 
35. मकारान्तः पुंल्लिङ्गः किम्‌! 
प्र. करः कौ के 
द्वि. कम्‌ कौ कान्‌ 
त॒. केन काभ्याम्‌ के: 
च. कस्मै काभ्याम्‌ केभ्यः 
प. कस्मात्‌ काभ्याम्‌ केभ्यः 
घ. कस्य कयोः केषाम्‌ 
स. कस्मिन्‌ कयोः केषु 
37. दकारन्तः स्त्रलिङ्ग "एतद्‌" 
प्र. एषा एते एताः 
द्वि. एताम्‌ एते एताः 
तु. एतया एताभ्याम्‌ एताभिः 
च. एतस्यै एताभ्याम्‌ एताभ्यः 
प. एतस्याः एताभ्याम्‌ एताभ्यः 
ष. एतस्याः एतयोः एतासाम्‌ 
स. एतस्याम्‌ एतयोः एतासु 


शब्द सामर्थ्य : शब्द रूप 


एकव. द्विव. बहुव. 
पुरे प्यम्‌ पूर्भ्यः 
पुरः पृर्भ्याम्‌ पूर्भ्यः 
पुरः पुरोः पुराम्‌ 
पुरि पुरोः पूर्षु 
हेपुः हे पुरौ पुरः 

34. दकारन्तः पुंल्लिङ्गः "एतद्‌' 
एषः एतौ एते 
एतम्‌ एतौ एतान्‌ 
एतेन एताभ्याम्‌ एतैः 
एतस्मै एताभ्याम्‌ एतेभ्यः 
एतस्मात्‌ एताभ्याम्‌ एतेभ्यः 
एतस्य एतयोः एतेषाम्‌ 
एतस्मिन्‌ एतयोः एतेषु 
36. दकारन्तः स्त्रलिङ्ग तद्‌! 
सा ते ताः 
ताम्‌ ते ताः 
तया ताभ्याम्‌ ताभिः 
तस्ये ताभ्याम्‌ ताभ्यः 
तस्याः ताभ्याम्‌ ताभ्यः 
त्स्याः तयोः तासाम्‌ 
तस्याम्‌ तयोः तासु 

38. पकारन्तः स्मैलिङ्ग 'किम्‌' 

का के काः 
काम्‌ के काः 
कया काभ्याम्‌ काभिः 
कस्यै काभ्याम्‌ काभ्यः 
कस्याः काभ्याम्‌ काभ्यः 
कस्याः कयोः कासाम्‌ 
कस्याम्‌ कयोः कासु 


4 ५ क्न) के कल 4 6 अभद्र छ 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


एकव. द्विव. बहुव. एकव. द्विव. बहुव. 

तकारान्तः पुल्लिङ्ग 'भवत्‌' 40 ईकारान्तः स्मैलिङ्ग "भवती" 
भवान्‌ भवन्तौ भवन्तः भवती भवत्यौ भवत्यः 
भवन्तम्‌ भवन्तौ भवतः भवतीम्‌ भवत्यौ भवतीः 
भवता भवद्भ्याम्‌ भवदिभः भवत्या भवतीभ्याम्‌ भवतीभिः 
भवते भवद्भ्याम्‌ भवद्भ्यः भवत्यै भवतीभ्याम्‌ भवतीभ्यः 
भवतः भवद्भ्याम्‌ भवद्भ्यः भवत्याः भवतीभ्याम्‌ भवतीभ्यः 
भवतः भवतो भवताम्‌ भवत्याः भवत्योः भवतीनाम्‌ 
भवति भवतः भवत्सु भवत्याम्‌ भवत्योः भवतीषु 
हे भवन्‌ हे भवन्तौ हे भवन्तः हे भवति हे भवत्यौ हे भवत्यः 

. दकारान्तः अस्मद्‌! 42. भगवत्‌ (देवता, विष्णु) 
अहम्‌ आवाम्‌ वयम्‌ भगवान्‌ भगवन्तौ भगवन्तः 
मां मा अवा नौ अस्मान्‌ नः भगवन्तम्‌ भगवन्तो भगवतः 
मया आवाभ्याम्‌ अस्माभिः भगवता भगवद्भ्याम्‌ भगवद्भिः 
मह्यं मे आवाभ्यां नौ अस्मभ्यं नः भगवते भगवद्भ्याम्‌ भगवद्भ्यः 
मत्‌ आवाभ्याम्‌ अस्मत्‌ भगवतः भगवद्भ्याम्‌ भगवद्भ्यः 
मम, मे. आवयोः, नौ अस्माकं नः भगवतः भगवतोः भगवताम्‌ 
मयि आवयोः अस्मासु भगवति भगवतोः भगवत्सु 

हे भगवन्‌ है भगवन्तौ हे भगवन्तः 
नपुंसकलिङ्ग शब्द 

. जगत्‌ 44. नामन्‌ 
जगत्‌ जगती जगन्ति नाम नाम्नी-नामनीनामानि 
जगत्‌ जगती जगन्ति नाम नाम्नी-नामनीनामानि 
जगता जगद्भ्याम्‌ जगदिभः नाम्ना नामभ्याम्‌ नामभिः 
जगते जगद्भ्याम्‌ जगद्भ्यः नाम्ने नामभ्याम्‌ नामभ्यः 
जगतः जगद्भ्याम्‌ जगद्भ्यः नाम्नः नामभ्याम्‌ नामभ्यः 
जगतः जगतो जगताम्‌ नाम्नः नाम्नोः नाम्नाम्‌ 
जगति जगतोः जगत्सु नाम्नि, नामनि नाम्नोः नामसु 
हे जगत्‌ हे जगती हे जगन्ति हे नाम हे नाम्नी, हे नामानि 


8 2 > 5 क्क दे 


नामन्‌ की भाँति हेमन्‌ (सोना), दामन्‌ (रस्सी) प्रेमन्‌ (प्यार)। लोमन्‌ (रोम)। 


धामन्‌, घर, तेज। 





चतुर्थ भाग : 


एकव. द्विव. 
45. शर्मन्‌ (कल्याण) 
प्र. शर्म शर्मणी 
द्वि. शर्म शर्मणी 
तृ. शर्मणा शर्मभ्याम्‌ 
च. शर्मणे शर्मभ्याम्‌ 
पं. शर्मणः एर्मभ्याम्‌ 
ष. शर्मणः शर्मणोः 
स. शर्मणि शर्मणोः 
सं. हे शर्मन्‌ हे शर्म 
47. मनस्‌ (मन) 
प्र. मनः मनसी 
द्वि. मनः मनसी 
तृ. मनसा मनोभ्याम्‌ 
च. मनसे मनोभ्याम्‌ 
पं. मनसः मनोभ्याम्‌ 
ष. मनसः मनसोः 
स. मनसि मनसो 
सं. हेमनः हे मनसी 


शब्द सामर्थ्य : शब्द रूप 267 
बहुव. एकव. द्विव. बहुव. 
46. ब्रहान्‌ 

शर्माणि ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि 
शर्माणि ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि 
शर्मभिः ब्रह्मणा ब्रह्मभ्याम्‌ ब्रह्मभिः 
शर्मभ्यः ब्रह्मणे ब्रह्मभ्याम्‌ ब्रह्मभ्यः 
शर्मभ्य: ब्रह्मणः ब्रह्मभ्याम्‌ ब्रह्मभ्यः 
शर्मणाम्‌ ब्रह्मणः ब्रह्मणोः ब्रह्मणाम्‌ 
शर्मसु ब्रह्मणि ब्रह्मणो: ब्रह्मसु 


हे शर्मणी हेब्रह्यन्‌ हे ब्रह्म हे ब्रह्मणी 
48. पयस्‌ (पानी या दूध) 


मनांसि पयः पयसी पयांसि 

मनासि पयः पयसी पयांसि 
मनोभिः पयसा पयोभ्याम्‌ पयोभिः 
मनोभ्यः पयसे , पयोभ्याम्‌ पयोभ्यः 
मनोभ्यः पयसः पयोभ्याम्‌ पयोभ्यः 
मनसाम्‌ पयसः पयसोः पयसाम्‌ 
मनस्सु पयसि पयसोः पयस्यु 


हे मनांसि हे पयः हे पयसी हे पयांसि 


ऊः मनस्‌ की भति-तमस्‌ (अन्धकार) तेजस्‌ (दीप्ति)। चक्षुष्‌ नेत्र)। तपस्‌ 
(तप)। रजस्‌ (धृलि)। वचस्‌ (वचन)। वयस्‌ (उग्र)। शिरस्‌ (सिर)। वासस्‌ 
(कपड़ा) सरस्‌ (तालाब)। नभस्‌ (आकाश)। यशस्‌ (कोर्ति)। रक्षस्‌ (राक्षस) आदि। 


49. धनुष्‌ (धनुष) 


प्र. धनुः धनुषी 
द्वि. धनुः धनुषी 
तृ. धनुषा धनुर्भ्याम्‌ 
च. धनुषे धनुर्भ्याम्‌ 
पं. धनुषः धनुर्भ्याम्‌ 
ष. धनुषः धनुषोः 
स. धनुषि धनुषोः 
सं. हे धनु: हे धनुषी 


50. अप्‌ (जल-केवल वहुवचन में) 


धनुषि आपः 
धनुषि अपः 
धनुर्भिः अद्भिः 
धनुर्भ्यः अद्भ्यः 
धनुर्भ्यः अद्भ्यः 
धनुषाम्‌ अपाम्‌ 
धनुष्षु अप्सु 

हे धनुषि हे आपः 


धनुष्‌ कौ भाति आयुष्‌, हविष्‌, सर्पिष्‌ (घी) आदि। 


268 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


एकव. द्विव. 


5. तादृश 

प्र. तादृक्‌ तादुशी 
द्वि. तादृक्‌ तादूशी 
(शेष पुल्लिङ्ग की तरह)। 
53. मनोहारिन्‌ (सुन्दर) 
प्र. मनोहारि मनोहारिणी 
द्वि. मनोहारि मनोहारिणी 
(शेष पुल्लिङ्ग कौ तरह)। 


बहुव. 


तादूंशि 
तादृंशि 


मनोहारीणि 
मनोहारीणि 


एकव. द्विव.  बहुव. 
52. महत्‌ (बड़ा) 

महत्‌ महती महान्ति 
महत्‌ महती महान्ति 
(शेष पुल्लिंडग की तरह)। 


चतुर्थं भाग : 


शब्द सामर्थ्य : धातु रूप 


पञ्चम : अध्याय 
धातु रूप 


लृट्‌ लड, लोट्‌ ओर विधिलिङ्‌ में संक्षिप्त रूप ये हैं- 


परस्मैपद 
लद्‌ 
एकव. द्विव. 
अति अन्तः 
असि अथः 
आमि आवः 
लङ 
अत्‌ 
अः 
अम्‌ 
लोट्‌ 
अतु 
अ 
आनि 
विधिलिङ्‌ 
एत्‌ 


अताम्‌ 
अतम्‌ 


आव 


अताम्‌ 
अतम्‌ 


आव 


बहुव. 
अन्ति 
अथ 


आमः 


अत 


आम 


एयुः 
एत 
एम 


आत्मनेपद 
लद्‌ 
एकव. द्विव. = बहुव. 
अते एते अन्ते 
असे एथ अध्व 
ष आवहे आमहे 
लङ्‌ 
अत एताम्‌ अन्त 
अथाः एथाम्‌ अध्वम्‌ 
ए आवहि आमहि 
लोट्‌ 
अताम्‌ एताम्‌ अन्ताम्‌ 
अस्व एथाम्‌ अध्वम्‌, 
ष आवहे आमहे 
विधिलिड्‌ 
एत एताम्‌ एल्‌ 
एथाः एयाथाम्‌ एष्वम्‌ 
एय एवहि एमहि 


269 


270 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


भ्वादिगण 
(4) भू (होना) परस्मैपदी 
(भ्वादिगण भू धातु से आरम्भ होता है अतएव धातु-पाठ में पहली धातु भू रखी 
गई है। इनके दस लकारों के रूप इस प्रकार हैं - 


वर्तमान-लद्‌ आशीर्लिक्‌ 
एकव. द्विव. बहुव. एकव. द्विव. बहूव. 
प्र भवति भवतः भवन्ति भूयात्‌ भूयास्ताम्‌ भूयासुः. 
भवसि भवथः भवथ भूयाः भूयास्तम्‌ भूयास्त. 
उ. भवामि भवावः भवामः भूयासम्‌ भूयास्व भूयास्म 
सामान्य भविष्य-लृट्‌ परोक्षभूत-लिट्‌ 


प्र. भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति वभूव बभूवतुः वभवुः 
म॒ भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ वभूविथा बभूवथुः वभूव 
उ. भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः वभूव बभूविव बभूविम 


अनद्यतनभूत-लङ्‌ अनद्यतन भविष्य-लुट्‌ 
प्र. अभवत्‌ अभवताम्‌ अभवन्‌ भविता भवितारौ भवितारः 
म. अभवः अभवतम्‌ अभवत भवितासि भवितास्थः भवितास्थः 
उ. अभवम्‌ अभवाव अभवाम भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः 
आज्ञा-लोर्‌ सामान्यभूत लुडः 
प्र. भवतु भवताम्‌ भवन्तु अभूत्‌ अभूताम्‌ अभूवन्‌ 
भव भवतम्‌ भवत अभूमः अभृतम्‌ अभृत 
उ. भवानि भवाव भवाम अभूवम्‌ अभूव अभूम 
विधिलिड्‌ क्रियातिपत्ति लृङ्‌ 
प्र. भवेत्‌ भवेताम्‌ भवेयुः अभवष्ित्‌ अभविष्यताम्‌ अभविष्यन्‌ 
भवेः भेवतम्‌ भवेत अभविष्यः अभविष्यतम्‌ अभविष्यत 


उ. भवेयम्‌ भवेव भवेम अभविष्यम्‌ अभविष्याव अभविष्याम 





लट्‌ 
अस्ति स्तः 
असि स्थः 
अस्मि स्वः 
लृट्‌ 
भविष्यति भविष्यतः 
भविष्यसि भविष्यथः 
भविष्यामि भविष्यावः 
लङ्‌ 

आसीत्‌ आस्ताम्‌ 
आसीः आस्तम्‌ 
आसम्‌ आस्व 

विधिलिङ्‌ 
स्यात्‌ स्याताम्‌ 
स्याः स्यातम्‌ 
स्याम्‌ स्याव 

आशीर्लिङः 

भूयात्‌ भूयास्ताम्‌ 
भूयाः भूयास्तम्‌ 
भूयासम्‌ भूयास्व 


() कृ (करना) परस्मैपद (तनादि गण) 


करोति 
करोषि 
करोमि कुर्वः 


चतुर्थं भाग : 


(2) अस्‌ (होना) परस्मैपदी (भ्वादिगण) 


सन्ति 
स्थ 
स्मः 


भविष्यन्ति 
भविष्यथ 
भविष्यामः 


आसन्‌ 
आस्त 
आस्म 


स्युः 
स्यात 
स्याम्‌ 


भूयासुः 
भूयास्त 
भूयास्म 


शब्द सामर्थ्यं : धातु रूप 


एधि स्तम्‌ 
असानि असाव 


लिट्‌ 


बभूवतुः 
बभूवथुः 
बभूविव 
लुट्‌ 
भविता भवितारौ 
भवितासि भवितास्थः 
भवितास्मि भवितास्वः 
लुङ्‌ 
अभूत्‌ अभृताम्‌ 
अभूः अभूतम्‌ 
अभूवम्‌ अभूव 
लृङ्‌ 
अभविष्यत्‌ अभविष्यताम्‌ 
अभविष्यः अभविष्यतम्‌ 
अभविष्यम्‌ अभविष्याव 


बभूव 
बभूविथ 
बभूव 


उभयपदी 


लोट्‌ 
करोतु कुरुताम्‌ 
कुर्‌ कुरुतम्‌ 


करवाणि करवाव 


27 


असाम 


बभूवु: 
लप्र 
बभूविम 


भवितारः 
भवितास्थः 
भवितास्मः 


अभूवन्‌ 
अभूत 
अभूम 


अभविष्यन्‌ 
अभविष्यत 
अभविष्याम 


272 
लूद्‌ 


< < 


करिष्यति करिष्यतः 
करिष्यसि करिष्यथः 
करिष्यामि करिष्यावः 
लङ्‌ 
अकरोत्‌ 
अकरोः 


अकुरुताम्‌ 

अकुरुतम्‌ 

अकरवम्‌ अकुर्व 
लिट्‌ 


चकार चक्रतुः 


चकर्थ चक्रथुः 

चकार.चकर्‌ चकूव 
लुट्‌ 

कर्ता कति 

कर्तासि 


कर्तास्मि 


कर्तास्थः 


कर्तस्विः 


~ 

| 

हट 
हि 

< 


€: 
८ 


लृट्‌ 
करिष्यते करिष्येते 
करिष्यसे करिष्येथे 
करिष्ये करिष्यावहे 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


विधिलिङ्‌ 
करिष्यन्ति कुर्यात्‌ कुर्याताम्‌ 
करिष्यथ कुर्याः कुर्यातम्‌ 
करिष्यामः कुर्याम्‌ कुर्याव 

आशीर्लिडः 
अकुर्वन्‌ क्रियात्‌ क्रियास्ताम्‌ 
अकुरुत क्रियाः क्रियास्तम्‌ 
अकुर्म क्रियासम्‌ क्रियास्व 

लुड्‌ 
चक्रुः अकार्षीत्‌ अकारष्टम्‌ 
चक्र अकार्षीः अकार्ष्टम्‌ 
चकृम अकार्षम्‌ अकार्ष्व 
लृङ्‌ 
कर्तारः अकरिष्यत्‌ अकरिष्यताम्‌ 
कर्तस्थि अकरिष्यः अकरिष्यतम्‌ 
कर्तस्मः अकरिष्यम्‌ अकरिष्याव 
कृ करना (आत्मनेपद) 
आशीर्लिङ्‌ 

कुवि कृषीष्ट कृषीयास्ताम्‌ 
कुरुध्वे कृषीष्ठाः कृषीयास्थाम्‌ 
कूर्महे कृषीय कृषीवहि 

लिट्‌ 
करिष्यन्ते चक्र चक्राते 
करिष्यध्वे चक्रषे चक्राथे 
करिष्यामहे चक्रो चकृवहे 


कुर्यु 
कुर्यात 


कुर्याम 


क्रियासुः 
क्रियास्त 
क्रियास्म 


अकार्षुः 
अकार्ष्ट 
अकार्ष्म 


अकरिष्यन्‌ 
अकरिष्यत 
अकरिष्याम 


कृषीरन्‌ 
कृषीदवम्‌ 
कृषीमहि 


चक्रिरे 
चकृढ्वे 
चकृमहे 





चतुर्थ भाग : 


लङ्‌ 
अकुरुत अकुर्वाताम्‌ अकुर्वत 
अकूरुथाः अकुर्वाथाम्‌ अकुरुध्वम्‌ 
अकुर्वि अकुर्वहि अकुर्महि 
लोट्‌ 

कुरुताम्‌ . कुर्वाताम्‌ कुर्वताम्‌ 
कुरुष्व कुर्वाथाम्‌ कुरुध्वम्‌ 
करवै करवावहै करवामहै 

विधिलिङ्‌ 
कूर्वीत कुर्वीयाताम्‌ कुर्वीरन्‌ 
कुर्वीथा: कुर्वीयाथाम्‌ कुर्वाध्वम्‌ 
कुर्वय कूर्वीवहि कुर्वीमहि 


वर्तमानकाल-लय्‌ 


परयति पश्यतः पश्यन्ति 
पश्यसि पश्यथः प्यथ 
पश्यामि पश्यावः पश्यामः 


सामान्य भविष्य-लृट्‌ 


द्रक्ष्यति द्रक्ष्यतः द्रक्ष्यन्ति 

दरक्ष्यसि द्रक्ष्यथः द्रक्ष्यथ 

द्रक्ष्यामि द्रक्ष्यावः द्रक्ष्यामः 
अनद्यतन-लडः 

अपश्यत्‌ अपश्यताम्‌ अपश्यन्‌ 

अपश्यः अपश्यतम्‌ अपश्यत 

अपश्यम्‌ अपश्या अपश्याम 


शब्द सामर्थ्य : धातु रूप 


लुट्‌ 
कर्ता कतरि 
कतसि कतसिथे 


कतहि कर्तस्विहे 


लुङ्‌ 
अकृत 
अकृथाः 
अकृषि 
लृङ्‌ 


273 


कर्तारः 
कतध्वि 
कर्तास्महे 


अकृषाताम्‌ अकृषत 
अकृषाथाम्‌ अकृटवम्‌ 
अकृष्वहि अकृष्महि 


अकरिष्यत अकरिष्येताम्‌ अकरिष्यन्त 


अकरिष्यथाः अकरिष्येथाम्‌ अकरिष्यध्वम्‌ 
अकरिष्ये अकरिष्यावहि अकरिष्यामहि 
दृश्‌ (पश्य्‌) देखना- परस्मैपदी (भ्वादिगण) 


आज्ञा-लोट्‌ 
पश्यतु पश्यताम्‌ 
पश्य पश्यतम्‌ 
पश्यानि पश्याव 
विधिलिङ्‌ 
पश्येत्‌ पश्येताम्‌ 
पश्येः पश्येतम्‌ 
पश्येयम्‌ पश्येव 


पश्यन्तु 
पश्यत 
पश्याम 


पश्येयुः 
पश्येत 
पश्येम 


274 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


2. अदादिगण 
अद्‌ (खाना) परस्मैपदी 


लङ्‌ आशीर्लिङ्‌ 
अत्ति अत्तः अदन्ति अद्यात्‌ अद्यास्ताम्‌ अद्यासु: 
अत्सि अत्यः अत्थ अद्याः अद्यास्तम्‌ अद्यास्त 
अदि अद्र अद्यः अद्यासम्‌ अद्यास्व अद्यास्म 
। लुट्‌ लिद* 
अत्स्यति अत्स्यत: अत्स्यन्ति आद्‌ आदतुः आदुः 
अत्स्यसि अत्स्यथ: अत्स्यथ आदिथ आदधुः आद 
अत्स्यामि अत्स्यावः अत्स्यामः आद्‌ आदिव आदिम 
लङ्‌ लुट्‌ 
आदत्‌ आत्ताम्‌ आदन्‌, आदुः अत्ता अत्तारौ अत्तारः 
आदः आततम्‌ आत्त अत्तासि अत्तास्थः अत्तास्थ 
आदम्‌ आद्व आद्म अत्तास्मि अत्तास्वः अत्तास्मः 
लोद्‌ लुङ्‌ 
अत्तु अन्ताम्‌ अदन्तु अघसत्‌ अघसताम्‌ अघसन्‌ 
अद्धि अत्तम्‌ अत्त अघसः अघसतम्‌ अघसत 
अदानि अदाव अदाम अघसम्‌ अघसाव अघसाम 
विधिलिङ्‌ लृङ्‌ 
अद्यात्‌ अद्याताम्‌ अदुः आत्स्यद्‌  आत्स्यताम्‌ आत्स्यन्‌ 
अद्याः अद्यातम्‌ अद्यात आत्स्यः आत्स्यतम्‌ आत्स्यत 
अद्याम्‌ अद्याव अद्याम आत्स्यम्‌  आत्स्याव आत्स्याम 


*(अद्‌ को घस्‌) जघास, जक्षतुः, जक्षुः आदि रूप भी होते हैं। इसी प्रकार अस्‌ 
(होना) परस्मैपद, आस (बैठना) आत्मनेपद, दुह. (दहना) परस्मैपद, ब्रू (कहना) 
परस्मैपद/आत्मनेपद, रुद्‌ (रोना) परस्मैपद, शास्‌ (शासन करना) परस्मैपद्‌, स्ना (स्नान 
करना) परस्मैपद्‌, स्वप्‌ (सोना) परस्मैपद, श्वस्‌ (सांस लेना) ओर हन्‌ (मारना) परस्मेपद 
आदि प्रमुख अदादिगण में 72 धातु हैं। 





चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : धातु रूप 275 


3. जुहोत्यादिगण 
हु (हवन करना, खाना, लेना) परस्मैपदी 


लट्‌ आशीर्लिङ्‌ 
जुहोति जुहतः जुहति दूयात्‌ हूयास्ताम्‌ हूयासु: 
जुहोषि जुहुथः जुहुथ हूयाः हयास्तम्‌ हूयास्त 
जुहोमि जुहुवः जुहुमः हूयासम्‌ हूयास्व हूयास्म 
लृट्‌ लिट्‌ 


होष्यति होष्यत: होष्यन्ति जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः 
होष्यसि होष्यथ: होप्यथ जुहविथ.जुहोथ जुहुवथुः जुहुव 
होष्यामि होष्यावः होष्यामः जुहाव, जुहव जुहुविव जुहुविम 


लङ. लुद्‌ 
अजुहोत्‌ अजुहुताम्‌ अजुहवुः होता होतारो होतारः 
अजुहो: अजुहुतम्‌ अजुहुत होतासि होतास्थः होतास्थ 
अजुहवम्‌ अजुहुव अजुहुम होतास्मि होतास्वः होतास्मः 
लोद्‌ लुङ्‌ 
जुहोतु जुहुताम्‌ जुहतु अहौषीत्‌  अहौष्टाम्‌ अहोषुः 
जुहधि जुहु॒तम्‌ जुहुत अहौषी: अहोष्टम्‌ अहौष्ट 
जुहवानि जुहवाव जुहवाम अहौषम्‌ अहौष्व अहौष्म 
विधिलिङ्‌ लूडः 
जुहुयात्‌ जुहयाताम्‌ जुहुयुः अहोष्यत्‌  अदहोप्यताम्‌ अहोष्यन्‌ 
जुहुयाः जुहुयातम्‌ जुहुयात अहोष्य: अहोष्यतम्‌ = अहोष्यत 
जुहुयाम्‌ जुहुयाव जुहुयाम अहोप्यम्‌ अहोष्याव अहोष्याम 


उभयपदी -दा (देना), धा (धारण करना, पोषण करना), भी (डरना) परस्मैपद्‌, हा 
(छोड़ना) परस्मैपद तथा भू (धारण करना) परस्मैपद अदि प्रमुख 24 धातुययें इस गण में 
आती है। 


276 


दीव्यति 
दीव्यसि 
दीव्यामि 


देविष्यति 
देविष्यसि 
देविष्यामि 


अदीव्यत्‌ 
अदीव्यः 
अदीव्यम्‌ 


दीव्यतु 
दीव्य 
दीव्यानि 


दीव्येत्‌ 
दीव्येः 
दीव्येयम्‌ 


लट्‌ 
दीव्यतः 
दीव्यथः 
दीव्यावः 
लृट्‌ 
देविष्यतः 
देविष्यथः 
देविष्यावः 
लङ्‌ 
अदीव्यताम्‌ 
अदीव्यतम्‌ 
अदीव्याव 
लोट्‌ 
दीव्यताम्‌ 
दीव्यतम्‌ 
दीव्याव 
विधिलिङ्‌ 
दीव्येताम्‌ 
दीव्येतम्‌ 
दीव्येव 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


4. दिवादिगण 
दिव्‌ (जुवा खेलना, चमकना आदि) परस्मैपद 


दीव्यन्ति 
दीव्यथ 
दीव्यामः 


देविष्यन्ति 
देविष्यथ 
देविष्यामः 


अदीव्यन्‌ 
अदीव्यत 
अदीव्याम 


दीव्यन्तु 
दीव्यत 
दीव्याम 


दीव्येयुः 
दीव्येत 
दीव्येम 


आशीर्लिड्‌ 
दीव्यात्‌ दीव्यास्ताम्‌ दीव्यासुः 
दीव्याः दीव्यास्तम्‌ दीव्यास्त 
दीव्यासम्‌ दीव्यस्व दीव्यास्म 
लिट्‌ 
दिदेव दिदिवतु: दिदतुः 
दिदेविथ दिदिवथुः दिदिव 
दिदेव दिदिविव दिदिविम 
लुट्‌ 
देविता देवितारौ देवितारः 
देवितासि देवितास्थः देवितास्थ 
देवितास्मि देवितास्वः देवितास्मः 
लुड्‌ 
अदेवीत्‌ अदेविष्टाम्‌ अदेविषुः 
अदेवीः अदेविष्टम्‌ अदेविष्ट 
अदेविषम्‌ अदेविष्व अदेविष्प 
लृड्‌ 
अदेविष्यत्‌ अदेविष्यताम्‌ अदेविष्यन 
अदेविष्यः अदविष्यतम्‌ अदेविष्यत 
अदेविष्यम्‌ अदेविष्याव अदेविष्याम 


इस गण के अन्तर्गत कुप्‌ (क्रोध करना) परस्मैपद्‌, जन (उत्पन्न होना) आत्मनेपद, 
विट्‌ (होना) आत्मनेपद, नश्‌ (नष्ट होना) परस्मैपद, नृत्‌ (नाचना) परस्मैपद्‌, पद्‌ (जाना) 
आत्मनेपद, बुध्‌ (जानना) आत्मनेपद, श्रम्‌ (घुमना) परस्मैपद, युध्‌ (लड़ाई करना) 
आत्मनेपद, आदि प्रमुख 40 धातुये हैं। 





चतुर्थ भाग : शब्द सामर्थ्य : धातु रूप 277 


5. स्वादिगण 
उभयपदी सु (रस निकालना) परस्मैपद 


लट्‌ आर्शालिंडः 
सुनोति सुनुतः सुन्वन्ति सूयात्‌ सुयास्ताम्‌ सूयोसु: 
सुनोषि सुनुथः सुनुथ सूया: सूयास्तम्‌ सूयास्त 
सुनोमि सुनुवः-न्वः सुनुमः-न्मः सूयासम्‌ सृयास्व॒ सूयास्म 
लृट्‌ लिद्‌ 
सोष्यति सोष्यतः सोप्यन्ति सुषाव सुषुवतुः सुषुवुः 
सोप्यसि सोष्यथ: सोष्यथ सुपविथ-सुपोथ सुपुवथुः सुषुव 
सोष्यामि सोष्याव: सोष्यामः सुषाव-सुषव  सुषुविव  सुषुविम 
लङ्‌ लुट्‌ 
असुनोत्‌ असुनुताम्‌ असन्वन्‌ सोता सोतारो सोतारः 
असुनोः असुनुतम्‌  असुनुत सोतासि सोतास्थः सोतास्थ 
असुनवम्‌ असुनुव-न्व॒ असुनुम-न्म॒सोतास्मि सोतास्वः सोतास्मः 
लोद्‌ लुङ्‌ 
सुनोतु सुनुताम्‌ सुन्वन्तु असावीत्‌ असाविष्टाम्‌ असाविषु: 
सुनु सुनुतम्‌ सुनुत असावी: असाविष्टम्‌ असाविष्ट 
सुनवानि सुनवाव सुनवाम असाविषम्‌ असाविष्व आसविष्म 
विधिलिङ्‌ लृड्‌ 
सुनुयात्‌ सुनुयाताम्‌ सुनुयुः असोष्यत्‌ असोष्यताम्‌ असोष्यन्‌ 
सुनुयाः सुनुयातम्‌ सुनुयात असोष्यः असोष्यतम्‌ असोष्यत 
सुनुयाम्‌ सुनुयाव सुनुयाम असोष्यम असोष्याव असोष्याम 


इसी प्रकार सु (रस निकालना) आत्मनेपद, आप्‌ (प्राप्त करना) परस्मैपद, 
चि (चुनना, इकट्ठा करना) परस्मैपद्‌, शक्‌ (सकना) परस्मैपद्‌ आदि 35 धातु हैं। 


278 

लट्‌ 
तुदति तुदतः 
तुदसि तुदथः 
तुदामि तुदावः 

लृट्‌ 
तोत्स्यति तोत्स्यतः 
तोत्स्यसि तेत्स्यथः 


तोत्स्यामि तेत्स्यावः 


लङ. 


अतुदत्‌ अतुदताम्‌ 
अतुदः अतुदत्‌ 


अतुदम्‌ अतुदाव 
लोट्‌ 

तुदतु तुदताम्‌ 

तुद तुदतम्‌ 

तुदानि तुदाव 
विधिलिङ्‌ 

तुदेत्‌ तुदेताम्‌ 

तुदः तुदेतम्‌ 

तुदेयम्‌ तुदेव 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


6. तुदादिगण 


तुदन्ति 
तुदथ 
तुदामः 


तोत्स्यन्ति 
तोत्स्यथ 
तेत्स्यामः 


अतुदन्‌ 
अतुदत 
अतुदाम 


तुदन्तु 
तुदत 
तुदाम 


तुदेयुः 
तुदेत 
तुदेम 


तुदत्‌ 
तुद्या: 
तुद्यासम्‌ 


तुतोद 
तुतोदिथ 
ठुतोद 


तोत्ता 
तोत्तासि 
तोत्तास्मि 


अतौत्सीत्‌ 
अतैत्सम्‌ 


अतोत्स्यत्‌ 
अतोत्स्य, 
अतोत्स्यम्‌ 


उभयपदी तुद्‌ (दुःख देना) परस्मैपद 


आशीर्लिड्‌ 
तुदयास्ताम्‌ तुदयासुः 
तुद्यास्तम्‌ तुद्यास्त 
तुदयास्व॒ तुदयास्म 
लिट 
तुतुदतुः तुतुदुः 
तुतुदुः तुतुद 
तुतुदिव तुतुदिम 
लुट्‌ 
तोत्तारौ तोत्तारः 
तोत्तास्थः तेत्तास्थ 
तोत्तास्वः तेत्तास्मः 
लुड्‌ 
अतोत्ताम्‌ अतैत्सुः 
अतोत्तम्‌ अतैत्त 
अतौत्स्व अतैत्स्म 
लृङ्‌ 


अतेत्स्यताम्‌ अतोत्स्यन्‌ 
अतेत्स्यतम्‌ अतोत्स्यत 
अतोत्स्याव अतेत्स्याम 


इसके अतिरिक्त इस गण में तुद्‌ (व्यथा पहुंचाना, दुःख देना) आत्मनेपद, इष्‌ 
(इच्छा करना) परस्मैपद, गृ (निगलना) परस्मैपद, कृष्‌ (भृमि जोतना) परस्मैपद/आत्मनेपद, 
स्पृश्‌ (छूना ) परस्मैपद, मृ (मरना) आत्मनेपद, लिख्‌ (लिखना) परस्मैपद आदि ।57 


धातुर्ये आती है। 





रुणद्धि 
रुणत्सि 
रुणध्मि 


रोत्स्यति 
रोत्स्यसि 
रोत्स्यामि 


अरुणत्‌ 
अरुण: 
अरुणधम्‌ 


रुणद्धु 
रुन्द्धि 
रुणधानि 


रुन्ध्यात्‌ 
रुन्ध्याः 
रुन्ध्याम्‌ 


उभयपद्‌, युज्‌ (मिलना, लगना) आदि प्रमुख 25 धातुये हैं। 


चतुर्थं भाग : 


रोत्स्याव: 
लङ्‌ 
अरुन्द्धाम 
अरून्द्धम 
अरुन्ध्व 


रुन्द्रम्‌ 
रुणधाव 
विधिलिडः 
रुन्ध्याताम्‌ 
रुन्ध्यातम्‌ 
रुन्ध्याव 


रः 
उभयपदी -रुध्‌ (रोकना) परस्मैपद 


रुन्धन्ति 


रुन्ध 


रुन्ध्मः 


रोत्स्यन्ति 
रोत्स्यथ 
रोत्स्यामः 


अरुन्धन्‌ 
अन्ध 


अरुन्ध्म 


रुन्धन्तु 
र्न्द्ध 


रुणधाम 
रन्ध्युः 


रुन्ध्यात्‌ 
रुन्ध्याम 


8 


शब्द सामर्थ्यं : धातु रूप 


रुधादिगण 


सुध्यात्‌ 
रुध्याः 
रुध्यासम 


रूरोध 
रुरोधिथ 
रुरोध 


रोद्धा 
रोद्धासि 
रोद्धास्मि 


अरुधत्‌ 
अरुध: 
अरुधम्‌ 


आरोत्स्यत्‌ 
अरोत्स्यः 
अरोत्स्यम्‌ 


. तनादिगण 
इस गण की कृ (करना) महत्वपूर्ण है। जिनका उभयपदी धातु का परस्मैपद एवं 


आशीर्लिङः 
रुध्यास्ताम्‌ 
रुध्यास्तम्‌ 
रुध्यास्व 
लिट्‌ 
रुरुधतुः 
रुरुधथुः 
रुरुधिय 
लुट्‌ 
रोद्धारो 
रोद्धास्थः 
रोद्धास्वः 
अथवा 
अरुधताम्‌ 
अरुधतम्‌ 
अरुधाव 


लृङ्‌ 


रुध्यासु: 
रुध्यास्त 
रुध्यास्म 


रुरुधु: 
रुरुध 
रुरुधिम 


रोद्धारः 
रोद्धास्थ 


279 


रोद्धास्मः 


अरुधन्‌ 
अरुधत्‌ 
अरुधाम 


अरोत्स्यताम्‌ अरोत्स्यन्‌ 
अरोत्स्यतम्‌ अरोत्स्यत 
अरोत्स्याव अरोत्स्याम 
इसके अतिरिक्त इस गण में रुध्‌ (आवरण करना, रोकना) आत्मनेपद उभयपदी 
छिद्‌ (काटना) भञ्ज्‌ (तोड़ना) परस्मैपद, उभयपदी, भुज्‌ (पालन करना, खाना) 


आत्मनेपद रूप पूर्व पृष्ठ 246 एवं 247 पर दिया जा चुका है। इसी के अनुसार तन्‌ 
(फैलाना) आदि ।0 मुख्य धातुओं के रूप चलेंगें। 


280 


क्रीणाति 
क्रीणासि 
क्रीणामि 


क्रेष्यति 
क्रेष्पसि 
क्रेष्यामि 


अक्रीणात्‌ 
अक्रीणा: 
अक्रीणाम्‌ 


क्रीणातु 
क्रौणीह 
क्रीणानि 


क्रीणीयात्‌ 
क्रीणीयाः 
क्रीणीयाम्‌ 


लट्‌ 


+ १ 


क्रीणीतः 
क्रोणीथः 
क्रीणीवः 
लृद्‌ 
क्रेष्यत: 
क्रेष्यथ: 


क्रेष्याव: 


लङ्‌ 
अक्रौणीताम्‌ 
अक्रौणीतम्‌ 
अक्रौणीव 
लोट्‌ 
क्रीणीताम्‌ 
क्रीणीतम्‌ 
क्रीणाव 
विध्लिङ्‌ 
क्रीणीयाताम्‌ 
क्रीणीयातम्‌ 
क्रीणीयाव 


व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


9. क्रयादिगण 
उभयपदी क्री (मोल लेना) परस्मैपद - 


क्रीणन्ति 
क्रणीथ 
क्रीणीमः 


क्रेष्यन्ति 
क्रेष्यथ 
क्रेष्याम: 


अक्रीणन्‌ 
अक्रीणीत 
अक्रीणीम 


क्रीणन्तु 
क्रीणीत 
क्रीणाम 


क्रीणीयुः 
क्रीणीयात्‌ 
क्रीणीयाम 


क्रयात्‌ 
क्रयात्‌ 
क्रीयासम्‌ 


लिट्‌ 


चिक्राय 
चिक्रयिथ 


< 


चिक्रेथ 


चिक्राय, चिक्रय 


क्रेता 
क्रेतासि 
क्रेतास्मि 


अक्रैषीत्‌ 
अक्रेषी क्रो गीः 
क्रैषम 


अक्रेष्यत्‌ 
अक्रेष्य: 
अक्रेष्यम्‌ 


लुट्‌ 


लुङ्‌ 


आशीर्लिड्‌ 


क्रीयास्ताम्‌ 
क्रोयास्तम्‌ 
क्रीयास्व 


चिक्रियतुः 
चिक्रियथुः 
चिक्रियिव 


क्रेतार 
क्रेतास्थः 
क्रेतास्वः 


अक्रेष्यताम्‌ 
अक्रेष्यतम्‌ 
अक्रेष्याव 


क्रीयासु: 
क्रीयास्त 
क्रीयास्म 


चिक्रयुः 
चिक्रिय 
चिक्रियिम 


क्रेतारः 
क्रेतास्थ 
क्रेतास्मः 


अक्रैषु: 
अक्रैष्ट 
अक्रैष्म 


अक्रेष्यन्‌ 
अक्रेष्यत 
अक्रेष्याम 


इस गण में उभयपदी गृह. (पकड़ना, लेना), उभयपदी ज्ञा (जानना), बन्ध्‌ 
(बैंधना ) परस्मैपद्‌, मन्थ (मथना) परस्मैपद आदि 6॥ थातुयें है । 





लट्‌ 
चोरयति चोरयतः 
चोरयसि चोरयथः 
चोरयामि चोरयाव: 
लोट्‌ 
चोरयिष्ति चोरयिष्यतः 
चोरयिष्यसि चोरयिष्यथः 
चोरयिष्यामि चोरयिष्यावः 
लङ्‌ 
अचोरयत्‌ अचोरयताम्‌ 
अचोरयः अचोरयतम्‌ 
अचोरयम्‌ अचोरयाव 
लोट्‌ 
चोरयतु चोरयताम्‌ 
चोरय चोरयतम्‌ 
चोरयाणि चोरयाव 
लुङ्‌ 
अचूचुरत्‌ अचृचुरताम्‌ 
अचूचुरः अचूचुरतम्‌ 
अचृचुरम्‌ अचृचुराव 


चतुर्थं भाग : शब्द सामर्थ्य : धातु रूप 


0. चुरादिगण 


चोरयन्ति 
चोरयथ 
चोरयामः 


चोरयिष्यन्ति 
चोरयिष्य 
चोरयिष्यामः 


अचोरयन्‌ 
अचोरयत 
अचोरयाम 


चोरयन्तु 
चोरयत 


चोरयाम 


अचूचुरन 


` अचृचुरत 


अचूचुराम 


उभयपदी चुर्‌ (चुराना) परस्मैपद 


विधिलिङ्‌ 
चोरयेत्‌ चोरयेताम्‌ 
चोरयेः चोरयेतम्‌ 
चोरयेयम्‌ चोरयेव 

आशीर्लिङ्‌ 
चोर्यात्‌ चोर्यस्ताम्‌ 
चोर्या: चोर्यास्तम्‌ 
चोर्यासम्‌ चोर्यस्व 

लिट्‌ 


चोरयाञ्चकार चोरयाञ्चकतुः 
चोरयाञ्चकर्थं चोरयाञ्चक्रथुः 
चोरयाञ्चकार चोरयाञ्चकूव 


लुट्‌ 
चोरयिता चोरयितारौ 
चोरयितासि चोरयितास्थः 
चोरयितास्मि चोरयितास्व 


लृङ्‌ 


28॥ 


चोरयाञ्करुः 
चोरयाञ्चक्र 
चोरयाञ्चकूम 


चोरयितारः 
चोरयितास्थ 
चोरयितास्म 


अचोरयिष्यत्‌ अचोरयिष्यताम्‌ अचो रयिष्यन्‌ 


अचोरयिष्यः अचोरयिप्यतम्‌ 
अचोरयिप्यम्‌ अचोरयिष्याव 


अचोरयिप्यप्त 
अचोरयिप्याम 


इस भाग में उपयपदी चिन्त्‌ (सोचना), उभयपदी, भक्ष्‌ (खाना), उभयपदी कथ्‌ 
(कहना) एवं उभयपदी गण्‌ (गिनना) आदि 4।। धातुये प्रमुख है। 


282 व्यावहारिक संस्कृत प्रशिक्षक 


सामान्य निर्देश 


लिड्ड-संस्कृत में 3 लिङ्ग होते हैं। इनके नाम और संक्षिप्त रूप ये हैं - 

(क) पुंल्लिड्र (पुं), (ख) स्त्रीलिङ्ग (स्त्री), (ग) नपुंसकलिङ्ग (नपुं) 

वचन- संस्कृत में वचन 3 होते हैं। इनके नाम और संक्षिप्त रूप ये हैं- 

(क) एकवचन - (एक) (ख) द्विवचन - (द्वि) (ग) बहुवचन - (बहु) 
पुरुष-संस्कृत में 3 पुरुष होते हैं - 

(क) प्रथमपुरुष - (प्र.पु.), (ख) मध्यमपुरुष - (म.पु.) (ग) उत्तमपुरुष - (उ.पु.)। 


लकार संस्कृत में ।0 लकार हैं किन्तु जिन पाँच लकारों का सर्वाधिक होता है 
वे अधोलिखित हैं - 


लट्‌ लकार (वर्तमान काल) 

लोर्‌ लकार (आज्ञा अर्थ) 

लङ्‌ लकार (भृतकाल) 

विधिलिङ्‌ (आज्ञा या चाहिए अर्थ में) 
लृट्‌ लकार (भविष्यत्काल) 


धातु प्रकार संस्कृत में धातुये तीन प्रकार की है अतः धातु रूप भी तीन प्रकार 
से चलते हैं। 


परस्मैपदी - (प. ति तः अन्ति आदि) 

आत्मनेपदी (आ. ते एते अन्ते आदि) 

उभयपदी (उ. इसमें उक्त दोनों प्रकार से रूप चलते हैं।) 
विभक्तियाँ संस्कृत में 7 विभक्तियाँ है जो कारक से जुड़ी है - 
प्रथमा से सप्तमी तक जिसमें सम्बोधन अतिरिक्त है। 


प्रथमा (प्र.), द्वितीया (द्वि), तृतीया (तृ.), चतुर्थी (च.), पञ्चमी (पं), पष्ठी (ष.). 
सप्तमी (स.) सम्बोधन (सम्बो.) 


7///॥ 60 ॥ 


4७8 ५ 


(किर; 
7 /